Τρία μυθιστορήματα που προέβλεψαν με ακρίβεια τον κόσμο μας

Οι συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας έχουν περιγράψει επακριβώς αυτά που ζούμε (κι αυτά που θα ζήσουμε) γιατί περιγράφουν την εποχή τους. Κι αν ακούγεται κάπως παράδοξο αυτό, δεν είναι. Κανείς συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας δεν υπήρξε προφήτης. Γενικά, δεν υπάρχουν προφήτες, μάντεις και τα συναφή. Και η τέχνη, από την άλλη, άλλο δεν κάνει παρά να βάζει έναν καθρέφτη μπροστά στην πραγματικότητα, στο σήμερα. Αλλά με τη σκευή της η καθεμιά, και με τον τρόπο της. Ο τρόπος της επιστημονικής φαντασίας είναι η αναπόληση ενός κάποιου μέλλοντος. Αίφνης, το περίφημο «1984» ονομάστηκε έτσι γιατί γράφτηκε το 1948: ο Όργουελ απλώς αντέστρεψε τα δύο τελευταία ψηφία, για να ΦΩΝΑΞΕΙ πως μίλαγε ακριβώς για το σήμερα του καιρού του. Και, βέβαια, όταν μιλάμε για λογοτεχνία που «είδε το μέλλον», αυτό είναι το ένα από τα δύο βιβλία που έρχονται πρώτα στο μυαλό μας — το άλλο είναι ο «Θαυμαστός Καινούργιος Κόσμος». Πελώρια και τα δύο.

Ο τρόπος της επιστημονικής φαντασίας είναι η αναπόληση ενός κάποιου μέλλοντος

Απλώς δεν είναι τα μόνα. Για την ακρίβεια, δεκάδες άλλα έχουν μιλήσει με ακρίβεια για πράγματα που ΘΑ γίνονταν, πολλά χρόνια ΠΡΙΝ γίνουν, απλώς ρίχνοντας μια ματιά έξω από το παράθυρο. Η επιστημονική φαντασία, και η λογοτεχνία γενικώς, και η τέχνη ούτως ή άλλως, δεν μπορούν παρά να μιλάνε γι’ αυτό που υπάρχει, είτε εν αφθονία είτε εν σπέρματι. Οι άνθρωποι δεν αλλάζουν με τον καιρό και με τις γενιές — αλλάζουν με τις γεωλογικές εποχές. Και πάλι: αλλάζουν ανεπαισθήτως. Ένας Νεάντερταλ θα μπορούσε να χειριστεί ένα σύνθετο οπλικό σύστημα με εκπαίδευση μερικών ημερών. Πολλοί το κάνουν ήδη.

Σήμερα θα δούμε τρία από τα βιβλία που «προφήτευσαν» με ενάργεια το σήμερα, αν και δεν διαβάζονται πολύ. Τα έγραψαν άνθρωποι που δεν είχαν ούτε smartphone (ο ένας τους μόνο είχε ένα Nokia 3510), ούτε ChatGPT. Δεν είχαν καν ακουστά τους αλγορίθμους. Αλλά πέτυχαν διάνα. ΠΡΟΣΟΧΗ, ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΣΠΟΪΛΕΡ!

Τρία μυθιστορήματα που είχαν έρθει από το μέλλον

«Εμείς» του Γεβγκένι Ζαμιάτιν (1924)

Το «Εμείς» του Γεβγκένι Ζαμιάτιν, γραμμένο το 1924, περιγράφει μια κοινωνία απόλυτης διαφάνειας, όπου η ιδιωτικότητα μπορεί μεν να μην έχει καταργηθεί με τη βία, αλλά έχει καταστεί αδύνατη. Στο Μονοκράτος, έναν αυστηρά οργανωμένο κόσμο που γεννήθηκε μετά από έναν καταστροφικό πόλεμο, τα πάντα λειτουργούν με βάση τη λογική, τη μαθηματική ακρίβεια και τον πλήρη έλεγχο. Οι άνθρωποι δεν έχουν ονόματα αλλά αριθμούς, ζουν σε γυάλινα διαμερίσματα και κινούνται σύμφωνα με ένα καθολικό πρόγραμμα που ρυθμίζει κάθε στιγμή της ζωής τους. Η ευτυχία ορίζεται ως απουσία αβεβαιότητας, συναισθήματος και ελευθερίας.

