Η σύγχρονη ιστορία της Κύπρου και του κυπριακού ζητήματος σε μια σειρά άρθρων
Το Κυπριακό μοιάζει συχνά σαν κάτι που, από τη μια, νομίζουμε πως το ξέρουμε ήδη κι από την άλλη, λειτουργούμε σαν να μην έχει πια σημασία να το καταλάβουμε, αφού τίποτε δεν φαίνεται να αλλάζει. Ίσως γιατί πονάει. Ίσως γιατί μας το παρέδωσαν έτοιμο, ως μια παγιωμένη υπόθεση, για να μην «χρειαστεί» να τη διαβάσουμε από την αρχή. Ίσως γιατί κάθε φάση του έκλεινε βιαστικά, σκεπάζοντας την προηγούμενη αντί να τη φωτίσει.
Τα άρθρα που ακολουθούν επιχειρούν κάτι απλό: να βάλουν τα γεγονότα σε μια καθαρή σειρά και να τα κοιτάξουν από απόσταση. Όχι μόνο για το τι έγινε και πότε, αλλά κυρίως για το σε ποια κατάσταση βρήκε κάθε ιστορική φάση την ίδια την κοινωνία της Κύπρου· πώς άλλαζαν οι φόβοι, οι προσδοκίες και οι ισορροπίες.
1964–1974: η δεκαετία που προετοίμασε την κατάρρευση
Μετά το 1964, η Κυπριακή Δημοκρατία εισέρχεται σε μια δεκαετία που συχνά περιγράφεται ως περίοδος «σταθερότητας». Κάθε άλλο. Πρόκειται για μια εύθραυστη κανονικότητα. Το κράτος συνεχίζει να λειτουργεί και να αναγνωρίζεται διεθνώς, αλλά χωρίς τη συμμετοχή της τουρκοκυπριακής κοινότητας στους θεσμούς του. Για την ελληνοκυπριακή πλευρά, αυτή η κατάσταση μοιάζει διαχειρίσιμη· για την Τουρκία, είναι χρόνος που μπορεί να αξιοποιηθεί διπλωματικά και στρατηγικά.
Η πρώτη σοβαρή ρωγμή αυτής της κανονικότητας έρχεται το 1967, με τα γεγονότα της Κοφίνου. Οι συγκρούσεις και η ένταση που ακολούθησαν φέρνουν την Κύπρο στο χείλος άμεσης τουρκικής στρατιωτικής επέμβασης. Η κρίση αποκλιμακώνεται την τελευταία στιγμή, όχι μέσω κυπριακής πρωτοβουλίας, αλλά ύστερα από έντονες διεθνείς πιέσεις — κυρίως από τις Ηνωμένες Πολιτείες — με στόχο την αποτροπή ελληνοτουρκικού πολέμου εντός του ΝΑΤΟ.
Η Τουρκία θέτει ως βασικό όρο την αποχώρηση της Ελληνικής Μεραρχίας. Η απαίτηση γίνεται αποδεκτή από τη Χούντα της Ελλάδας, με ελάχιστα περιθώρια παρέμβασης της κυπριακής πλευράς. Το τίμημα υπήρξε καθοριστικό. Η Μεραρχία, εγκατεστημένη στο νησί από το 1964, αποτελούσε τον βασικό αποτρεπτικό παράγοντα απέναντι σε ενδεχόμενη τουρκική επέμβαση. Η απομάκρυνσή της δεν σήμαινε απλώς μείωση στρατιωτικής παρουσίας, αλλά απώλεια του μοναδικού οργανωμένου μηχανισμού άμεσης άμυνας. Από εκεί και μετά, η Κύπρος παρέμενε διεθνώς αναγνωρισμένη, αλλά στρατιωτικά ευάλωτη.
