Αυξάνονται οι θεωρίες συνωμοσίας για «παγκόσμιες ελίτ που θα αναγκάσουν τις μάζες να τρώνε έντομα»

Καθ’ όλη τη διάρκεια της ανθρώπινης ιστορίας, τα έντομα υπήρξαν τροφή. Μία από τις αρχαιότερες γνωστές απεικονίσεις εντομοφαγίας (κατανάλωσης εντόμων) χρονολογείται περίπου στο 30.000 π.Χ., στις σπηλαιογραφίες της Αλταμίρα στη βόρεια Ισπανία, που δείχνουν το μάζεμα μελισσών.

Σήμερα, σε πολλές χώρες της Λατινικής Αμερικής, της Ασίας και της Αφρικής, η κατανάλωση εντόμων είναι καθημερινή πρακτική. Στο Μεξικό, για παράδειγμα, οι βραστές ή τηγανητές ακρίδες, οι λεγόμενες «chapulines», αποτελούν δημοφιλές σνακ σε μπαρ και σερβίρονται ολοένα και συχνότερα σε γκουρμέ εστιατόρια.

Όμως, δεν συμμερίζονται όλοι αυτή την παράδοση. Παρά το γεγονός ότι τα έντομα θεωρούνται φθηνή, υγιεινή και βιώσιμη πηγή πρωτεΐνης, παραμένουν σε μεγάλο βαθμό απούσες από τις δίαιτες της Αμερικής και της Ευρώπης.

Η γέννηση μιας θεωρίας συνωμοσίας

Τα τελευταία χρόνια, η διστακτικότητα αυτή έχει ενισχυθεί από ένα πλέγμα θεωριών συνωμοσίας, που υποστηρίζουν ότι «οι παγκόσμιες ελίτ» επιδιώκουν να επιβάλουν σταδιακά την εγκατάλειψη του κρέατος και την αντικατάστασή του με έντομα. Οι παραπλανητικές αυτές αφηγήσεις θολώνουν την επιστημονική έρευνα γύρω από τα έντομα ως πηγή πρωτεΐνης φιλικής προς το περιβάλλον και, σύμφωνα με ερευνητές, μπορεί να υπονομεύσουν την αναγκαία στροφή προς πιο βιώσιμα διατροφικά συστήματα.

Στις ΗΠΑ και σε τμήματα της Ευρώπης έχει διαδοθεί το σύνθημα «Δεν θα φάω έντομα», που υποστηρίζει ότι «οι ελίτ» σκοπεύουν να αναγκάσουν τον απλό κόσμο να τρέφεται με έντομα δήθεν στο όνομα της οικολογίας, εξηγεί η αναλύτρια παραπληροφόρησης Σάρα Ανιάνο.

Η ίδια, που μελετά το φαινόμενο εδώ και χρόνια στο Κέντρο Εξτρεμισμού της Αντι-Δυσφημιστικής Ένωσης (ADL), τονίζει ότι το αφήγημα αυτό «κουμπώνει» σε προϋπάρχοντες φόβους περί «ηθικής παρακμής της Δύσης». Αυτό που ξεκίνησε ως σαρκαστικό meme σε διαδικτυακό φόρουμ, έχει πλέον διεισδύσει στα περιθώρια της πολιτικής τόσο στην Ευρώπη όσο και στις ΗΠΑ.

Από τα memes στις πολιτικές αίθουσες

Στην Ολλανδία, ο ακροδεξιός βουλευτής Τιερί Μποντέ, αρχηγός του κόμματος Forum for Democracy, σε ομιλία του κατά της ΕΕ τον Μάρτιο του 2023 φώναξε «Με τίποτα!» καθώς άδειαζε μια σακούλα με προνύμφες στο βήμα. Στη συνέχεια ανάρτησε φωτογραφία στο X (Twitter) με το σύνθημα: «ΔΕΝ ΘΑ ΦΑΜΕ ΕΝΤΟΜΑ».

Στην Ιταλία, το ακροδεξιό κόμμα Lega per Salvini Premier χρηματοδότησε γιγαντοαφίσα με το σύνθημα «Ας αλλάξουμε την Ευρώπη πριν μας αλλάξει εκείνη» και την ημερομηνία των εκλογών του 2024, πλάι σε μια εικόνα ανθρώπου που καταναλώνει ακρίδα. Το μήνυμα αυτό συνέδεε την εντομοφαγία με απώλεια των παραδοσιακών αξιών.

Στις ΗΠΑ, πριν απολυθεί από το Fox News το 2023, ο Τάκερ Κάρλσον παρουσίασε στην εκπομπή του Tucker Carlson Originals ένα μισάωρο αφιέρωμα με τίτλο «Ας τους αφήσουμε να φάνε έντομα», όπου κατήγγειλε ότι «οι ισχυροί» προωθούν τα έντομα στα πιάτα του κόσμου. Στο επεισόδιο εμφανίστηκε και η Ολλανδή ακροδεξιά ακτιβίστρια Έβα Φλάαρντινγκμπρουκ, που χαρακτήρισε την κατανάλωση εντόμων «τεστ υποταγής» από μια αυταρχική κυβέρνηση.

Το σύνθημα «Δεν θα φάω έντομα» άρχισε να επαναλαμβάνεται και από άλλους δεξιούς συνωμοσιολόγους όπως ο Άλεξ Τζόουνς, η Κάντας Όουενς και διάφορους διαδικτυακούς influencers.

