23 Απριλίου: Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου και Πνευματικών Δικαιωμάτων

Σήμερα σε όλο τον κόσμο γιορτάζουμε το βιβλίο, τους δημιουργούς του, συγγραφείς και εκδότες, και τους ανθρώπους που δουλεύουν μ’ αυτό: μεταφραστές, επιμελητές, σχεδιαστές, εικονογράφους, τυπογράφους, βιβλιοδέτες, βιβλιοπώλες, βιβλιοθηκάριους — τους πάντες. Επειδή όμως τόσο η στήλη όσο και το Μέσο στηρίζουν εμπράκτως καθημερινά το βιβλίο —καθώς άλλωστε στηρίζονται, αν όχι εκπορεύονται, από αυτό: είμαστε γόνοι αφηγήσεων—, δεν θα γράψουμε κάτι «δοξαστικό», αλλά θα σταθούμε για μια στιγμή στην αίσθηση που έχουμε —μια αίσθηση όλο και πιο βαριά, είναι η αλήθεια· κάποτε, σχεδόν ζοφερή— για την καμπή στην οποία βρίσκεται το βιβλίο. Καμπή, ασφαλώς, και όχι «τέλος». Αν και κάποιοι μιλούν με επιχειρήματα ακόμη και για αυτό.

Η αλήθεια είναι πως η συζήτηση για το «τέλος του βιβλίου» είναι σχεδόν τόσο παλιά όσο και το ίδιο το μέσο, όμως η τωρινή καμπή, όπως τη ζούμε όλοι ειδικά την τελευταία δεκαπενταετία, με τη γιγάντωση των κοινωνικών δικτύων και την εξ αυτής απορρόφηση όλου του διαθέσιμου ελεύθερου χρόνου των ανθρώπων, παρουσιάζει διαφορετικά ποιοτικά χαρακτηριστικά. Η κυριαρχία των social media —πολύ πιο έντονη από αυτήν της τηλεόρασης, και πολύ πιο δραστική και αδηφάγα— δεν κατατρώει μόνο τον χρόνο μας: έχει μεταβάλει άρδην τη γνωστική μας ικανότητα. Η βαθιά ανάγνωση (deep reading), ένα κοινό γνώρισμα της ανθρωπότητας μέχρι πρότινος, απειλείται από τη διαρκή απόσπαση της προσοχής μας και από την αναπόδραστη συνήθεια της γρήγορης σάρωσης σύντομων κειμένων. Και αν δεν υποχωρεί απαραίτητα ο αριθμός των αναγνωστών —αντίθετα, έχουμε αθρόα εισροή νεαρών ιδίως αναγνωστών, και κυρίως αναγνωστριών, χάρη στα romantasy και άλλα παρόμοια είδη—, υποχωρεί ατάκτως η αντοχή μας στη συγκέντρωση που απαιτεί ένα πολυσέλιδο μυθιστόρημα ή ένα κάπως σύνθετο δοκίμιο. Κι αυτό δεν είναι μια απλή διαπίστωση: είναι μια τεκτονική αλλαγή στον τρόπο που ζούμε. Κάτι βαθύ, και σημαντικό. Και κάτι, επίσης, που ακόμη δεν ξέρουμε πού θα οδηγήσει.

Και αν δεν υποχωρεί απαραίτητα ο αριθμός των αναγνωστών —αντίθετα, έχουμε αθρόα εισροή νεαρών ιδίως αναγνωστών, και κυρίως αναγνωστριών, χάρη στα romantasy και άλλα παρόμοια είδη—, υποχωρεί ατάκτως η αντοχή μας στη συγκέντρωση που απαιτεί ένα πολυσέλιδο μυθιστόρημα ή ένα κάπως σύνθετο δοκίμιο

Και έπειτα, πλέον ζούμε στη δεκαετία (την πρώτη, αν όχι και έσχατη: θα δούμε) της Τεχνητής Νοημοσύνης. Εδώ, η πρόκληση αναφορικά με το βιβλίο είναι διττή. Έχουμε, αφενός, την ευκολία δημιουργίας περιεχομένου μέσω Α.Ι. που ενδέχεται να οδηγήσει σε έναν πληθωρισμό τυποποιημένων κειμένων που θα πωλούνται σε εξαιρετικά χαμηλή τιμή, με τελικό αποτέλεσμα την υποβάθμιση —αν όχι την καταβαράθρωση— αυτού που λέμε «ανθρώπινη φωνή», ενώ αφετέρου, η Α.Ι. τείνει να μετατρέψει το διάβασμα από αισθητική και διανοητική εμπειρία σε «εξαγωγή πληροφορίας». Όταν ζητάμε από μια μηχανή να μας συνοψίσει από ένα άρθρο μέχρι ένα μυθιστόρημα (ή μια ταινία — προσεχώς, ακόμη και το τελευταίο ματς της ομάδας μας), ασφαλώς κερδίζουμε χρόνο (για να τον κάνουμε τι…), αλλά χάνουμε τόσο την αναγνωστική απόλαυση, που συνιστά την ίδια την ψυχή του βιβλίου, όσο και τη σταδιακή εμβάθυνση στον ψυχισμό των ηρώων και στις ατραπούς της ιστορίας. Ούτε αυτό ξέρουμε πού θα μας οδηγήσει. Αλλά αυτά που μας περνούν από το μυαλό δεν είναι και πολύ ενθαρρυντικά, ακόμη και για τους πιο αισιόδοξους ανάμεσά μας.

