Βιβλιο

Οι μεγάλοι αδικημένοι των Νόμπελ Λογοτεχνίας και οι Έλληνες υποψήφιοι - Οι προβλέψεις για το 2022

Γιατί τόσοι πολλοί τιτάνες των γραμμάτων στερήθηκαν το πολύτιμο βραβείο από τη θέσπισή του το 1901;

62224-137655.jpg
Newsroom
7’ ΔΙΑΒΑΣΜΑ
Νόμπελ Λογοτεχνίας 2022: Αναδρομή στην ιστορία του θεσμού - Ποιοι αδικήθηκαν από την Ακαδημία, οι ελληνικές υποψηφιότητες και μια πρόβλεψη για τον φετινό νικητή.
Η ιστορία του Νόμπελ Λογοτεχνίας έχει σφραγιστεί από ηχηρές παραλείψεις και αμφιλεγόμενες βραβεύσεις © Unsplash

Νόμπελ Λογοτεχνίας 2022: Αναδρομή στην ιστορία του θεσμού - Ποιοι αδικήθηκαν από την Ακαδημία, οι ελληνικές υποψηφιότητες και μια πρόβλεψη για τον φετινό νικητή.

Τι ενώνει τα παρακάτω ονόματα, πέρα από το γεγονός ότι κατέχουν δεσπόζουσα θέση στον παγκόσμιο λογοτεχνικό κανόνα; Τολστόι, Τσέχοφ, Γκόρκι, Ίψεν, Στρίνμπεργκ, Ζολά, Προυστ, Κάφκα, Ρίλκε, Μπρεχτ, Τόμας Χάρντι, Χένρι Τζέιμς, Μαρκ Τουέιν, Τζόζεφ Κόνραντ, Τζέιμς Τζόις, Ντ. Χ. Λόρενς, Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, Μίλαν Κούντερα, Φίλιπ Ροθ: Πράγματι, κανείς τους δε βραβεύτηκε από την επιτροπή των Νόμπελ Λογοτεχνίας.

Παρά τη διαχρονική λάμψη των σπουδαίων πολιτισμικών και επιστημονικών επάθλων, η λίστα με τις αστοχίες της Σουηδικής Ακαδημίας στον χώρο της λογοτεχνίας θα μπορούσε να συνεχίζεται εσαεί: Άνα Αχμάτοβα, Άρθουρ Σνίτσλερ, Ρόμπερτ Μούζιλ, Αντρέ Μαλρό, Χ.Τζ. Γουέλς, Ε.Μ. Φόρστερ, Βιρτζίνια Γουλφ, Ντίλαν Τόμας, Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ, Έζρα Πάουντ, Χανς Φάλαντα, Τόμας Πίντσον, Κόρμακ ΜακΚάρθι, Χαρούκι Μουρακάμι, Μάργκαρετ Άτγουντ, Μάρτιν Έιμις, Ίαν ΜακΓιούαν… συμπληρώστε με ονόματα της αρεσκείας ή του θυμητικού σας.

Παρά τις ηχηρές παραλείψεις και τις αμφιλεγόμενες βραβεύσεις, (ενδεικτική η περίπτωση του Μπομπ Ντίλαν το 2016, δυο χρόνια πριν αφήσει την τελευταία του πνοή ο εξακολουθητικά παραμελημένος Φίλιπ Ροθ), η αίγλη των βραβείων Νόμπελ παραμένει αμείωτη.

Πρόκειται όντως για τη σημαντικότερη αναγνώριση της διανόησης που μπορεί να αποδοθεί σε μια προσωπικότητα του εικοστού και του εικοστού πρώτου αιώνα. Η απονομή ενός Νόμπελ συνιστά κορυφαία στιγμή, με τον νικητή του βραβείου να εξυψώνεται πάνω από τους συνεργάτες του και να επικυρώνεται ως παγκόσμια φιγούρα μοναδικού κύρους.

Νόμπελ Λογοτεχνίας 2022: Αναδρομή στην ιστορία του θεσμού - Ποιοι αδικήθηκαν από την Ακαδημία, οι ελληνικές υποψηφιότητες και μια πρόβλεψη για τον φετινό νικητή.
Ο χρόνος μετρά αντίστροφα για την ανακοίνωση του διασημότερου λογοτεχνικού βραβείου στον κόσμο © Unsplash

Γιατί, ακριβώς, τα βραβεία Νόμπελ μαγνητίζουν το δημόσιο ενδιαφέρον όπως καμία άλλη διάκριση; Η απάντηση είναι ότι αποτελούν την επιτομή ορισμένων από τους κύριους ιστορικούς μετασχηματισμούς της εποχής, και παράλληλα αναγνωρίζουν την επίμοχθη συνεισφορά των εργατών του πνεύματος και των επιστημών στην ευημερία ολόκληρης της ανθρώπινης φυλής.

