Νικολάς Μαδούρο: Το ρήγμα αποσταθεροποίησης στο διεθνές σύστημα κανόνων και η απομάκρυνση ενός δικτάτορα χωρίς όρους δικαίου
Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία για τη φύση του καθεστώτος του Νικολάς Μαδούρο. Η Βενεζουέλα εδώ και χρόνια ζει υπό ένα αυταρχικό σύστημα εξουσίας, με συστηματική καταπάτηση ανθρωπίνων δικαιωμάτων, θεσμική αποσύνθεση, πολιτική βία και οικονομική λεηλασία. Η χώρα έχει μετατραπεί σε παράδειγμα προς αποφυγήν: μια κοινωνία φτωχοποιημένη, με εκατομμύρια πολίτες σε καθεστώς προσφυγιάς και ένα κράτος που λειτουργεί περισσότερο ως μηχανισμός επιβίωσης της εξουσίας παρά ως φορέας δημοσίου συμφέροντος.
Αυτή η πραγματικότητα, ωστόσο, όσο αυτονόητη κι αν είναι, δεν αρκεί για να νομιμοποιήσει τα πάντα. Και σίγουρα δεν αρκεί για να δικαιολογήσει μια εξωθεσμική «απομάκρυνση» ή «σύλληψη» ενός εν ενεργεία αρχηγού κράτους, έξω από κάθε πλαίσιο διεθνούς δικαίου, χωρίς θεσμική εντολή και χωρίς συλλογική απόφαση της διεθνούς κοινότητας. Η επιλογή της Ουάσιγκτον — με σαφή πολιτική ευθύνη του Ντόναλντ Τραμπ — να κινηθεί με όρους ωμής ισχύος δεν είναι απλώς αμφιλεγόμενη. Είναι επικίνδυνη.
Επικίνδυνη όχι μόνο για τη Βενεζουέλα, αλλά για το ίδιο το διεθνές σύστημα κανόνων. Διότι δημιουργεί ένα προηγούμενο: ότι ένας αυταρχικός ηγέτης μπορεί να «απομακρυνθεί» μέσω εξωεδαφικών ενεργειών, στο όνομα μιας ηθικής ανωτερότητας και χωρίς θεσμική νομιμοποίηση. Όταν η ισχύς υποκαθιστά τον κανόνα, η ζημιά δεν είναι συγκυριακή. Είναι δομική. Τα προηγούμενα στην παγκόσμια πολιτική δεν είναι θεωρητικές κατασκευές· είναι εργαλεία που κάποια στιγμή χρησιμοποιούνται ξανά — από άλλους, με άλλες προφάσεις και για άλλους στόχους.
Το κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν ο Νικολάς Μαδούρο αξίζει πολιτική ή ποινική λογοδοσία. Αυτό είναι αυτονόητο. Το ερώτημα είναι με ποια μέσα και με ποιες συνέπειες. Το διεθνές σύστημα οικοδομήθηκε πάνω σε μια θεμελιώδη αρχή: ότι ακόμη και οι πιο αυταρχικοί ηγέτες αντιμετωπίζονται μέσω θεσμών, διεθνών μηχανισμών, δικαστικών διαδικασιών και συλλογικών αποφάσεων. Όχι μέσω πρακτικών που παραπέμπουν σε «πολιτική αρπαγής» και εξωθεσμική βία.
Η αρχή της κρατικής κυριαρχίας και της μη χρήσης βίας δεν θεσπίστηκε για να προστατεύει «καλά καθεστώτα». Θεσπίστηκε ακριβώς για να περιορίζει την αυθαιρεσία των ισχυρών. Όταν αυτή η αρχή παραβιάζεται στο όνομα μιας δήθεν ηθικής ανωτερότητας, ανοίγει ο δρόμος για μια επικίνδυνη κανονικοποίηση της εξαίρεσης. Και όταν η εξαίρεση γίνεται αποδεκτή, παύει να είναι εξαίρεση.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ευθύνη της Δύσης -και ιδίως της Ευρωπαϊκής Ένωσης- είναι ξεκάθαρη. Όχι η μίμηση της λογικής της ισχύος, αλλά η υπεράσπιση της λογικής των κανόνων. Η δημοκρατική μετάβαση της Βενεζουέλας μπορεί να προκύψει μόνο μέσα από θεσμική πίεση, διεθνή νομιμοποίηση και έμπρακτη στήριξη των δημοκρατικών δυνάμεων της χώρας. Η ενίσχυση της δημοκρατικής αντιπολίτευσης, με κεντρική μορφή τη Μαρία Κορίνα Ματσάντο, αποτελεί τη μόνη ρεαλιστική στρατηγική για μια ομαλή και αναίμακτη μετάβαση.
Το πιο ειρωνικό - και πολιτικά επιζήμιο - αποτέλεσμα εξωθεσμικών ενεργειών είναι ότι συχνά ενισχύουν το αφήγημα του ίδιου του αυταρχισμού. Ένας δικτάτορας που παρουσιάζεται ως «θύμα ξένης επέμβασης» αποκτά εργαλείο εσωτερικής συσπείρωσης, ενώ η αντιπολίτευση αποδυναμώνεται, καθώς στιγματίζεται ως «εξωτερικός δούρειος ίππος». Έτσι, η δημοκρατία χάνει το ηθικό της πλεονέκτημα μέσα στον θόρυβο της σύγκρουσης.
Τελικά, το ζήτημα δεν είναι μόνο η Βενεζουέλα. Είναι η διολίσθηση της διεθνούς πολιτικής από το δύσκολο πεδίο των κανόνων στο εύκολο πεδίο της ισχύος. Αν η απομάκρυνση ενός δικτάτορα γίνεται με όρους αρπαγής και όχι δικαίου, τότε η σύγκρουση δεν αφορά πια ένα καθεστώς, αλλά το ίδιο το διεθνές σύστημα. Και σε αυτή τη σύγκρουση, κάθε υποχώρηση του κανόνα μπροστά στη δύναμη έχει κόστος που αργά ή γρήγορα επιστρέφει σε όλους.
Το σενάριο να πρόκειται για ενέργεια που έστησε το Κρεμλίνο εις βάρος της Ελλάδας και, κατ’ επέκταση, της Ευρώπης, εξετάζουν –μεταξύ άλλων– οι ελληνικές μυστικές υπηρεσίες.
Οι τύποι των ηγεσιών, o μεσσιανισμός, ο ναρκισσισμός και η δημαγωγία: μια συζήτηση της Σώτης Τριανταφύλλου με τον Τάκη Παππά στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου της Θεσσαλονίκης
17°
