Μαρία Αγκούντεθ, «Σπίτια καθαρά»

Μαρία Αγκούντεθ, «Σπίτια καθαρά» (μετάφραση Ασπασία Καμπύλη, 256 σελίδες, Εκδόσεις Carnívora)

Νά λοιπόν μια πυκνή, έξυπνη, διεισδυτική σπουδή πάνω στους αόρατους μηχανισμούς της οικιακής εργασίας, στην έμφυλη διάσταση της φροντίδας, και στην ψυχική απόσταση που δημιουργεί το χρήμα, μετατρέποντας μια καθημερινή ρουτίνα σε ένα πεδίο σιωπηλής πλην έντονης ταξικής σύγκρουσης στη σύγχρονη Μαδρίτη — ή στη σύγχρονη Αθήνα, δεν έχει να κάνει. Πλούσιοι και πληβείοι, καθαρίστριες και «κυρίες», αποστειρωμένες επιφάνειες και εσωτερική φθορά, «προοδευτικότητα» και υποκρισία, ενοχές και πατερναλισμός, χιούμορ και αμηχανία, ωμότητα και ακρίβεια στην παρατήρηση και κανένας εύκολος, ανέξοδος συναισθηματισμός.

Η Αγκούντεθ εστιάζει στο βλέμμα της εργαζόμενης που εισχωρεί στην ιδιωτικότητα των άλλων, καταγράφοντας τις μικροπρέπειες, τις εμμονές, και την ηθική —ας το πούμε έτσι— διάβρωση της αστικής τάξης, σε μια σάτιρα εσωτερικών συγκρούσεων που η ίδια απόλαυσε να τη γράφει, κι εμείς απολαμβάνουμε να τη διαβάζουμε.

Το μυθιστόρημα, φτιαγμένο από μικρές, αναγνωρίσιμες σκηνές, με λιτή και άμεση αφήγηση, λειτουργεί σαν καθρέφτης και εργαστήριο κοινωνικής παρατήρησης ταυτόχρονα. Ένα πολύ φρέσκο βιβλίο που δεν επιδιώκει να δώσει απαντήσεις —αυτό έλειπε— αλλά να οξύνει την αμηχανία, μετατρέποντας ένα φαινομενικά ιδιωτικό ζήτημα —ποιος καθαρίζει το σπίτι— σε πεδίο πολιτικής και ηθικής έντασης.

Είπαμε όμως πολλά. Αμέσως τώρα θα δώσουμε τον λόγο στη μεταφράστρια του βιβλίου (κάθε φορά που διαβάζουμε ένα από τα μυθιστορήματα που μεταφράζει νιώθουμε πως είμαστε σε λούνα-παρκ), και εκδότρια, Ασπασία Καμπύλη, που αυτή τη φορά έχει να μας πει κάτι εντελώς διαφορετικό. Την ευχαριστούμε θερμά για την προθυμία και τον χρόνο της. Νά τι μας είπε:

* * *

Οι λόγοι για τους οποίους ταυτίστηκα με τη Σολ

Επί χρόνια, όταν αναγκαζόμουν να συμπληρώσω το κουτάκι «επάγγελμα» σε κάποιο έντυπο, έγραφα γεμάτη ντροπή: «Οικιακά». Οι δουλειές που έκανα ήταν όλες του ποδαριού, κακοπληρωμένες και χωρίς ένσημα φυσικά. Και, για να πω την αλήθεια, δεν σκοτωνόμουνα για να βρω δουλειά. Μάλλον δεν μου αρέσει να δουλεύω, προτιμώ να κάθομαι σπίτι, να έχω χρόνο για να μην κάνω τίποτα, να σκέφτομαι, να μην πρέπει ν’ αποδείξω κάτι. Α, επίσης μ’ αρέσει το νοικοκυριό. Θέλω τα πάντα γύρω μου στην εντέλεια για να μπορέσει να ησυχάσει το μυαλό μου. Πολλοί λένε ότι αυτή η ανάγκη για εξωτερική τάξη εξισορροπεί την έλλειψη εσωτερικής. Λογικό ακούγεται.