Απόρροια αυτής της «οικουμενικής» φύσης των Νόμπελ, είναι και το γεγονός ότι οι προϋποθέσεις τους μειώνουν σε πολλές περιπτώσεις την ποιότητα και το εύρος των επιλογών τους. Ο ίδιος ο Άλφρεντ Νόμπελ άλλωστε, επισήμαινε ρητά στη διαθήκη του ότι η λογοτεχνία έπρεπε να είναι «ιδεαλιστική» για να πληροί τους όρους συμπερίληψης στα βραβεία Νόμπελ.

Το γεγονός αυτομάτως αποσύρει από την κούρσα διεκδίκησης περισσότερο ενδοσκοπικούς συγγραφείς, σαν τον Φίλιπ Ροθ, που μνημονεύτηκε παραπάνω, καθώς και άφθονους δημιουργούς οι οποίοι τοποθέτησαν τον ψυχολογικό κόσμο του ανθρώπου στο επίκεντρο των θεματικών τους.

Έχει σημασία επίσης να επισημανθεί ότι η ιστορία των βραβείων Νόμπελ Λογοτεχνίας έχει επηρεαστεί από δύο συγκεκριμένα προβλήματα. Τα πρώτα δώδεκα χρόνια περίπου, τα μέλη της Ακαδημίας βρέθηκαν αντιμέτωπα με ένα πλήθος διάσημων συγγραφέων που είχαν κάνει το όνομά τους τον δέκατο ένατο αιώνα αλλά έζησαν μέχρι τον εικοστό σε κατάσταση ζωτικότητας και παραγωγικότητας.

Αποτέλεσμα ήταν ότι απορρίφθηκαν λογοτεχνικοί γίγαντες που βρέθηκαν στο απόγειο των δυνάμεών τους μετά το 1901, ενώ πολλά ονόματα με «οφειλόμενη αναγνώριση» χρειάστηκε να στριμωχτούν στα πρώτα χρόνια της απονομής των βραβείων.

Το άλλο πρόβλημα που καθόρισε την ιστορία των Νόμπελ Λογοτεχνίας ήταν η διεξαγωγή των δύο παγκοσμίων πολέμων, οι οποίοι από τη μία οδήγησαν στην αναστολή των απονομών, ενώ παράλληλα σφράγισαν το κοινωνικό κλίμα της εποχής τους.

Νόμπελ Λογοτεχνίας 2022: Αναδρομή στην ιστορία του θεσμού - Ποιοι αδικήθηκαν από την Ακαδημία, οι ελληνικές υποψηφιότητες και μια πρόβλεψη για τον φετινό νικητή.
Τα βραβεία Νόμπελ μαγνητίζουν το δημόσιο ενδιαφέρον όπως καμία άλλη λογοτεχνική διάκριση © Unsplash

Έστω και έτσι, άφθονοι συγγραφείς και ποιητές παγκόσμιας αποδοχής κατέκτησαν το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας στα 118 χρόνια από τη θεσμοθέτησή του. Ενδεικτικά: Ράντγιαρντ Κίπλινγκ, Κνουτ Χάμσουν, Γουίλιαμ Μπάτλερ Γέιτς, Τζορτζ Μπέρναρντ Σο, Τόμας Μαν, Λουίτζι Πιραντέλο, Ευγένιος Ο’ Νιλ, Έρμαν Έσε, Αντρέ Ζιντ, Τ.Σ. Έλιοτ, Γουίλιαμ Φόκνερ, Μπέρτραντ Ράσελ, Έρνεστ Χέμινγουεϊ, Αλμπέρ Καμύ, Τζον Στάινμπεκ, Γιώργος Σεφέρης, Ζαν Πολ Σαρτρ, Σάμιουελ Μπέκετ, Πάμπλο Νερούδα, Σολ Μπέλοου, Οδυσσέας Ελύτης, Γκαμπριέλ Γκαρσία Μαρκές, Γουίλιαμ Γκόλντινκ, Οκτάβιο Πας, Τόνι Μόρισον, Σίμους Χίνεϊ, Γκίντερ Γκρας, Τζ.Μ. Κουτσί, Ντόρις Λέσινγκ, Μάριο Βάργκας Λιόσα, Άλις Μουνρό, Καζούο Ισιγκούρο, Όλγκα Τόκαρτσουκ.