Η αποχώρηση της Μεραρχίας δεν αποδυνάμωσε μόνο την αποτροπή. Δημιούργησε και ένα εσωτερικό κενό ασφάλειας και αυτοπεποίθησης, μέσα στο οποίο άρχισαν να ενισχύονται ακραίες και αποσταθεροποιητικές λογικές.
Η φθορά πίσω από την κανονικότητα
Μέσα σε αυτό το κλίμα ενισχύεται η αμφισβήτηση της ίδιας της Κυπριακής Δημοκρατίας από εθνικιστικούς κύκλους που θεωρούν ότι το κράτος αποτελεί εμπόδιο στον «εθνικό στόχο» της Ένωσης. Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, με άμεση στήριξη από τη Χούντα των Αθηνών, συγκροτείται η ΕΟΚΑ Β΄. Σε αντίθεση με την αρχική ΕΟΚΑ, η νέα οργάνωση δεν στρέφεται εναντίον ξένης εξουσίας, αλλά κατά του ίδιου του κυπριακού κράτους και της εκλεγμένης ηγεσίας του.
Η δράση της δεν αποτελεί απλώς εσωτερική πολιτική αντιπαράθεση. Υπονομεύει τη νομιμότητα, καλλιεργεί κλίμα φόβου και διαβρώνει την κοινωνική συνοχή. Το κράτος δεν αμφισβητείται πλέον μόνο απ’ έξω· αμφισβητείται και εκ των έσω.
Η ελληνοκυπριακή κοινωνία διχάζεται. Από τη μια πλευρά οι γριβικοί, με τον οπλισμό και τη βίαιη δράση της ΕΟΚΑ Β΄. Από την άλλη οι μακαριακοί, με τη στήριξη ενός νέου σώματος που συγκροτήθηκε σε συνθήκες έντασης και κινήθηκε συχνά σε γκρίζες ζώνες θεσμών και ισχύος: του Εφεδρικού.
Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1970, το νησί είναι παγιδευμένο ανάμεσα σε τρεις παράλληλες πραγματικότητες: έναν διεθνώς αναγνωρισμένο αλλά θεσμικά ελλιπή κρατικό μηχανισμό με μια τουρκοκυπριακή κοινότητα συγκεντρωμένη σε εδαφικούς θύλακες, και έναν ελληνοκυπριακό χώρο βαθιά διχασμένο.
Το έδαφος για μεγάλη κρίση δεν δημιουργείται ξαφνικά το 1974· έχει ήδη διαμορφωθεί.
Η ΕΟΚΑ Β κηρύσσεται παράνομη οργάνωση. (Αρχείο εφημερίδας Πολίτη)
Δύο κοινωνίες, δύο εμπειρίες
Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, η Κυπριακή Δημοκρατία δεν βρισκόταν απλώς σε πολιτική κρίση. Βρισκόταν σε κατάσταση θεσμικής φθοράς που εξελισσόταν παράλληλα με την καθημερινή ζωή.
Η ελληνοκυπριακή κοινωνία ταλαντευόταν ανάμεσα στη σύγκρουση και την κανονικότητα. Η οικονομική ανάπτυξη και η προσδοκία προόδου λειτουργούσαν ως φίλτρο αποστασιοποίησης. Πολλοί αντιλαμβάνονταν τη σύγκρουση ως σοβαρή αλλά περιορισμένη, ως φαινόμενο που δεν θα ανέτρεπε συνολικά τη ζωή τους.
Δεν συμμετείχαν στις εσωτερικές ελληνοκυπριακές συγκρούσεις· τις παρακολουθούσαν ως εξελίξεις σε ένα κράτος που δεν βίωναν πλέον ως κοινό. Η αίσθηση ότι το κράτος δεν μπορούσε —ή δεν ήθελε— να τους προστατεύσει ενίσχυε την εξάρτηση από την Τουρκία ως εγγυήτρια δύναμη.