Όταν άρχισα να δουλεύω «κανονικά», το έκανα απ’ το σπίτι, οπότε δεν άλλαξαν και πολλά πράγματα όσον αφορά τη σχέση μου με τα οικιακά — θα έλεγα ότι είμαι απλώς μια εργαζόμενη νοικοκυρά. Μ’ αρέσει που το γραφείο μου είναι ο καναπές μου, και στα διαλείμματα της δουλειάς όλο και κάτι συμμαζεύω, σε κάτι αλλάζω θέση, ταχτοποιώ ένα ράφι. Και, για να είμαι ειλικρινής, όχι μόνο στα διαλείμματα: είμαι ικανή ν’ αφήσω στη μέση μια λέξη για να σηκωθώ και να ισιώσω ένα κάδρο. Υποθέτω ότι πολλές το θέλουμε αυτό, να είμαστε νοικοκυρές με δημιουργικό (ή και όχι) χρόνο στη διάθεσή μας, αλλά μάλλον δεν ακούγεται και πολύ παραγωγικό σήμερα. Α, και φυσικά όταν παίρνω γυναίκα να καθαρίσει (όχι σε τακτική βάση, δυο άτομα έχουμε μείνει και το ένα εξ αυτών είμαι εγώ το πολυμηχάνημα), το καθαρίζω πρώτα όλο μόνη μου, παρότι καταλαβαίνω το παράλογο του πράγματος. Αυτό που δεν καταλαβαίνω είναι πώς αυτή με καταφέρνει πάντα να κάνουμε μαζί πέντε διαλείμματα για τσιγάρο σε έξι ώρες, αν και πάντα παριστάνω ότι έχω πάααααρα πολλή δουλειά!

Σπίτια καθαρά (πάση θυσία), τρελαμένες νοικοκυρές με χαμηλή αυτοεκτίμηση και μπόλικες τύψεις, καθαρίστριες με αξιοθαύμαστο μπρίο, ένας κόσμος ιδιωτικός που για χρόνια έχει μείνει στο παρασκήνιο, σε αντιπαράθεση με τον τρομακτικό κόσμο της παραγωγής και της εργασιακής φιλοδοξίας.

• Διαβάστε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από το βιβλίο:

Ο φίλος μου με βλέπει να βγαίνω απ’ την ντουζιέρα προτού φύγει για τη δουλειά και μου λέει: «Τα βυζιά σου σαν να μεγάλωσαν». Τα κοιτάζω καχύποπτα, τα αγγίζω. Δίκιο έχει, είναι πιο μεγάλα και, κυρίως, σκληρά σαν πέτρες. Με πλησιάζει, μου δίνει ένα φιλί φυσώντας στο στόμα μου και φεύγει. «Τα λέμε αργότερα». Κοιτάζομαι στον καθρέφτη και, εν είδει κοσμικής αποκάλυψης, συνειδητοποιώ ότι αυτόν τον μήνα δεν μου ήρθε περίοδος. Δεν ξέρω, δεν είναι τακτική, ούτε κι έχω τον νου μου. Οι παλμοί της καρδιάς μου χτυπάνε κόκκινο, ανεξέλεγκτος φόβος κυριεύει τα χέρια και τα πόδια μου. Πασχίζω να σκεφτώ ένα σωρό άλλες λέξεις για ν’ αποφύγω να φτάσει στον εγκέφαλό μου η πιο σημαντική: εγκυμοσύνη. Αλλά είναι ήδη εκεί, σαν να έχω μια φωτεινή επιγραφή κολλημένη στο μέτωπό μου.

Ψάχνω στο Google: «εγκυμοσύνη συμπτώματα». Και αίφνης τα έχω όλα συγχρόνως: ναυτία, υπερευαισθησία της όσφρησης, κούραση, ευαισθησία στο στήθος. Κρύος ιδρώτας τρέχει στο μέτωπό μου. Μου φαίνεται ότι θα λιποθυμήσω από στιγμή σε στιγμή. Ντύνομαι στα γρήγορα, με το βρακί και την μπλούζα ανάποδα, μ’ όλες τις ετικέτες απέξω, και κατεβαίνω τρέχοντας στο φαρμακείο. Μόλις ανεβαίνω πάλι στο σπίτι, παίρνω τον φίλο μου, που απαντάει ψιθυριστά επειδή είναι σε γύρισμα. «Αγόρασα ένα τεστ εγκυμοσύνης, επειδή νομίζω ότι είμαι έγκυος». Μπορώ να νιώσω το χαμόγελό του στην άλλη άκρη της γραμμής. «Θα το κάνω τώρα αμέσως; Τι; Να περιμένω να γυρίσεις; Σε καμιά δεκαριά ώρες δηλαδή;» «Έλα τώρα, περίμενέ με, τι σου κοστίζει;» ρωτάει από μια νιρβάνα που προφανώς με προσβάλλει. «Δεν ξέρω αν θ’ αντέξω».