Στην άλλη όψη του νομίσματος, πόσοι αναγνώστες είναι εξοικειωμένοι με το έργο των Σάλι Προυντόμ, Χοσέ Εχεγκερέι, Ρούντολφ Όικεν, Πολ φον Χάιζε, Βέρνερ φον Χάιντεσταμ, Βλάντσλαβ Ρέιμοντ, Γκράτσια Ντελέντα, Έρικ Α. Κάρφελντ και τόσων άλλων αμφιλεγόμενων επιλογών μιας Ακαδημίας που έχει βραβεύσει το λογοτεχνικό έργο του Ουίνστον Τσόρτσιλ «για τη δεξιοτεχνία των ιστορικών και βιογραφικών περιγραφών, καθώς και για την εξαιρετική ρητορική έξαρση στην υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων»; Ο Βρετανός αρχιτέκτονας της συμμαχικής νίκης ασφαλώς διέθετε μεγάλη γκάμα ταλέντων, αλλά η βράβευσή του με Νόμπελ Λογοτεχνίας δηλώνει περισσότερα για το σκεπτικό της Ακαδημίας παρά για το ίδιο του το συγγραφικό μπρίο.

Νόμπελ Λογοτεχνίας: H λίστα των μεγάλων αδικημένων και οι προβλέψεις για το 2022 - Η ελληνική περίπτωση

Το 1963, ο μείζων ποιητής μας Γιώργος Σεφέρης τιμήθηκε με Νόμπελ Λογοτεχνίας «για την έξοχη λυρική του γραφή, εμπνευσμένη από μια βαθιά αίσθηση για τον ελληνικό κόσμο του πολιτισμού». Λίγα χρόνια αργότερα, το 1979, ο Οδυσσέας Ελύτης έγινε ο δεύτερος Έλληνας που απόλαυσε την τιμή, «για την ποίησή του, η οποία, στο πλαίσιο της ελληνικής παράδοσης, απεικονίζει με αισθησιακή δύναμη και πνευματική διορατικότητα τον αγώνα του σύγχρονου ανθρώπου για ελευθερία και δημιουργικότητα».

Η λίστα των μνηστήρων του βραβείου ωστόσο δεν εξαντλείται εδώ. Σημαντικοί υποψήφιοι για την κατάκτησή του ήταν ο Νίκος Καζαντζάκης και ο Κωστής Παλαμάς, με τον τελευταίο να μετρά ρεκόρ 14 υποψηφιοτήτων. Συγκεκριμένα, ο Παλαμάς ήταν υποψήφιος κάθε χρονιά από το 1926 μέχρι το 1940, με μόνη εξαίρεση το 1939, ώσπου ήρθε η τριπλή Κατοχή της χώρας την άνοιξη του 1941 και ο θάνατος του ποιητή δύο χρόνια αργότερα. 

Δεν ήταν μόνο η Ελλάδα που πρότεινε εξακολουθητικά τον Παλαμά ως υποψήφιο για το τιμητικό βραβείο. Ο Κωστής Παλαμάς απολάμβανε εξαιρετικής αποδοχής από ξένους συναδέλφους του. Τον Απρίλιο του 1930, το γαλλόφωνο περιοδικό της Αιγύπτου Semain Egyptien αφιέρωσε την έκδοσή του στην ποίηση του Παλαμά, ενώ φιλοξενούσε τις απόψεις δεκάδων διανοουμένων από όλο τον κόσμο, οι οποίοι εκφράζονταν επαινετικά για το έργο του Έλληνα ποιητή. Ο βραβευμένος με Νόμπελ Λογοτεχνίας Ρομαίν Ρολάν, χαρακτήριζε τον Παλαμά ως τον μεγαλύτερο ποιητή της Ευρώπης.