Έτσι, ενώ η μία κοινωνία ταλαντευόταν ανάμεσα στη σύγκρουση και την κανονικότητα, η άλλη ζούσε παρατεταμένη εμπειρία ανασφάλειας και αναμονής, συνθήκη που θα αποδεικνυόταν καθοριστική το καλοκαίρι του 1974.
Ο θάνατος του Γεωργίου Γρίβα, στις αρχές του 1974, δεν οδηγεί σε αποκλιμάκωση της δράσης της ΕΟΚΑ Β΄. Αντίθετα, η οργάνωση συνεχίζει —και σε ορισμένες περιπτώσεις εντείνει— τη δραστηριότητά της, με λιγότερους πολιτικούς φραγμούς και μεγαλύτερη εξάρτηση από δίκτυα που συνδέονται με τη χούντα των Αθηνών.
Την ίδια στιγμή, η παρουσία της ελληνικής χούντας στην Κύπρο είναι απτή. Μέσω αξιωματικών της Εθνικής Φρουράς, δικτύων επιρροής και της ΕΛΔΥΚ, η Αθήνα παραμένει ενεργός παράγοντας στο νησί. Ο σχεδιασμός ανατροπής του Μακαρίου αποκτά σαφέστερη κατεύθυνση.
Για μεγάλο μέρος της ελληνοκυπριακής κοινωνίας, ωστόσο, αυτή η πραγματικότητα δεν είναι πλήρως ορατή. Οι Έλληνες στρατιώτες της ΕΛΔΥΚ εκλαμβάνονται ως «αδέλφια», όχι ως φορείς αυταρχικής εξουσίας. Η ανθρώπινη εγγύτητα καθιστά λιγότερο εμφανή τον πολιτικό ρόλο που η Αθήνα ασκεί μέσω των στρατιωτικών της μηχανισμών.
15 Ιουλίου: Η κατάλυση της νομιμότητας
Στις 15 Ιουλίου 1974, η υπόγεια κρίση μετατρέπεται σε ανοιχτό πραξικόπημα. Μονάδες της Εθνικής Φρουράς, υπό τον έλεγχο αξιωματικών πιστών στη χούντα των Αθηνών και σε συνεργασία με την ΕΟΚΑ Β΄, κινούνται εναντίον του Προεδρικού Μεγάρου.
Ο τρόπος εκτέλεσης —με χρήση βαρέων όπλων και χωρίς πρόνοια για σύλληψη— καθιστούσε τη θανάτωσή του αποδεκτό ενδεχόμενο. Δεν επρόκειτο απλώς για αλλαγή προσώπου, αλλά για εγκαθίδρυση κυβέρνησης ευθυγραμμισμένης με τη χούντα και την ενωτική κατεύθυνση που αυτή προωθούσε.
Η εγκατάσταση της κυβέρνησης Νίκου Σαμψών δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνείας. Το καθεστώς στερείται διεθνούς αναγνώρισης, κοινωνικής συναίνεσης και σαφούς πολιτικού σχεδίου πέρα από τη διατήρηση της εξουσίας. Η νομιμότητα καταλύεται και το κράτος παύει, έστω προσωρινά, να λειτουργεί ως κυρίαρχη πολιτική οντότητα.
Για μεγάλο μέρος των Ελληνοκυπρίων, το πραξικόπημα εκλαμβάνεται αρχικά ως ακόμη ένα επεισόδιο εσωτερικής αντιπαράθεσης. Για τους Τουρκοκύπριους, επιβεβαιώνει τον βαθύτερο φόβο τους: ότι το κράτος μπορεί να μετατραπεί σε εχθρικό πλαίσιο. Για τη διεθνή κοινότητα, η Κυπριακή Δημοκρατία εμφανίζεται ως κράτος σε πραξικοπηματική εκτροπή, χωρίς σαφή και νόμιμη κυβέρνηση.
Το πρόσχημα που απαιτούνταν για εξωτερική επέμβαση, έχει πλέον δημιουργηθεί. Το παράθυρο έχει ανοίξει.
17°