Μόλις κλείνω το τηλέφωνο, αρχίζω να καθαρίζω το σπίτι σαν δαιμονισμένη, τινάζω μαξιλαράκια, μαξιλάρια, τον καναπέ. Μαγειρεύω τρία φαγητά, βάζω δυο πλυντήρια, πλένω τα δόντια μου κάθε τρεις και λίγο. Κοιτάζω το ρολόι. Έχουν περάσει μόνο τέσσερις ώρες, μένουν έξι ακόμη. Βγαίνω έξω και αρχίζω να περπατάω γρήγορα. Μερικές στιγμές νιώθω τεράστια χαρά, αλλά ο φόβος με στριμώχνει αμέσως μετά και με αναγκάζει να κάτσω σ’ ένα παγκάκι για να κλάψω ασυγκράτητα. Ο φίλος μου ανέκαθεν ήθελε να γίνουμε γονείς, φυσικά, από κείνον τον τόπο της επιπολαιότητας και της απλοϊκότητας του «τι πρέπει να κάνει κανείς». Εγώ, απ’ την άλλη, είχα πάντα αμφιβολίες: ένας μισθός της πλάκας, μια ανεξαρτησία κρεμασμένη στα μανταλάκια κι ένας γκόμενος με μια δουλειά που λατρεύει και που συγχρόνως του κλέβει τη ζωή (δίχως ο ίδιος να νιώθει ότι του κλέβει κανείς τίποτα, πράγμα ακόμα χειρότερο). Η ιδέα πάντα πλανιόταν στον αέρα, αλλά έτσι απλά, σαν μια ιδέα που δεν φτάνει να πάρει ποτέ μορφή. Από φόβο. Από καθαρό τρόμο της στιγμής.

Ξανακοιτάζω το ρολόι: πέντε ώρες ακόμη. Γυρνάω σπίτι και καταβροχθίζω σχεδόν όλα όσα μαγείρεψα: κεφτεδάκια, καλαμαράκια και ομελέτα με πατάτα. Πέφτω στον καναπέ πρησμένη σαν βόας σφιγκτήρας και αποφασίζω να περάσω μια-δυο ώρες ακόμη κοιτάζοντας το ταβάνι. Ένα WhatsApp από τον φίλο μου: «Τελειώνω όπου να ’ναι. Περίμενέ με μια ώρα ακόμη». Την πιο μακριά. Νιώθω εξουθένωση, μπορεί και ναυτία. Νομίζω ότι μπορώ εξίσου να σκάσω στα γέλια σαν να είμαι σε συνεδρία γελωτοθεραπείας και ν’ αρχίσω να κλαίω σε βαθμό που να ανησυχήσουν οι γείτονες. Δεν έχω πιει νερό εδώ και πολλή ώρα για να βγουν τα τσίσα όσο πιο συμπυκνωμένα γίνεται.

Τον περιμένω στο μπάνιο και μόλις ανοίγει την πόρτα τού λέω: «Εδώ». Η φάτσα του αλλοιωμένη από τη νευρικότητα. «Κάτσε εδώ, αλλά χαλάρωσε», επιμένω, «επειδή μου φαίνεται ότι το παραπαίρνεις στα σοβαρά». Βάζω το τεστ ανάμεσα στα μπούτια μου κι αφήνω τα ούρα να το ποτίσουν. Το ακουμπάω στο καπάκι της τουαλέτας και περιμένουμε. Τα ατέλειωτα λεπτά που ακολουθούν σκέφτομαι τη φίλη μου την Μπελέν. Μια μέρα τής πέταξα ότι καμιά φορά σκέφτομαι να γίνω μητέρα κι εκείνη μού απάντησε θιγμένη ότι δεν είναι καθόλου φεμινιστικό να γίνεσαι μητέρα. «Μα δεν το βλέπεις; Είναι σαν να πετάς στα σκουπίδια όλα αυτά για τα οποία αγωνιζόμαστε. Πρόκειται για την ύψιστη πράξη ανευθυνότητας σήμερα, διαγράφεις μονοκοντυλιά την ισότητα. Πρώτα θα γίνεις φούρνος, ύστερα αντλία και μετά σκλάβα των παιδιών που θα φροντίζεις». Εγώ όμως είμαι τελικά έγκυος.

