Η Τεχνητή Νοημοσύνη και το μέλλον της εκπαίδευσης

Ένα βιβλίο που κυκλοφόρησε στις ΗΠΑ τον περασμένο Μάρτιο εξετάζει την επίδραση της Τεχνητής Νοημοσύνης στην εκπαίδευση. «Το AI-Enhanced Pedagogies: Rethinking Learning, Curriculum, and Human Potential in the Age of Intelligent Machines» [Παιδαγωγικές μέθοδοι με ενίσχυση από την ΤΝ: Ας ξανασκεφτούμε τη Μάθηση, τα Αναλυτικά Προγράμματα και το Ανθρώπινο Δυναμικό στην Εποχή των Έξυπνων Μηχανών] είναι ένα από τα πρώτα βιβλία που προσπαθούν να διατυπώσουν μια ολοκληρωμένη θεωρία της εκπαίδευσης μετά την εκλαΐκευση της γενετικής ΤΝ (ChatGPT, Claude, Grok κ.ά.). Συγγραφέας είναι ο Alexander M. Sidorkin, καθηγητής Εκπαίδευσης στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, ο οποίος ασχολείται με τη φιλοσοφία της εκπαίδευσης, τη θεωρία του σχολείου, τις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις και τη σχέση τεχνολογίας και μάθησης. Δεν είναι ερευνητής της πληροφορικής ούτε ειδικός στην τεχνητή νοημοσύνη με τεχνική έννοια· ανήκει περισσότερο στην παράδοση της φιλοσοφίας της εκπαίδευσης. Γι' αυτό, το βιβλίο δεν εξηγεί πώς λειτουργούν τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, αλλά ανακύσει πώς η ύπαρξή τους μπορεί να αλλάξει τη διδασκαλία, το αναλυτικά προγράμματα και την αξιολόγηση.

Η κεντρική ιδέα του Sidorkin είναι ότι η ΤΝ μπορεί να βελτιώσει την εκπαίδευση αποκαλύπτοντας τις αδυναμίες της. Αν ένας μαθητής μπορεί να γράψει μέσω του ChatGPT μια εργασία σε λίγα λεπτά, το πρόβλημα δεν είναι η χρήση του ChatGPT· το πρόβλημα είναι ότι ίσως ζητούσαμε εξαρχής μια εργασία που βασιζόταν στην αναπαραγωγή πληροφοριών και όχι στη σκέψη. Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι μεγάλο μέρος της σύγχρονης εκπαίδευσης στηρίζεται σε τρεις παραδοχές: 1) η γνώση μεταδίδεται γραμμικά 2) η ατομική προσπάθεια είναι το μοναδικό μέτρο αξίας και 3) η μάθηση είναι κυρίως ατομική διαδικασία. Ο Sidorkin πιστεύει ότι η ΤΝ αμφισβητεί και τις τρεις και μας κάνει να αναθεωρήσουμε τις εκπαιδευτικές μεθόδους που χρησιμοποιούμε.

Το βιβλίο εξηγεί πώς πρέπει να περάσουμε από την ατομική στη «συνεργατική νόηση»: ο Sidorkin λέει ότι ο άνθρωπος δεν μαθαίνει πλέον μόνος του αλλά με «έξυπνα εργαλεία»· η γνώση παράγεται από ένα σύστημα «άνθρωπος + ΤΝ + ψηφιακά εργαλεία», όχι αποκλειστικά από το άτομο. Για τον Sidorkin, η ΤΝ είναι το πολιτισμικό εργαλείο του 21ου αιώνα. Παραλλήλως, ασκεί κριτική στην αξιοκρατία, στον προσανατολισμό του σχολείου στην ατομική επίδοση και στον ανταγωνισμό. Αν στο μέλλον θα δουλεύουμε όλοι με τη βοήθεια της ΤΝ, δεν έχει και τόση σημασία ποιος θυμάται περισσότερα δεδομένα. Μεγαλύτερη σημασία αποκτούν η κρίση, η δημιουργικότητα, η διατύπωση ερωτημάτων, η επιλογή στόχων, η αξιολόγηση απαντήσεων. Προς το παρόν, ο ανθρώπινος νους, αν εξασκηθεί, παρουσιάζει πρωτοτυπία που λείπει από τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα της ΤΝ. Ας αφήσουμε τη συσσώρευση πληροφοριών στην ΤΝ και ας ασχοληθούμε με κάτι διανοητικά ανώτερο.

Το βιβλίο συγκρούεται με την παραδοσιακή σχολική λογική, η οποία, ωστόσο, έχει δεχθεί ποικίλες μεταρρυθμίσεις, αμφισβητήσεις και επαναστάσεις ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα. Παρ’ όλ’ αυτά, σύμφωνα με τον Sidorkin, τα περισσότερα προγράμματα σπουδών λειτουργούν ακόμα με «παραδοσιακό» τρόπο και σε «γραμμική σειρά». Όταν ο μαθητής έχει πρόσβαση στην ΤΝ η οποία εξηγεί οποιοδήποτε ζήτημα μέσα σε λίγα λεπτά, το σημαντικό δεν είναι πλέον η σειρά μετάδοσης της πληροφορίας αλλά η ικανότητα διαχείρισης της πληροφορίας.

Ο Sidorkin επιχειρεί να επανερμηνεύσει τους κλασικούς θεωρητικούς της παιδαγωγικής και της διδακτικής. Αναφέρεται στον Piaget και στην οικοδόμηση της γνώσης, πλην όμως, τώρα σε συνεργασία με έξυπνα τεχνολογικά συστήματα· αναφέρεται επίσης στον Vygotsky και στη θεωρία του για τη «Ζώνη Επικείμενης Ανάπτυξης» η οποία αποκτά νέα διάσταση, επειδή η υποστήριξη δεν παρέχεται μόνο από τον δάσκαλο αλλά και από την ΤΝ. Από τις αναφορές του δεν λείπει ο Jerome Bruner και η θεωρία της «ανακαλυπτικής μάθησης»: απλώς, τώρα, ο μαθητής έχει έναν συνεχώς διαθέσιμο συνομιλητή που τον βοηθά στη διερεύνηση.

Αφού η ΤΝ μπορεί να γράψει εκθέσεις, να λύσει ασκήσεις και να απαντήσει σε ερωτήσεις, οι παραδοσιακές εξετάσεις χάνουν μέρος της αξίας τους. Ο Sidorkin υποστηρίζει ότι πρέπει να στραφούμε σε αυθεντικά έργα (projects), σε προφορική παρουσίαση εργασιών και σε αξιολόγηση της συνεργασίας ανθρώπου–ΤΝ.

Το βιβλίο ήδη δέχεται κριτική διότι υποτιμά τον κίνδυνο εξάρτησης από την ΤΝ: ο συγγραφέας φαίνεται υπερβολικά αισιόδοξος για το μέλλον της εκπαίδευσης.