Αφηγητής είναι ο D-503, μηχανικός και δημιουργός ενός διαστημικού σκάφους που θα μεταφέρει το πρότυπο αυτής της κοινωνίας σε άλλους πλανήτες. Πιστός στο σύστημα, καταγράφει στο ημερολόγιό του την τελειότητα του κόσμου. Η σταθερότητα όμως διαταράσσεται όταν γνωρίζει τη Ι-330, που τον φέρνει σε επαφή με το απρόβλεπτο. Η Ι-330, μια γυναίκα με μια παράξενη, άγρια ομορφιά που δεν ταιριάζει με την ομοιομορφία της Πολιτείας, είναι μέλος μιας μυστικής οργάνωσης, μιας ομάδας επαναστατών που ονειρεύονται να ανατρέψουν το καθεστώς και να επιστρέψουν στην ελευθερία, ακόμα κι αν αυτή σημαίνει χάος και πόνο. Για πρώτη φορά ο D-503 βιώνει επιθυμία, ζήλια και φόβο. Αντιλαμβάνεται ότι έχει αποκτήσει «ψυχή», μια έννοια που στην Πολιτεία θεωρείται ασθένεια.

Η Ι-330, μια γυναίκα με μια παράξενη, άγρια ομορφιά που δεν ταιριάζει με την ομοιομορφία της Πολιτείας, είναι μέλος μιας μυστικής οργάνωσης, μιας ομάδας επαναστατών που ονειρεύονται να ανατρέψουν το καθεστώς και να επιστρέψουν στην ελευθερία, ακόμα κι αν αυτή σημαίνει χάος και πόνο

Παράλληλα, το καθεστώς προχωρά σε ένα τελικό μέτρο: την εξάλειψη της φαντασίας μέσω χειρουργικής επέμβασης. Η ατομικότητα αντιμετωπίζεται σαν απειλή για τη συλλογική ευτυχία. Ο D-503 διχάζεται ανάμεσα στην πίστη του στο σύστημα και στην έλξη που αρχίζει να νιώθει προς την ελευθερία. Η εξέγερση που υποβόσκει καταστέλλεται, και ο ίδιος τελικά υποτάσσεται, χάνοντας ό,τι τον καθιστούσε ανθρώπινο.

Το βιβλίο συνιστά μια οξεία κριτική της απόλυτης πίστης στον ορθολογισμό και στην ιδέα ότι η κοινωνική τελειότητα μπορεί να επιτευχθεί μέσω τού πλήρους ελέγχου. Η εικόνα μιας κοινωνίας που επιλέγει τη διαρκή ορατότητα προκειμένου να εξασφαλίσει τάξη και ασφάλεια δίνει στο έργο μια διαχρονική διάσταση. Δεν πρόκειται μόνο για μια δυστοπία του μέλλοντος και για έναν προάγγελο της φρικώδους σταλινικής εποχής, αλλά και για μια ανατριχιαστική αλληγορία της σχέσης ανάμεσα στην ανθρώπινη φύση, την εξουσία και την τεχνολογία.

Μια σκοτεινή, ποιητική και βαθιά ειρωνική προειδοποίηση για έναν κόσμο όπου η λογική, η ευτυχία και η τάξη έχουν νικήσει τελείως την ελευθερία, την αγάπη και την ατομικότητα. Πολύ μεγάλο βιβλίο, που αποστήθισαν και ο Χάξλεϊ και ο Όργουελ, και ενέπνευσε πολλούς συγγραφείς του είδους — με σημαντικότερη ανάμεσά τους βέβαια την Άτγουντ.

Υπάρχουν αρκετές εκδόσεις του στα ελληνικά, η τελευταία από τις Εκδόσεις Έρμα, σε μετάφραση της Σοφίας Α. Αυγερινού.

«Player Piano» του Kurt Vonnegut (1952)

Ο Βόνεγκατ είναι κυρίως γνωστός για το αριστουργηματικό «Σφαγείο Νο. 5». Το πρώτο του μυθιστόρημα, το «Player Piano» —που το έγραψε εμπνευσμένος από τα πρώτα αυτοματοποιημένα εργοστάσια που είδε ως εργαζόμενος στη General Electric—, είναι σχεδόν άγνωστο. Αλλά είναι, ίσως, το πιο επίκαιρο.

Στο βιβλίο, λίγα χρόνια μετά τον Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο, η κοινωνία έχει μεταμορφωθεί ριζικά. Οι μηχανές έχουν αντικαταστήσει σχεδόν το σύνολο της ανθρώπινης εργασίας. Έτσι, η οικονομία —που ρυθμίζεται από έναν υπερυπολογιστή— λειτουργεί τέλεια: κανείς δεν πεινάει, κανείς δεν ταλαιπωρείται. Δεν υπάρχει βία στον κόσμο, ούτε καταπίεση. Όλα κυλούν άψογα. Με τη διαφορά ότι οι άνθρωποι αισθάνονται άχρηστοι, κενοί, χωρίς σκοπό. Όλη αυτή η αφθονία είναι, εντέλει, χωρίς νόημα: σε σκοτώνει. Στο μεταξύ, η κοινωνία είναι διαχωρισμένη. Από τη μία πλευρά βρίσκονται οι μηχανικοί, οι διευθυντές και οι επιστήμονες που επιβλέπουν το σύστημα. Από την άλλη, όσοι δεν κρίθηκαν κατάλληλοι για ανώτερη εκπαίδευση ζουν σε μια κατάσταση υποαπασχόλησης, εκτελώντας άσκοπες εργασίες: ζουν για να ζουν. Η εργασία, ως πηγή ταυτότητας και αξιοπρέπειας, έχει αντικατασταθεί από την απλή, μίζερη διαχείριση του χρόνου.