• Νά και το κείμενο για το βιβλίο στο σάιτ του εκδοτικού:

«Ποιος καθαρίζει τα σπίτια των ανθρώπων που καθαρίζουν τα σπίτια μας;» Η Σολ ζει με τον φίλο της. Εκείνος εργάζεται ως οδηγός σε κινηματογραφικά πλατό, σε βάρδιες τουλάχιστον 12 ωρών. Η ίδια μισεί τη δουλειά της, είναι βοηθός ενός καλλιτέχνη, γεγονός που πρακτικά σημαίνει ότι «τα κάνει όλα», από τη δουλειά του μέχρι το καθάρισμα του σπιτιού του. Τη Σολ την ενδιαφέρει επίσης πολύ τι θα πει ο κόσμος, από τη γειτόνισσα και τη μαμά της μέχρι την Ντιάνα με την Έμιλι που κάθε εβδομάδα πηγαίνουν σπίτι της για να το καθαρίσουν. Κάθε φορά που αυτές εμφανίζονται, εκείνη φροντίζει να εξαφανιστεί, για να μη βρεθεί σε δύσκολη θέση. Ώσπου όταν μένει έγκυος κι ενώ τα οικονομικά της πάνε κατά διαόλου, κόντρα σε ό,τι πιστεύουν οι δικοί της άνθρωποι και ο περίγυρός της, συνειδητοποιεί ότι αυτό που θέλει να κάνει στη ζωή της, αυτό που της δίνει την πολυπόθητη «ηρεμία», όσο κι αν δεν το περίμενε κανείς, είναι να καθαρίζει η ίδια τα σπίτια των άλλων!

Γραμμένο με αδυσώπητη αίσθηση χιούμορ και βλέμμα διαυγές, το βιβλίο «Σπίτια Καθαρά» κρατάει έναν αιχμηρό καθρέφτη: τον καθρέφτη που αντανακλά τον πατερναλισμό και τις πολλές ασυνέπειες που αναδύονται όταν κάποιος ασκεί την υποτιμημένη και συνήθως κακοπληρωμένη εργασία της καθαρίστριας. Χωρίς να ρομαντικοποιεί τη συγκεκριμένη δουλειά, αλλά ταυτόχρονα αναγνωρίζοντας πως για τη Σολ το να τακτοποιεί και να καθαρίζει το σπίτι της αποτελεί τη μόνη συναισθηματική σανίδα σωτηρίας, η Μαρία Αγκούντεθ αναρωτιέται στις γραμμές κάθε σελίδας τι συμβαίνει με ορισμένα θέματα για τα οποία, δημόσια, προβάλλουμε μια εικόνα, αλλά κατ’ ιδίαν σκεφτόμαστε ή εκφραζόμαστε πολύ διαφορετικά.

Η Ισπανίδα συγγραφέας μιλάει μέσα από το βιβλίο της, οι σελίδες του οποίου κινούνται με κινηματογραφική ταχύτητα, για τις αντιφάσεις της σκέψης και της πράξης, τις εμμονές, τα εμπόδια που θέτουν οι κοινωνικές τάξεις και οι ιδεολογίες. «Η εργασιακή φιλοδοξία, η επαγγελματική καριέρα, η κλίση, όλα μαζί σαν ένα σάντουιτς έτοιμο να το καταβροχθίσεις» ή να σε καταβροχθίσει… Στη γλώσσα της Αγκούντεθ δεν υπάρχουν στολίδια. Σαν μια άλλη πράξη αφηγηματικού καθαρισμού, χρησιμοποιεί σύντομες, ζωντανές προτάσεις, και με τα κρόσσια μιας σφουγγαρίστρας που σαρώνει τη βρομιά της οικογενειακής ζωής παραδίδει περιγραφές αστείες αλλά απόλυτα ρεαλιστικές. Άλλοτε με καυστικό και άλλοτε με τρυφερό χιούμορ, προκαλεί γέλιο ενώ ακροβατεί μεταξύ της επιφανειακής καθαριότητας και του εσωτερικού χάους που χαρακτηρίζει τις σύγχρονες ζωές μας.

• Και ένα μικρό βιογραφικό της συγγραφέως:

Η Μαρία Αγκούντεθ (Θαραγόθα, 1990) είναι συγγραφέας, εκφωνήτρια διαφημίσεων και εικονογράφος με το ψευδώνυμο marigundez. Στα είκοσι ένα της χρόνια έγραψε και σκηνοθέτησε το ντοκιμαντέρ «Los hombres también son vírgenes» («Είναι κι οι άντρες παρθένοι»), που απέσπασε το βραβείο καλύτερου ντοκιμαντέρ μικρού μήκους στα Βραβεία Ciutat de Palma. Έχει εργαστεί σε διαφημιστικές εταιρείες και ως στιχουργός για τραγούδια τηλεοπτικών σειρών και διαφημιστικά jingles. Το 2021 κυκλοφόρησε το πρώτο της μυθιστόρημα, «Piscinas que no cubren» («Πισίνες χωρίς βάθος»). Το «Σπίτια Καθαρά» είναι το δεύτερο μυθιστόρημά της.

Βρείτε το στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς σας, ή όπου αλλού σάς αρέσει να προμηθεύεστε τα βιβλία σας.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Τρίτη και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.