Enshittification: Μια νέα λέξη για ένα πολύ παλιό κόλπο δηλαδή πώς σε κάνουν να εξαρτηθείς και μετά σε εκμεταλλεύονται αργά
Ένας άνδρας ξυπνά νωρίς το πρωί, γλιστρά κάτω από ένα κρεβάτι και κόβει μια τρύπα στην κάλτσα κάποιου. Στη συνέχεια πηγαίνει στην κουζίνα και κόβει ένα πόδι από το τραπέζι ώστε να «λικνίζεται» στο πρωινό. «Η δουλειά μου είναι να κάνω τα πράγματα χειρότερα», εξηγεί με ηρεμία. «Ο επίσημος τίτλος μου είναι enshittificator.»
Αυτό το τέσσερα λεπτών βίντεο κυκλοφόρησε τον Φεβρουάριο του 2026 από το Forbrukerrådet, το Νορβηγικό Συμβούλιο Καταναλωτών, και μάζεψε εννέα χιλιάδες σχόλια στο YouTube μέσα σε μέρες. Ο λόγος είναι απλός: έδωσε σε εκατομμύρια ανθρώπους τη λέξη για κάτι που ένιωθαν χρόνια αλλά δεν μπορούσαν να ονομάσουν.
Τι σημαίνει enshittification;
Ο Καναδός συγγραφέας Cory Doctorow επινόησε τον όρο το 2022 για να περιγράψει τον τρόπο που πεθαίνουν οι πλατφόρμες. Η διαδικασία έχει τρία στάδια: πρώτα μια εταιρεία προσφέρει κάτι πραγματικά χρήσιμο, συχνά δωρεάν. Μόλις εξαρτηθείς, αρχίζει να εκμεταλλεύεται αυτή την εξάρτηση για να τραβήξει χρήματα από πελάτες. Τελικά τσιμπά τους πάντες για να ικανοποιήσει τους μετόχους. Αυτό δεν είναι τυχαίο. Είναι επιχειρηματική στρατηγική.
Τα παραδείγματα είναι παντού. Το Google Search γέμισε διαφημίσεις ώσπου τα αποτελέσματά του έγιναν ανούσια. Το Facebook ξεκίνησε ως τρόπος επικοινωνίας με φίλους και κατέληξε σε feed γεμάτο sponsored content και AI slop. Το Spotify αύξησε τιμές τέσσερις φορές σε τρία χρόνια. Η Tesla μετέτρεψε τη δυνατότητα αυτόνομης οδήγησης που είχαν ήδη αγοράσει χιλιάδες πελάτες σε μηνιαία συνδρομή από τον Φεβρουάριο του 2026.
Τον Φεβρουάριο του 2026, το Forbrukerrådet δημοσίευσε έκθεση 80 σελίδων με τίτλο «Breaking Free: Pathways to a Fair Technological Future». Το κεντρικό επιχείρημα είναι ότι η enshittification δεν αποτελεί φυσική εξέλιξη της τεχνολογίας: είναι συνέπεια συνειδητών σχεδιαστικών επιλογών. Σε αντίθεση με φυσικά προϊόντα, τα ψηφιακά μπορούν να υποβαθμιστούν εξ αποστάσεως, μέσω updates, πολύ καιρό μετά την αγορά.
Παράλληλα, το Forbrukerrådet και 28 συνυπογράφοντες, ανάμεσά τους το Electronic Frontier Foundation και ο ίδιος ο Doctorow, έστειλαν ανοιχτή επιστολή στους ευρωπαίους νομοθέτες για ισχυρότερη εφαρμογή της Πράξης Ψηφιακών Αγορών. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ετοιμάζει το Digital Fairness Act για το τέταρτο τρίμηνο του 2026, με στόχο ακριβώς τα dark patterns, τη manipulative personalization και το addictive design που τροφοδοτούν αυτόν τον κύκλο.
Γιατί αφορά τους marketers
Υπάρχει ένα παράδοξο στο κέντρο της enshittification που κάθε marketer οφείλει να αντιμετωπίσει. Τα brands που εφαρμόζουν αυτή τη στρατηγική δεν καταστρέφουν απλώς την εμπιστοσύνη. Καταστρέφουν το ίδιο το asset που έχτισαν για χρόνια: τη σχέση. Και ένα brand που χάνει τη σχέση με τον καταναλωτή δεν χρειάζεται εξωτερική απειλή για να πέσει. Η κατάρρευση είναι ήδη ενσωματωμένη στο επιχειρηματικό μοντέλο.
Ο Doctorow το έθεσε ξεκάθαρα: «Πρώτα οι πλατφόρμες είναι καλές για τους χρήστες τους. Μετά τους εκμεταλλεύονται. Τέλος πεθαίνουν.» Αυτή η ακολουθία δεν είναι μεταφορά. Είναι οδηγός χρήσης για το πώς χτίζεις brand που αυτοκαταστρέφεται.
Τα brands που ακολουθούν αυτό το μοντέλο κάνουν μια λογιστική εκτίμηση: ο καταναλωτής έχει ήδη επενδύσει, κοστίζει να φύγει, και δεν θα κινηθεί. Συχνά έχουν δίκιο βραχυπρόθεσμα. Πάντα έχουν άδικο μακροπρόθεσμα. Το Forbrukerrådet δεν είναι απλώς ένα νορβηγικό γραφείο καταναλωτών. Είναι η απόδειξη ότι η υπομονή του κόσμου τελειώνει και η αντίδραση παίρνει πλέον πολιτική μορφή. Το Digital Fairness Act έρχεται το τέταρτο τρίμηνο του 2026. Τα brands που δεν ξαναδούν τη σχέση τους με τον καταναλωτή πριν αυτό γίνει νόμος, δεν θα το κάνουν με δική τους βούληση. Θα το κάνουν γιατί θα υποχρεωθούν.
17°