Κεντρικός χαρακτήρας είναι ο Πολ Πρότιους, ένας πλούσιος και επιτυχημένος μηχανικός που αρχίζει να αμφισβητεί το σύστημα που υπηρετεί. Αν και απολαμβάνει όλα τα προνόμια της τάξης του, νιώθει μια βαθιά, αδιόρατη δυσαρέσκεια. Η ζωή του είναι άνετη αλλά κενή. Τα μηχανήματα δεν έχουν πάρει μόνο τις δουλειές των απλών εργατών, αλλά και ένα μεγάλο μέρος της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Η κρίση του εντείνεται όταν έρχεται σε επαφή με ανθρώπους εκτός του προνομιούχου κύκλου του, που βιώνουν έντονα την περιθωριοποίηση —εργάζονται σε άχρηστα έργα ανακατασκευής και αποκατάστασης, απλώς για να έχουν κάτι να κάνουν και να μην προκαλούν προβλήματα— και σχεδιάζουν μία εξέγερση. Ο Πολ θα γίνει, εκών-άκων, ο συμβολικός ηγέτης τους: το πρόσωπο της επανάστασης. Και οι εξεγερμένοι θα αρχίσουν να σπάνε τις μηχανές.

Αν και απολαμβάνει όλα τα προνόμια της τάξης του, νιώθει μια βαθιά, αδιόρατη δυσαρέσκεια. Η ζωή του είναι άνετη αλλά κενή. Τα μηχανήματα δεν έχουν πάρει μόνο τις δουλειές των απλών εργατών, αλλά και ένα μεγάλο μέρος της ανθρώπινης αξιοπρέπειας

Βέβαια, η εξέγερση θα αποτύχει, και μάλιστα με τον πιο ειρωνικό —και στενάχωρο— τρόπο. Οι ίδιοι οι άνθρωποι που επιχειρούν να καταστρέψουν το σύστημα, μετά την αρχική μανία της καταστροφής, ξεκινούν μόνοι τους να τις ξαναφτιάχνουν και να τις επισκευάζουν, γιατί δεν ξέρουν πια πώς να ζήσουν χωρίς αυτές. Η ανάγκη για νόημα τους οδηγεί πίσω στην εξάρτηση. Ο Πολ, που συλλαμβάνεται, συνειδητοποιεί ότι η πτώση του είναι ταυτόχρονα και μια νίκη: έχει επιλέξει την ανθρώπινη ατέλεια, την αδυναμία και την αναζήτηση νοήματος, αντί για την ψυχρή, τέλεια αποτελεσματικότητα των μηχανών.

Το «Player Piano» δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά. Τα κυριότερα βιβλία του Kurt Vonnegut κυκλοφορούν από τις Εκδόσεις Πατάκη.

«Feed» του M.T. Anderson (2002)

Το «Feed» του M. T. Anderson, που κυκλοφόρησε το 2002, είναι ένα ΥΑ μυθιστόρημα που περιγράφει μια κοινωνία όπου η τεχνολογία έχει ενσωματωθεί κυριολεκτικά στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Οι άνθρωποι έχουν από μωρά ένα εμφύτευμα στο κεφάλι, το feed (ένα τσιπάκι!), που τους συνδέει 24/7 με ένα δίκτυο πληροφοριών, ψυχαγωγίας και διαφήμισης. Το σύστημα παρακολουθεί τις σκέψεις, τις επιθυμίες και τα συναισθήματα των χρηστών, και προσαρμόζει το «περιεχόμενο» που τους προβάλλει σε πραγματικό χρόνο.

Η κοινωνία, καθώς η τεχνολογία γίνεται αποδεκτή σαν φυσική συνθήκη, είναι επιφανειακά απολύτως λειτουργική, αλλά βέβαια στην πραγματικότητα βαθιά αποσαθρωμένη. Η γλώσσα έχει απλοποιηθεί σε ένα μείγμα συντομογραφιών και εμπορικών όρων, η εκπαίδευση έχει υποταχθεί σε εταιρικά συμφέροντα, και το φυσικό περιβάλλον έχει ολωσδιόλου καταστραφεί. Η κατανάλωση συνιστά τον βασικό μηχανισμό ταυτότητας. Οι άνθρωποι δεν στερούνται μεν κανένα αγαθό, αλλά τούς λείπει οποιαδήποτε εσωτερική συνοχή: αδυνατούν καν να σκεφτούν.