Όταν ζητάμε από μια μηχανή να μας συνοψίσει από ένα άρθρο μέχρι ένα μυθιστόρημα (ή μια ταινία — προσεχώς, ακόμη και το τελευταίο ματς της ομάδας μας), ασφαλώς κερδίζουμε χρόνο (για να τον κάνουμε τι…), αλλά χάνουμε τόσο την αναγνωστική απόλαυση, που συνιστά την ίδια την ψυχή του βιβλίου, όσο και τη σταδιακή εμβάθυνση στον ψυχισμό των ηρώων και στις ατραπούς της ιστορίας

Από την άλλη, η ιστορία δείχνει ότι τα νέα μέσα σπανίως εξοβελίζουν τα παλαιά. Συχνά, τα επαναπροσδιορίζουν. Σε κάθε περίπτωση, το βιβλίο παραμένει ακόμη η πιο αποτελεσματική τεχνολογία «καταβύθισης στον εαυτό» που διαθέτουμε. Και δεν παύει να είναι συναρπαστικό, παρ’ όλο τον ανταγωνισμό. Επιπροσθέτως, σε έναν κόσμο αλγοριθμικού θορύβου, η ανάγνωση τείνει να γίνει μια πράξη αντίστασης και πνευματικής αυτονομίας. Ίσως να μην είμαστε ακριβώς σε μια καμπή που οδηγεί αναπόφευκτα σε παρακμή, αλλά μάλλον σε μια φάση εξαναγκασμένης εκλεκτικότητας, αν μάς επιτρέπεται ο όρος. Το βιβλίο παύει μεν να είναι ο κύριος πάροχος πληροφορίας, αλλά αναδεικνύεται στο απόλυτο καταφύγιο της κριτικής σκέψης. Για κάποιους, έστω: για τους happy few. Και θα είναι ασφαλώς πάντα εκεί, για τον καθένα.

Επιπροσθέτως, σε έναν κόσμο αλγοριθμικού θορύβου, η ανάγνωση τείνει να γίνει μια πράξη αντίστασης και πνευματικής αυτονομίας

* * *

Ωστόσο σήμερα δεν γιορτάζουμε μόνο το βιβλίο, αλλά και τα (πολύπαθα) πνευματικά δικαιώματα. Επ’ ευκαιρία λοιπόν της σημερινής ημέρας, ρωτήσαμε τον Γιωργανδρέα Ζάννο, Διευθυντή τού ΟΣΔΕΛ (Οργανισμός Συλλογικής Διαχείρισης Έργων του Λόγου), το εξής:

A.V.: Ποια είναι η μεγαλύτερη απειλή σήμερα για τα πνευματικά δικαιώματα; Η ψηφιακή πειρατεία; Η εκπαίδευση των μοντέλων Τ.Ν. με έναν τεράστιο όγκο δεδομένων χωρίς την άδεια των δημιουργών, πόσο δε μάλλον χωρίς καταβολή αποζημίωσης; Ή η παραγωγή περιεχομένου που μπορεί (ή τείνει) να υποκαταστήσει το πρωτότυπο έργο; Όλα αυτά μαζί; Και τι μας μένει να κάνουμε;

Τον ευχαριστούμε θερμά για τον χρόνο του. Όπως ευχαριστούμε τον ΟΣΔΕΛ συνολικά για όσα προσφέρει στους δημιουργούς όλα αυτά τα χρόνια. Και νά τι μας απάντησε:

H ψηφιακή πειρατεία, δηλαδή η διάθεση παράνομων ηλεκτρονικών βιβλίων μέσω του διαδικτύου, είναι ένα διαχρονικό πρόβλημα τουλάχιστον τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, με περιορισμένες όμως επιπτώσεις στην ελληνική αγορά λογοτεχνίας κυρίως λόγω της μικρής δημοφιλίας των ηλεκτρονικών βιβλίων στη χώρα μας. Βέβαια, στον ακαδημαϊκό και επιστημονικό χώρο το πρόβλημα είναι υπαρκτό και δύσκολα αντιμετωπίσιμο διότι οι πειρατικοί ιστότοποι λειτουργούν από χώρες που δεν σέβονται τα πνευματικά δικαιώματα. Χρειάζεται ισχυρότερη νομοθεσία, η οποία να επιβάλει όχι μόνον στους παρόχους του διαδικτύου αλλά και στους παρόχους ενδιάμεσων υπηρεσιών (π.χ., υπηρεσίες VPN) να διακόπτουν την πρόσβαση στους παράνομους ιστότοπους.

