Ράινερ Μαρία Ρίλκε: Τα σονέτα στον Ορφέα

Ο Ράινερ Μαρία Ρίλκε, ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές του 20ού αιώνα, ολοκληρώνοντας τον Φεβρουάριο του 1922 τις «Ελεγείες του Ντουίνο» που τον στοίχειωναν επί μια δεκαετία, έγραψε σε έναν ποιητικό πυρετό λίγων ημερών «Τα σονέτα στον Ορφέα». Τα 55 αριστουργηµατικά αυτά σονέτα, που όπως γράφει ο ίδιος «ανάβρυσαν από την άκρη του µολυβιού του απρόσµενα», τα απηύθυνε στον μυθικό γενάρχη της ποίησης, τον Ορφέα. Κυκλοφόρησαν το 1923, µαζί µε τις Ελεγείες, συγκα­ταλέχθηκαν στα κορυφαία έργα του ευρωπαϊκού μοντερνισµού και παραµένουν επιδραστικά μέχρι σήµερα στην ποίηση. «Στα Σονέτα», γράφει ο οξφορδιανός θεωρητικός και κριτικός της λογοτεχνίας C.M. Bowra, «ο Rilke δείχνει τι σήµαινε γι’ αυτόν η ποίηση, τι πήρε και τι ήλπιζε από αυτήν».

Ο Ορφέας, ο μυθικός τραγουδιστής του οποίου η μουσική µπορούσε ακόµη και να πείσει τον Πλούτωνα να απελευθερώσει την Ευρυδίκη από τον κάτω κόσμο, βρίσκει παρηγοριά για την ατελή ζωή µας στην καλλιτεχνική εµπειρία. Τα σονέτα που του αφιερώνει ο Ρίλκε διερευνούν τη σχέση της τέχνης και της ποίησης µε τη ζωή μετά το τέλος του ροµαντισµού και υπό την επίγνωση της κυριαρχίας του τεχνολογικού πολιτισµού.

Το ποίημα της ημέρας είναι του Ράινερ Μαρία Ρίλκε

XIII

Να προηγείσαι κάθε αποχαιρετισμού σαν πίσω να τον άφηνες,
σαν τον χειμώνα που μας φεύγει τώρα δα.
Γιατί μες στους χειμώνες είναι ένας τόσο ατέλειωτα χειμερινός,
που, αν ξεχειμωνιάσεις, τότε η καρδιά σου τα ‘χει αντέξει όλα.

Να είσαι πάντοτε νεκρός μέσα στην Ευρυδίκη – να ανεβαίνεις και
να τραγουδάς, να ανεβαίνεις και να υμνείς γυρίζοντας στην
       καθαρότητα της σχέσης.
Εδώ, ανάμεσα σε αυτούς που χάνονται να είσαι, στο βασίλειο
       του τέλους,
να ‘σαι γυαλί καμπανιστό, που ηχώντας έχει κιόλας σπάσει.

Να είσαι – και συνάμα να γνωρίζεις τη συνθήκη του να μην είσαι,
το απέραντο θεμέλιο της εσωτερικής σου δόνησης,
για να την εκτελέσεις τούτη τη μόνη φορά ολοκληρωτικά.

Πήγαινε πανηγυρικά και προσμετρήσου στο μεταχειρισμένο
μα και στο αμβλύ και στο βουβό απόθεμα της όλης φύσης,
στον άφατο βόμβο. Και αφάνισε τον αριθμό.

[…] δυο λόγια για τις συνθήκες γένεσης και για το περιεχόμενο των Σονέτων

Η γένεσή τους είναι σχεδόν μυθική. Θυμίζουμε τα πραγματικά περιστατικά. Από το 1921 και μέχρι το τέλος της σύντομης ζωής του, ο Ρίλκε κατοικεί στο εξοχικό Αρχοντικό του Μυζό στην Ελβετία∙ του το έχει παραχωρήσει ο έμπορος και μαικήνας Werner Reinhart. Εκεί θα μπορέσει επιτέλους, έπειτα από δεκαετείς προσπάθειες και περιπέτειες, να ολοκληρώσει τις Ελεγείες του Ντουίνο, τον Φεβρουάριο του 1922. Τα Σονέτα υπήρξαν ένα –απρόσμενο και για τον ίδιο- «υποπροϊόν» των Ελεγειών. Δεν τα είχε προγραμματίσει και επιδιώξει, όπως είχε κάνει για εκείνες.

Την ίδια εποχή (Φεβρουάριος 1922) που ο Ρίλκε ολοκληρώνει τις Ελεγείες, μέσα σε ένα απίστευτο δημιουργικό ξέσπασμα, στη διάρκεια του οποίου ξεχνά να φάει και να κοιμηθεί, γράφονται και τα Σονέτα, που θα κυκλοφορήσουν μαζί με τις Ελεγείες, το 1923. Τα Σονέτα γράφονται από τις 2 ως τις 23 Φεβρουαρίου 1922. Το πρώτο μέρος, μάλιστα, ολοκληρώνεται στην τελική σχεδόν μορφή του από τις 2 ως τις 5 Φεβρουαρίου! Το δεύτερο μέρος γράφεται από τις 15 ως τις 23 Φεβρουαρίου.

