«Όσα θα ήθελα να ξέρει ο γιος μου για τον κόσμο»: Ένα βιβλίο για τους νέους γονείς, με γέλιο και αδιάκοπη συγκίνηση

Εδώ και πολλά χρόνια —ή: εδώ και πολλά μυθιστορήματα—, ο Φρέντρικ Μπάκμαν δεν χρειάζεται πια καθόλου συστάσεις. Είναι ο πιο γνωστός Σουηδός συγγραφέας, ένας από τους πιο πολυδιαβασμένους όλων των εποχών, και μακράν ο πιο αγαπημένος. Και είναι ο πιο αγαπημένος, γιατί τον Φρέντρικ Μπάκμαν τον αγαπάς, με τον τρόπο που αγαπάς έναν δικό σου άνθρωπο, και όχι μόνο σαν συγγραφέα. Μάλιστα, για κάποιο λόγο, είσαι σχεδόν σίγουρος πως τον ξέρεις προσωπικά, ή τέλος πάντων πως θα ήθελες πολύ να τον ξέρεις προσωπικά, γιατί πρέπει να είναι ένας απίθανος τύπος.

Και πιθανότατα είναι. Όλοι οι φανατικοί αναγνώστες του ξέρουμε πως είναι πανέξυπνος, συγκινητικός, αστείος, απρόβλεπτος και ανθρώπινος — για να μείνουμε μόνο σ’ αυτά, συν το γεγονός ότι οι ιστορίες του διαβάζονται με τόσο ενδιαφέρον, που ξεχνάς να σηκωθείς από τον καναπέ για να βγάλεις τον σκύλο βόλτα. Τα μυθιστορήματά του έχουν μεταφραστεί σε πάνω από σαράντα γλώσσες, κάνουν διαρκώς νέες επανεκδόσεις, συζητιούνται και προτείνονται από φίλο σε φίλο. Τώρα, το «Όσα θα ήθελα να ξέρει ο γιος μου για τον κόσμο» δεν είναι μυθιστόρημα, αλλά έχει όλα τα χαρακτηριστικά των υπόλοιπων βιβλίων του — και, ταυτόχρονα, είναι το πιο προσωπικό του απ’ όλα. Γιατί είναι ακριβώς αυτό που λέει ο τίτλος του.Εκατό τοις εκατό αυτό που λέει ο τίτλος του.

Έχουμε να κάνουμε με μία συλλογή μικρών δοκιμίων (ο όρος παραείναι βαρύς, αλλά ο Μπάκμαν εδώ επαναπροσδιορίζει τον όρο του δοκιμίου) για μία σειρά από θέματα που θα ήθελε να ξέρει ο γιος του για τον κόσμο. Δυο-τρεις τίτλοι από τα Περιεχόμενα είναι ενδεικτικοί: «Τι πρέπει να ξέρεις για το ποδόσφαιρο», «Τι πρέπει να ξέρεις για τον Θεό και τα αεροδρόμια», «Τι πρέπει να ξέρεις αν θέλεις να δημιουργήσεις μουσικό συγκρότημα», «Τι πρέπει να ξέρεις για την αιτία που με κάνει να σου κρατάω πιο σφιχτά το χέρι»…

Ναι, οι τίτλοι είναι παράξενοι, ευφάνταστοι, αστείοι. Και είναι και ενδεικτικοί αυτού που θα συναντήσετε στο βιβλίο. Αλλά νά που σε αυτά τα δώδεκα όλα κι όλα κεφάλαια, κρύβεται τόση αγάπη, τόση λαχτάρα για τον γιο του, τόσο γονεϊκό θάμβος, και αγωνία, και σιγουριά, και πίστη, και άγχος, και λατρεία, που «κανονικά» θα χρειαζόταν διπλάσιες από τις διακόσιες σελίδες του βιβλίου για να χωρέσει. Όπως επίσης, κρύβεται και τόση σοφία: απλή, ανθρώπινη, καθημερινή, σύγχρονη, γλυκιά σοφία.