Πράγματι, η τεχνητή νοημοσύνη είναι η σημαντικότερη σύγχρονη απειλή για τα πνευματικά δικαιώματα και κατ’ επέκταση για τον ίδιο τον σύγχρονο πολιτισμό και τις τέχνες. Γιατί χωρίς αποτελεσματική προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας χάνεται το κίνητρο και η ανταμοιβή της δημιουργίας, με χαμένους όχι μόνον τους δημιουργούς αλλά το σύνολο της κοινωνίας, αφού δεν θα δημιουργούνται και η κοινωνία δεν θα απολαμβάνει υψηλής ποιότητας έργα τέχνης και επιστήμης. Η απειλή προέρχεται από τον συνδυασμό της εκπαίδευσης των γλωσσικών μοντέλων και των εφαρμογών τους με εκατομμύρια προϋφιστάμενα έργα, κείμενα, εικόνες, μουσικές κλπ., με τη δυνατότητα παραγωγής «νέων» έργων, τα οποία στηρίζονται στα προϋφιστάμενα και ανταγωνίζονται/υποκαθιστούν τα έργα των σύγχρονων δημιουργών.

Γιατί χωρίς αποτελεσματική προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας χάνεται το κίνητρο και η ανταμοιβή της δημιουργίας, με χαμένους όχι μόνον τους δημιουργούς αλλά το σύνολο της κοινωνίας

Και το πρόβλημα έγκειται στο ότι τα έργα που παράγονται από συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, δηλαδή μέσω αλγορίθμων και στατιστικών αναλύσεων προϋφιστάμενων έργων, δεν είναι ανθρώπινα δημιουργήματα και συνεπώς απουσιάζουν τα ανθρώπινα εκείνα στοιχεία όπως η εμπειρία, το συναίσθημα, οι αισθήσεις, το όραμα, η πίστη, η αμφισβήτηση, η φαντασία, τα κοινωνικά αιτήματα και όλα εκείνα τα προσωποπαγή στοιχεία που χαρακτηρίζουν τα αληθινά πρωτότυπα σύγχρονα έργα που συγκινούν, κινητοποιούν, εκφράζουν τη συλλογική συνείδηση, και εξελίσσουν την Τέχνη και τον πολιτισμό.

Δυστυχώς οι τεχνολογικές εξελίξεις είναι πολύ γρήγορες, σε αντίθεση με τις νομοθετικές. Και παράλληλα οι τεχνολογικές εταιρείες έχουν υπερβολικά μεγάλη ισχύ και τη δυνατότητα να επιβάλλουν τους όρους τους. Γι’ αυτό είναι επιτακτική ανάγκη να θεσμοθετηθεί η υποχρέωση αδειοδότησης των τεχνολογικών εταιρειών για κάθε χρήση προστατευόμενων έργων πνευματικής ιδιοκτησίας, είτε στο στάδιο της εκπαίδευσης των γλωσσικών μοντέλων είτε στο στάδιο εφαρμογών ΤΝ που δημιουργούν νέα έργα χρησιμοποιώντας προϋφιστάμενα. Διότι μόνον εφόσον διασφαλισθεί ο έλεγχος της χρήσης έργων με συστήματα ΤΝ, και ιδίως η εύλογη αμοιβή των δημιουργών, θα συνεχίσουμε να έχουμε αυθεντικές, ανθρώπινες, πρωτότυπες δημιουργίες και έργα τέχνης.
Γ.Ζ.