Κεντρικός χαρακτήρας είναι ο έφηβος Τάιτους. Μαζί με τους φίλους του θα πάνε για διακοπές στη Σελήνη, που έχει γίνει ένας ακόμη εμπορικός προορισμός γεμάτος ξενοδοχεία και κλαμπ. Εκεί, θα γνωρίσει και θα εντυπωσιαστεί από τη Βάιολετ, μια κοπέλα που ξεχωρίζει αμέσως: δεν είναι σαν τους άλλους, φοράει ένα απλό μάλλινο φόρεμα, μιλάει διαφορετικά, παρατηρεί τα πράγματα με κριτική ματιά, και έχει ταξιδέψει μόνη της στο φεγγάρι. Η Βάιολετ είναι έξυπνη, περίεργη και κάπως απόμακρη από τον κόσμο του feed.

Εκεί, θα γνωρίσει και θα εντυπωσιαστεί από τη Βάιολετ, μια κοπέλα που ξεχωρίζει αμέσως: δεν είναι σαν τους άλλους, φοράει ένα απλό μάλλινο φόρεμα, μιλάει διαφορετικά, παρατηρεί τα πράγματα με κριτική ματιά, και έχει ταξιδέψει μόνη της στο φεγγάρι

Όμως τότε όλα θα ανατραπούν. Ένας ηλικιωμένος χάκερ, μέλος μιας αντι-καταναλωτικής οργάνωσης, θα μεταδώσει ένα προειδοποιητικό μήνυμα, και η αστυνομία θα τους συλλάβει όλους και θα τους πάει σε ένα νοσοκομείο. Εκεί, τα feed τους θα απενεργοποιηθούν για λίγο. Εννοείται πως οι έφηβοι ήρωες θα νιώσουν γυμνοί, χαμένοι, σχεδόν τρελοί από την απουσία των διαφημίσεων και τη σίγηση του chat. Θα βιώσουν για πρώτη φορά μια άμεση, αδιαμεσολάβητη επαφή με τον εαυτό τους και με τον άλλον. Μια εμπειρία καθοριστική… αλλά και παροδική.

Η Βάιολετ θα αντισταθεί, αλλά η αντίδρασή της θα αποτύχει: το σύστημα θα την απορρίψει ως μη αποδοτική. Η σταδιακή αποσύνθεσή της, καθώς το feed της καταρρέει, είναι η κυριολεκτική και συμβολική εικόνα μίας ύπαρξης που αδυνατεί να επιβιώσει εκτός δικτύου. Ο Τάιτους, αντίθετα, επιστρέφει στην άνεση της ροής, έστω και με μια ρωγμή μέσα του. Γιατί το κρίσιμο στοιχείο εδώ δεν είναι η καταπίεση, αλλά η εθελοντική παράδοση της προσοχής και της σκέψης μας. Το «Feed» είναι μια ακριβής αποτύπωση της αλγοριθμικής ροής που κυριαρχεί σήμερα.

Τα βιβλία του Μ.Τ. Anderson δεν έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά.

Γιατί αγνοήσαμε αυτά τα βιβλία, ίσως με την εξαίρεση του «Εμείς», που λίγο-λίγο διαβάζεται από τις νέες γενιές αναγνωστών; Μάλλον γιατί δεν είναι αρκετά δυστοπικά με την κινηματογραφική έννοια. Δεν έχουν εκρήξεις, ρομπότ, βίαιες επαναστάσεις και όλα αυτά τα ωραία. Αλλά και γιατί περιγράφουν κάτι πολύ, πραγματικά πολύ τρομακτικό: έναν κόσμο που αλλάζει σιγά-σιγά, ανεπαισθήτως, όχι με τυράννους και Εξολοθρευτές, αλλά με την απόλυτη, ζοφερή συγκατάθεσή μας.

ΥΓ. Για πρώτη φορά απουσιάζει γυναίκα από τους καταλόγους μας, πράγμα που δεν μας αρέσει και δεν το συνηθίζουμε. Γιατί το αφήσαμε να γίνει; Για δύο λόγους. Ο πρώτος λόγος είναι γιατί —τη μνημονεύσαμε ήδη— ζούμε σε μια εποχή που μοιάζει βγαλμένη απευθείας από βιβλίο της Μάργκαρετ Άτγουντ. Μιλώ για την Αμερική. Ο δεύτερος είναι αυτό εδώ το υστερόγραφο.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού, ή μιας Άλλης Γυναίκας. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως κάθε Τρίτη πρωί έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.