Ανάμεσα στα δώδεκα κεφάλαια, υπάρχουν στο βιβλίοκαι μερικές δεκάδες βινιέτες, από μισή μέχρι μιάμιση σελίδα η καθεμία, που πραγματεύονται άλλες όψεις της καθημερινότητας με ένα μωρό, ή ένα μικρό παιδί, μικρά στιγμιότυπα της ζωής ενός γονιού, στο σπίτι, στο νηπιαγωγείο, στον δρόμο, στις διακοπές, οπουδήποτε, ή των σχέσεων του μπαμπά και της μαμάς, των γονιών και του παιδιού, των γονιών και των άλλων ανθρώπων, ή καθημερινούς διαλόγους τους. Κοινό τους γνώρισμα; Ότι δεν υπάρχει κάποιο που να μη μας κάνει να χαμογελάσουμε, ή να συγκινηθούμε, ή να ξεκαρδιστούμε στα γέλια, ή να δακρύσουμε για τα καλά, ή έστω να πούμε: «Έτσι ακριβώς έχουν τα πράγματα, Φρέντρικ. Πράγματι, έτσι ακριβώς έχουν τα πράγματα». Η ταύτιση του γονέα-αναγνώστη με όσα πρόκειται να διαβάσει στο υπέροχο αυτό βιβλίο είναι άνευ προηγουμένου.

Και λέμε «γονέα», γιατί αφορά το ίδιο και τους μπαμπάδες και τις μαμάδες. Και βέβαια είναι παραπάνω από ιδανικό για δώρο τού ενός στον άλλο. Το προτείνουμε ανεπιφύλακτα. Θα περάσετε υπέροχα, θα συγκινηθείτε (το λέμε τρίτη φορά) και θα είστε διαρκώς με ένα χαμόγελο κολλημένο στα χείλη —όταν δεν θα λύνεστε στα γέλια. Ή όταν δεν θα σκουπίζετε τα μάτια σας από τα δάκρυα.

                                                          * * *

 Ακολουθεί ένα απόσπασμα από το κεφάλαιο, «Τι πρέπει να ξέρεις για το ΙΚΕΑ»:

[…]Θα μεγαλώσεις. Θα τελειώσεις το σχολείο. Θα έρθεις στο σπίτι και θα μας πεις ότι δεν σκοπεύεις να συνεχίσεις τις σπουδές σου, γιατί θέλεις να τα δώσεις όλα στην μπάντα. Ή να ανοίξεις ένα μπαρ. Ή ένα μαγαζί με είδη σέρφινγκ στην Ταϊλάνδη. Θα κάνεις πίρσινγκ δίπλα στο μάτι σου, στον πισινό θα κάνεις τατουάζ που θα παριστάνει έναν δράκο και θα αρχίσεις να διαβάζεις βιβλίαπρακτικής φιλοσοφίας. Εντάξει. Δεν πειράζει να κάνεις βλακείεςστην εφηβεία σου. Έτσι κάνουν οι έφηβοι, αυτή είναι η δουλειάτους. Όμως πρέπει να ξέρεις ότι εκείνη περίπου την περίοδο θασου πω ότι η αναχώρησή σου από το σπίτι και η εγκατάστασήσου αλλού συνιστούν πολύ καλή ιδέα. Και σου ξεκαθαρίζω απότώρα ότι δεν χρειάζεται να το πάρεις προσωπικά. Απλούστατα θα χρειαστώ το δωμάτιό σου, γιατί αλλιώς δεν θα έχω πού να βάλωτο τραπέζι του μπιλιάρδου. Μετά θα πάμε στο ΙΚΕΑ για να αγοράσουμε κουτάλια και μαχαιροπίρουνα και καθαριστές πατάτας και αναπαραγωγές πινάκων ζωγραφικής. Γιατί αυτή είναι δουλειά των γονιών.