 «Δεν θα φάω έντομα» 

Το αφήγημα αυτό συνδέθηκε με τη θεωρία συνωμοσίας του «Μεγάλου Reset» που ξεπήδησε το 2020, όταν το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ (WEF) παρουσίασε ένα σχέδιο αντιμετώπισης των ανισοτήτων και της κλιματικής κρίσης κατά την πανδημία. Για τους συνωμοσιολόγους, η πρωτοβουλία αυτή ήταν «απόδειξη» ότι οι πλούσιοι επιδιώκουν να μετατρέψουν τις κοινωνίες σε ολοκληρωτικά καθεστώτα εις βάρος των πολιτών.

Στην πραγματικότητα, η φράση «Δεν θα φάω έντομα» εμφανίστηκε για πρώτη φορά στο ανώνυμο φόρουμ 4chan τον Αύγουστο του 2019, αλλά απέκτησε δημοτικότητα όταν συνδέθηκε με το «Μεγάλο Reset» στη διάρκεια της πανδημίας Covid-19.

Αντιδράσεις στην Ευρώπη

Το 2021, το WEF δημοσίευσε άρθρο που ανέφερε ότι τα έντομα είναι πιο βιώσιμα από το κρέας τόσο στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής όσο και της επισιτιστικής ανασφάλειας.

Τον Ιανουάριο του 2023, η ΕΕ ενέκρινε τέσσερα είδη εντόμων ως «νέα τρόφιμα»: τον οικιακό γρύλο, τις προνύμφες του σκαθαριού των σιτηρών, την ακρίδα και τις αποξηραμένες προνύμφες του αλευρόσκαθαρου. Η απόφαση προκάλεσε αντιδράσεις στα κοινωνικά δίκτυα, με πολιτικούς όπως ο Γάλλος δεξιός Λοράν Ντυπλόμπ να ισχυρίζονται ψευδώς ότι τα έντομα θα μπορούσαν να εισαχθούν στα τρόφιμα «κρυφά», χωρίς σήμανση. Στην πραγματικότητα, η ευρωπαϊκή νομοθεσία απαιτεί σαφή αναγραφή τους στις ετικέτες.

Τον Ιανουάριο του 2025, η Κομισιόν ενέκρινε επίσης τη χρήση σκόνης από κίτρινο αλευροσκώληκα με υπεριώδη επεξεργασία, μέχρι 4% σε ψωμί, τυρί και ζυμαρικά, με υποχρεωτική αναγραφή στη συσκευασία. Παρά τις διαβεβαιώσεις, ευρωσκεπτικιστικοί κύκλοι μίλησαν ξανά για «επιβολή εντόμων» στη διατροφή.

Γιατί οι θεωρίες συνωμοσίας βρίσκουν έδαφος

Η δύναμη της φράσης «Δεν θα φάω έντομα» έγκειται στη δομή της, ως αντίδραση σε μια διαταγή που ποτέ δεν δόθηκε, εξηγεί η Ανιάνο. Είναι απλή, «κολλάει» εύκολα, και πατάει σε βαθύτερες ανησυχίες για την εμπιστοσύνη στις αρχές – ειδικά σε περιόδους κρίσεων, όπως η πανδημία ή η κλιματική αλλαγή.

Ο Στέφαν Λεβαντόφσκι, καθηγητής γνωσιακής επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ, επισημαίνει ότι οι θεωρίες συνωμοσίας καλύπτουν μια συναισθηματική ανάγκη: προσφέρουν εξηγήσεις σε έναν κόσμο που φαίνεται τυχαίος και απρόβλεπτος. Παρά την επικινδυνότητά τους, μπορεί να είναι καθησυχαστικές επειδή υπονοούν ότι «κάποιος ελέγχει τα πράγματα».

Ο ίδιος τονίζει: «Οι θεωρίες συνωμοσίας δεν είναι ακίνδυνες διακοσμήσεις του ψυχαγωγικού τοπίου – είναι βαθιά ανησυχητικές, όχι μόνο για τα άτομα που τις πιστεύουν, αλλά και για την κοινωνία συνολικά».

Η απάντηση: Επιστήμη, διάλογος, επιμονή

Οι ειδικοί τονίζουν ότι η αντιμετώπιση τέτοιων θεωριών απαιτεί όχι μόνο έλεγχο των γεγονότων αλλά και κατανόηση των συναισθηματικών αναγκών που εξυπηρετούν. Η προσέγγιση με ενσυναίσθηση και μακρόχρονη προσπάθεια –παρόμοια με τη διαδικασία απεμπλοκής από αιρέσεις– είναι πιο αποτελεσματική από την ευθεία απόρριψη.

Παράλληλα, όπως λέει η Τζέσικα Φάνζο από το Πανεπιστήμιο Κολούμπια, υπάρχουν πολλές λύσεις στην επισιτιστική ανασφάλεια που σέβονται διαφορετικές κουλτούρες και προτιμήσεις· καμία δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως «επιβολή».

Η μάχη με την παραπληροφόρηση και την κλιματική κρίση, καταλήγουν οι ερευνητές, δεν είναι υπόθεση μιας συζήτησης. Απαιτεί υπομονή, επιμονή και συνεχή διάλογο.

Πηγή: BBC