Γι’ αυτό είναι επιτακτική ανάγκη να θεσμοθετηθεί η υποχρέωση αδειοδότησης των τεχνολογικών εταιρειών για κάθε χρήση προστατευόμενων έργων πνευματικής ιδιοκτησίας

Ο Γιωργανδρέας Ζάννος είναι από το 1996 νομικός σύμβουλος και από το 2016 Διευθυντής του Οργανισμού Συλλογικής Διαχείρισης Έργων του Λόγου – ΟΣΔΕΛ. Έχει εκτενή εμπειρία στον τομέα της πνευματικής ιδιοκτησίας και ειδικότερα στο χώρο των τεχνών και της τεχνολογίας. Σπούδασε νομικά στη Γερμανία (Πανεπιστήμιο του Φράιμπουργκ, προδίπλωμα) και την Ελλάδα (Πανεπιστήμιο Αθηνών - πτυχίο) και συνέχισε μεταπτυχιακές σπουδές στο Λονδίνο, όπου απέκτησε δίπλωμα LLM στη Διανοητική Ιδιοκτησία (στο UCL). Είναι δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω και μέλος του ΔΣΑ από το 1998. Ως δικηγόρος έχει εκπροσωπήσει μεταξύ άλλων πολλούς σημαντικούς δημιουργούς, καλλιτέχνες, δισκογραφικές εταιρείες, παραγωγούς οπτικοακουστικών έργων, εκδοτικούς οίκους και πολιτιστικούς οργανισμούς. Την περίοδο 2009-2012 υπήρξε νομικός σύμβουλος στο Γραφείο του Υπουργού Πολιτισμού και Τουρισμού, υπεύθυνος μεταξύ άλλων για τα θέματα πνευματικής ιδιοκτησίας και σύγχρονου πολιτισμού. Έχει θητεύσει στο ΔΣ της ΕΛΣ, της ΕΡΤ και του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης.

* * *

Ο ΟΗΕ για τη σημερινή Παγκόσμια Ημέρα (UNRIC, United Nations Regional Information Centre — Περιφερειακό Κέντρο Πληροφόρησης των Ηνωμένων Εθνών):

Η Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου και Πνευματικών Δικαιωμάτων είναι μια γιορτή αφιερωμένη στην προώθηση της απόλαυσης του βιβλίου και της ανάγνωσης. Κάθε χρόνο, στις 23 Απριλίου, πραγματοποιούνται εκδηλώσεις σε ολόκληρο τον κόσμο, αναδεικνύοντας τη διαχρονική αξία των βιβλίων — συνδετικό κρίκο μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος, γέφυρα που ενώνει γενιές και πολιτισμούς. Στο πλαίσιο αυτής της ημέρας, η UNESCO, σε συνεργασία με διεθνείς οργανισμούς που εκπροσωπούν τους τρεις βασικούς τομείς της εκδοτικής βιομηχανίας —εκδότες, βιβλιοπώλες και βιβλιοθήκες—, επιλέγει κάθε χρόνο την Παγκόσμια Πρωτεύουσα του Βιβλίου, μια πόλη που αναλαμβάνει να διατηρήσει ζωντανό το πνεύμα του εορτασμού μέσω των δικών της πρωτοβουλιών.

Η 23η Απριλίου είναι μια συμβολική ημερομηνία στη λογοτεχνική ιστορία του κόσμου, καθώς συμπίπτει με τον θάνατο εμβληματικών συγγραφέων όπως ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ, ο Μιγκέλ ντε Θερβάντες και ο Ίνκα Γκαρσιλάσο δε λα Βέγκα. Δεν είναι τυχαίο ότι, το 1995, η Γενική Διάσκεψη της UNESCO, που πραγματοποιήθηκε στο Παρίσι, επέλεξε την ημέρα αυτή για να αποτίσει παγκόσμιο φόρο τιμής στα βιβλία και τους δημιουργούς τους, ενθαρρύνοντας παράλληλα την καθολική πρόσβαση στην ανάγνωση.

Υπερασπίζοντας τα βιβλία και τα πνευματικά δικαιώματα, η UNESCO προασπίζει τη δημιουργικότητα, την πολιτισμική πολυμορφία και την ισότιμη πρόσβαση στη γνώση, μέσα από ένα ευρύ φάσμα δράσεων — από το Δίκτυο Δημιουργικών Πόλεων Λογοτεχνίας και την προώθηση του εγγραμματισμού έως την ενίσχυση της κινητής μάθησης και την προαγωγή της ανοιχτής πρόσβασης στην επιστημονική γνώση και τα εκπαιδευτικά μέσα.

Με τη δραστήρια συμμετοχή όλων των εμπλεκόμενων φορέων —συγγραφέων, εκδοτών, εκπαιδευτικών, βιβλιοθηκονόμων, δημόσιων και ιδιωτικών οργανισμών, ανθρωπιστικών ΜΚΟ, μέσων ενημέρωσης και όλων όσων εμπνέονται από τη δύναμη του βιβλίου—, η Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου και Πνευματικών Δικαιωμάτων έχει εξελιχθεί σε μια διεθνή πλατφόρμα που κινητοποιεί εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού, ή μιας Άλλης Γυναίκας. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως κάθε Τρίτη πρωί έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.