Έφυγα από το πατρικό μου σπίτι στο τέλος της δεκαετίας του’90. Υποθέτω ότι εσύ θα φύγεις στο τέλος της δεκαετίας του ’20. Σχετικά με αυτό, η μόνη συμβουλή που σου δίνω είναι να αγοράσεις όσο περισσότερα φλιτζάνια και πιάτα μπορείς, έτσι ώστε ναμην κάνεις λάντζα κάθε τρεις και λίγο. Και να βρεις μια καλή λύσηγια την αποθήκευση των μπουκαλιών που προορίζονται για ανακύκλωση. Και να μη φυλάς ναρκωτικά στο σπίτι σου. Ναι, ξέρωτι νομίζεις. Νομίζεις ότι θα μου ξεφύγεις με μια δικαιολογία τουτύπου, «Είναι των φίλων μου, όχι δικά μου». Όμως ξέχνα ότι θα το πιστέψει η μαμά σου όταν θα σε επισκεφθεί. Δεν είναι χαζή. Καιθα ξέρει ότι ακόμη και τα ποτά εσύ θα τα έχεις πιει.

Κατά τα άλλα δεν ανακατεύομαι. Το πρώτο διαμέρισμα ενόςάντρα είναι αποκλειστικά δικό του. Παρ’ όλα αυτά θα σου δώσωμια μικρή συμβουλή: αγόρασε τον πρώτο σου καναπέ από τοΜπλόκετ, όχι από το ΙΚΕΑ. Πάρε έναν από αυτούς τους δερμάτινους καναπέδες Chabrack που είναι μεγάλοι σαν το Άστρο τουΘανάτου. Που να σε κάνει να σκεφτείς για λίγο αν τον θεωρείςκαναπέ ή τραμπολίνο. Που τα μαξιλάρια του είναι τόσο βουλιαγμένα, ώστε να σβήνουν την καύτρα του τσιγάρου που θα έχει σταχείλη του ο φίλος σου ο Γιόνε, όταν θα αποκοιμιέται στον καναπέ.Στον οποίο θα κοιμάσαι τις περισσότερες νύχτες, γιατί δεν θααξίζει τον κόπο να πας μέχρι το κρεβάτι όταν κλείνεις την τηλεόραση. Άσε τη λειτουργικότητα να προηγείται της μορφής. Αγόρασε τον καναπέ που πάντα ονειρευόσουν. Πίστεψέ με, αυτή ηευκαιρία δεν θα σου δοθεί ποτέ ξανά. Γιατί αργά ή γρήγορα θαερωτευτείς. Και από εκεί και ύστερα όλοι οι καναπέδες της ζωήςσου θα είναι ένας ατέλειωτος συμβιβασμός. Ξάπλωσε στον καναπέ των ονείρων σου όσο περισσότερο μπορείς. Ζήσε το τώρα που είσαι νέος.

                                                                      […]