Σε επιστολή του της 23ης Φεβρουαρίου, προτού δηλαδή καλά καλά στεγνώσει το μελάνι του τελευταίου σονέτου, γράφει στην Katharina Kippenberg ότι «συχνά ξεφύτρωναν πολλά σονέτα μέσα σε μια μέρα, ακόμα και σχεδόν ταυτόχρονα, έτσι που το μολύβι μου δυσκολευόταν να τα προλάβει». Σκέφτομαι αυτά τα «ξεφύτρωναν» (μεταφράζω κάπως ελεύθερα το «sich einstellten») και το παλαβωμένο μολύβι. Σαν να ήταν αντιμέτωπος με ένα εξωτερικό ως προς τον ίδιο συμβάν, ένα φαινόμενο σχεδόν βίαιο, σαν καταιγίδα και σαν σεισμό, που απλώς βρέθηκε στην ανάγκη να αντιμετωπίσει με το μολύβι στο χέρι, χωρίς να έχει δεύτερη επιλογή.

Ποιος ήταν ο Ράινερ Μαρία Ρίλκε 

Ο γερµανόφωνος ποιητής Ράινερ Μαρία Ρίλκε (1875-1926) γεννήθηκε στην Πράγα. Γιος ενός πρώην στρατιωτικού και µιας γυναίκας των κοσµικών κύκλων της εποχής, δεν έζησε ιδιαίτερα ευτυχισµένα παιδικά και εφηβικά χρόνια. Η παιδεία του υπήρξε ανοργάνωτη και αποσπασµατική. Αρχικά ακολουθεί στρατιωτική εκπαίδευση, όμως αδυνατεί να προσαρµοστεί και τελικά, λόγω εύθραυστης κράσης, την εγκαταλείπει. Επιστρέφει στην Πράγα, όπου έρχεται αντιµέτωπος µε το διαζύγιο των γονιών του, και ξεκινά ιδιαίτερα µαθήµατα για να εισαχθεί στο πανεπιστήµιο και συγκεντρώνεται στις σπουδές του.

Το 1895 εγγράφεται στο Πανεπιστήµιο του Καρόλου και διδάσκεται λογοτεχνία, ιστορία της τέχνης, φιλοσοφία και, για ένα εξάµηνο, νοµικά. Συνεχίζει τις σπουδές του στο Μόναχο και στο Βερολίνο. Ταξιδεύει ακατάπαυστα σε όλη την Ευρώπη και εκδίδει την πρώτη του ποιητική συλλογή το 1894, υπό την επιρροή του ροµαντισµού αλλά και της παράδοσης του γερµανικού δηµοτικού τραγουδιού.

Την ίδια χρονιά γνωρίζει την κατά 15 χρόνια µεγαλύτερή του διανοούµενη και µαθήτρια του Φρόυντ Λου Αντρέας-Σαλοµέ και συνδέεται µαζί της. Θα επισκεφθούν µαζί τη Ρωσία, την οποία ο Ρίλκε θα θεωρήσει πνευµατική του πατρίδα. Καρπός των επισκέψεών του στη Ρωσία είναι το Ωρολόγιον (1905).

Το 1901 παντρεύεται τη γλύπτρια Κλάρα Βέστχοφ και την ίδια χρονιά γεννιέται η κόρη τους Ρουθ. Εγκαθίσταται στο Παρίσι, το γεωγραφικό και καλλιτεχνικό του επίκεντρο για δώδεκα περίπου χρόνια, όπου συνδέεται στενά µε τον Ροντέν και εξελίσσει ένα νέο ύφος ακραίας γλωσσικής και λυρικής εκλέπτυνσης, το όποιο αντανακλάται στα Νέα ποιήµατα (1907-1908) και στις Αναµνήσεις του Μάλτε Λάουριντς Μπρίγκε (1910).

Περιέρχεται σε δηµιουργική κρίση και βαθύτατη κατάθλιψη έως το 1922, οπότε εν µέσω δηµιουργικού παροξυσµού ολοκληρώνει τις Ελεγείες του Ντουίνο (1923· Εκδόσεις Πατάκη, 2011, µετάφραση-σχόλια-επίµετρο: Μαρία Τοπάλη), που συνέλαβε σε µια στιγµή διαύγειας το 1912 στην Ιταλία. Σε διάστηµα λίγων µόλις ηµερών γράφει, στο περιθώριο της σύνθεσης των Ελεγειών, τα Σονέτα στον Ορφέα (1923· Εκδόσεις Πατάκη, 2025, εισαγωγή-µετάφραση: Μαρία Τοπάλη), εµπνευσµένα από τον θάνατο ενός νεαρού κοριτσιού. Τα δύο αυτά έργα θα θεωρηθούν τα ποιητικά του αριστουργήµατα και θα του χαρίσουν διεθνή φήµη.

Ο Ρίλκε έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του στο ελβετικό Μυζό, κοντά στη λίµνη της Γενεύης, και πέθανε στις 29 Δεκεµβρίου του 1926 στο σανατόριο του Βαλµόν στην Ελβετία από λευχαιµία.

Info: ΡάινερΜαρία Ρίλκε, Τα σονέτα στον Ορφέα, εισαγωγή-µετάφραση: Μαρία Τοπάλη, εκδ. Πατάκη, σελ.154