Νόμπελ Λογοτεχνίας 2022: Αναδρομή στην ιστορία του θεσμού - Ποιοι αδικήθηκαν από την Ακαδημία, οι ελληνικές υποψηφιότητες και μια πρόβλεψη για τον φετινό νικητή.
Ο Κωστής Παλαμάς και ο Νίκος Καζαντζάκης έφτασαν αρκετές φορές κοντά στο Νόμπελ Λογοτεχνίας χωρίς τελικά να το κατακτήσουν © Unsplash

Όσο για τον Νίκο Καζαντζάκη, σύμφωνα με το αρχείο για τα βραβεία Νόμπελ, προτάθηκε εννέα χρονιές, με συνολικά δεκατέσσερις διαφορετικές προτάσεις και σε δύο από αυτές βρέθηκε συνυποψήφιος με τον Άγγελο Σικελιανό. Όπως σημειώνουν φιλολοφικοί κύκλοι το εκκλησιαστικό, πολιτικό και ακαδημαϊκό κατεστημένο της Ελλάδας έδωσαν μάχες ώστε να αποφευχθεί η βράβευσή του, όποτε η πλάστιγγα της Σουηδικής Ακαδημίας έδειξε να γέρνει προς το μέρος του.

Η χρονιά που ο Καζαντζάκης διεκδίκησε με τις περισσότερες πιθανότητες το Νόμπελ ήταν το 1956. Τελικά το κέρδισε ο Ισπανός ποιητής Χιμένεθ, με μόλις δύο ψήφους διαφορά. Τον Ιούνιο της ίδιας χρονιάς, ο Καζαντζάκης είχε αποσπάσει το βραβείο Ειρήνης, με το οποίο προηγουμένως είχαν τιμηθεί προσωπικότητες όπως ο Τσάπλιν και ο Σοστακόβιτς, αλλά στην απονομή που πραγματοποιήθηκε στη Βιέννη, παρουσία όλων των μελών του Παγκόσμιου Συμβουλίου Ειρήνης, η Ελλάδα έλαμψε διά της απουσίας της. Φορτωμένος με τη ρετσινιά του άθεου, του κομμουνιστή και του διαφθορέα των νέων, ο Νίκος Καζαντζάκης εξακολουθούσε να θεωρείται από το ελληνικό κράτος ως δημόσιος κίνδυνος.

Νόμπελ Λογοτεχνίας: H λίστα των μεγάλων αδικημένων και οι προβλέψεις για το 2022 – Ποιος θα είναι ο φετινός νικητής;

Ο Σαλμάν Ρουσντί, ο συγγραφέας του οποίου τη ζωή απειλεί ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός από το 1988, μετά την έκδοση των «Σατανικών Στίχων», ενώ μαχαιρώθηκε νωρίτερα φέτος λίγο πριν δώσει μια διάλεξη, είναι μεταξύ των φαβορί για να κερδίσει το φετινό βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, σύμφωνα με τις στοιχηματικές εταιρίες.

Το φετινό βραβείο θα ανακοινωθεί την Πέμπτη και θα απονεμηθεί σε «αυτόν που θα έχει δημιουργήσει στον χώρο της λογοτεχνίας το πιο εξαιρετικό έργο σε μια ιδανική κατεύθυνση». Το βραβείο αποφασίζεται όπως πάντα από τη Σουηδική Ακαδημία, μέσα από μια ομάδα 18 ατόμων, που αποτελείται από Σουηδούς συγγραφείς, γλωσσολόγους, μελετητές της λογοτεχνίας, ιστορικούς και έναν εξέχοντα νομικό.

Νόμπελ Λογοτεχνίας 2022: Αναδρομή στην ιστορία του θεσμού - Ποιοι αδικήθηκαν από την Ακαδημία, οι ελληνικές υποψηφιότητες και μια πρόβλεψη για τον φετινό νικητή.
Θα κερδίσει το φετινό βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας o Σαλμάν Ρουσντί; © EPA/JL Cereijido

Ο ιστότοπος Nicer Odds, ο οποίος συγκρίνει τις αποδόσεις από μια σειρά στοιχηματικών εταιριών, έδειξε ότι οι πιθανότητες για τη νίκη του Ρουσντί ήταν 13/2 το απόγευμα της Τρίτης.

Αν κερδίσει, ο 75χρονος Βρετανοαμερικανός θα γίνει ο πρώτος γεννημένος στην Ινδία συγγραφέας που κατέκτησε το Νόμπελ Λογοτεχνίας από τότε που ο ποιητής Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ πήρε το βραβείο το 1913.

Ο χρόνος μετρά αντίστροφα για την ανακοίνωση του διασημότερου λογοτεχνικού βραβείου στον κόσμο, το οποίο θα κάνει τον νικητή του πλουσιότερο κατά 1.14 εκατομμύρια ευρώ.

ΠΡΟΣΦΑΤΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