Η ζωή συνίσταται κυρίως στο να ξέρεις να επιλέγεις τις μάχες που δίνεις. Θα το μάθεις κι αυτό κάποια στιγμή. Και θα τοδιαπιστώσεις ολοκάθαρα όταν θα είσαι στο ΙΚΕΑ. Πρέπει να επισκεφθείς ένα κάμπινγκ για τροχόσπιτα στη Γέμτλαντ και να βρεις ανθρώπους πιωμένους, που έχουν περάσει δύο βδομάδες κάτωαπό καταρρακτώδη βροχή, για να συναντήσεις τόσους συζυγικούςκαβγάδες όσους ξεσπούν στο ΙΚΕΑ μια συνηθισμένη Τρίτη. Οι άνθρωποι σήμερα παίρνουν πολύ στα σοβαρά το ζήτημα της επίπλωσης. Το να υπερερμηνεύεις τον συμβολισμό των οικιακών ειδώνέχει γίνει εθνικό άθλημα. «Θέλει αμμοβολισμένο γυαλί, που σημαίνει ότι δεν σέβεται τα συναισθήματά μου!» «Θέλει καπλαμά απόξύλο σημύδας. Το διανοείσαι; Σκατο-καπλαμά; Αν είναι δυνατόν!Μερικές φορές νιώθω ότι ξυπνάω δίπλα σ’ έναν άγνωστο!» Καικάθε φορά που είσαι στο ΙΚΕΑ, τους βλέπεις να καβγαδίζουν. Δενείμαι διατεθειμένος να κάνω ολόκληρη διάλεξη, αλλά αν πρέπεινα σου μάθω κάτι για το ΙΚΕΑ, ας είναι το εξής: Κανείς στην παγκόσμια ιστορία δεν καβγάδισε μέσα στο ΙΚΕΑ εξαιτίας του ΙΚΕΑ.Ας λέει ό,τι θέλει ο κόσμος, αλλά όταν ένα ζευγάρι που έχει πίσωτου δέκα χρόνια γάμου περιδιαβαίνει στην αποθήκη αυτοεξυπηρέτησης και καβγαδίζει χρησιμοποιώντας λέξεις που συνήθως τιςξεστομίζουν αλκοολικοί αστυνομικοί επιθεωρητές –μυθιστορηματικοί ήρωες– όταν αναφέρονται σε Ανατολικοευρωπαίες του κλάδου της ψυχαγωγίας, τότε ο καβγάς έχει πολλές αιτίες, αλλά καμίααπό αυτές δεν έχει σχέση με ντουλάπια ή άλλα έπιπλα.

Πίστεψέ με. Είσαι ένας Μπάκμαν. Όσο κι αν αντέχεις ταελαττώματα του ανθρώπου που θα αγαπάς, σου εγγυώμαι ότι θαυποφέρεις. Επομένως βρες έναν άνθρωπο που δεν θα σε αγαπάειγι’ αυτό που είσαι, αλλά θα σε αγαπάει παρ’ όλο που είσαι αυτό που είσαι. Κι όταν θα βρίσκεσαι στο τμήμα με τα είδη αποθήκευσης και τις ντουλάπες, μην εστιάζεις υπερβολικά την προσοχή σου στα έπιπλα. Εστίασε στο ότι έχεις βρει κάποιον που δέχεταινα αποθηκεύσει τα δικά σου άχρηστα πράγματα μαζί με τα δικά του. Γιατί, αν βάλουμε το χέρι στην καρδιά, πρέπει να παραδεχτούμε ότι έχεις ένα σωρό άχρηστα πράγματα.

Τον Μάη του 2008 τριγυρνούσα μια Κυριακή στο ΙΚΕΑ του Μπάρκαμπι έξω από τη Στοκχόλμη, με τη θερμοκρασία να είναι γύρω στους έξι χιλιάδες βαθμούς Κελσίου, γιατί είχε χαλάσει τοσύστημα κλιματισμού. Εκείνη τη μέρα η Μάντσεστερ Γιουνάιτεντ κέρδισε το πρωτάθλημα, αλλά εγώ έχασα το ματς. Στην καφετέρια του ΙΚΕΑ είχαν τελειώσει τα πάντα, εκτός από το μεταλλικό νερό με γεύση λεμόνι. Μια ηλικιωμένη που βρομούσε τσιγαρίλαμε χτύπησε επίτηδες στο πόδι με το καρότσι της. Εκείνη τη στιγμή κρατούσα αγκαλιά το πιο άσχημο φωτιστικό για χολ που είχαδει ποτέ.

Ήταν από τις πιο ευτυχισμένες μέρες της ζωής μου.

Το επόμενο πρωί υπογράψαμε το συμβόλαιο για το πρώτο μας διαμέρισμα. Το πρώτο σπιτικό για σένα. Μερικές φορές με ρωτάνε πώς ζούσα πριν γνωρίσω τη μαμά σου. Και απαντώ πως δεν ζούσα.

Δεν σου εύχομαι κάτι λιγότερο από αυτό.