Το Τορίνο των συγγραφέων

Ο Τσέζαρε Παβέζε γεννήθηκε το 1908 στο Σάντο Στέφανο Μπέλμπο, ένα χωριό της επαρχίας Κουνέο, όπου ο πατέρας του, δικαστικός υπάλληλος στο Τορίνο, είχε ένα αγρόκτημα. Η οικογένεια μετακόμισε στην πόλη όταν ο Παβέζε ήταν παιδί και, παρότι διατήρησε τη νοσταλγία για τη φύση, η ζωή του συνδέθηκε με το Τορίνο: ήδη, από τα χρόνια του λυκείου, τον επηρέασε ένας Τορινέζος διανοούμενος, ο Αουγκούστο Μόντι, καθηγητής του στο σχολείο και γνωστός αντιφασίστας, ο οποίος τον ενθάρρυνε να σπουδάσει λογοτεχνία. Ο Παβέζε ήταν από τους πρώτους που βγήκε από το κέλυφος του ιταλικού φιλολογικού εθνικισμού ο οποίος στρεφόταν γύρω από τον Δάντη και τους «Αρραβωνιασμένους» του Αλεσάντρο Μαντσόνι: στο πανεπιστήμιο η διατριβή του αφορούσε την ποίηση του Γουόλτ Γουίτμαν∙ αργότερα, ένα μέρος της λογοτεχνικής του δραστηριότητας διοχετεύτηκε στην αμερικανική λογοτεχνία: στον Σίνκλερ Λιούις, στον Χέρμαν Μέλβιλ και στον Σέργουντ Άντερσον.

Η άνοδος του φασισμού στη δεκαετία του 1930 σήμαινε διώξεις και εκτοπίσεις∙ ο Παβέζε, θέλοντας να προστατέψει μια γυναίκα που ήταν μέλος του κομμουνιστικού κόμματος, βρέθηκε υπό περιορισμό στο Μπρανκαλεόνε της Καλαβρίας όπου άρχισε να γράφει το ημερολόγιό του «Η τέχνη της ζωής». Επιστρέφοντας στο Τορίνο δημοσίευσε τα πρώτα του ποιήματα, που πέρασαν απαρατήρητα, και μετέφρασε έργα του Τζον Ντος Πάσος, της Γερτρούδης Στάιν και του Ντάνιελ Ντεφόου. Η περίοδος 1936-1949 ήταν πολύ δημιουργική, αν και ο Παβέζε έπασχε από κατάθλιψη: έμενε στο σπίτι της αδερφής του στο Μονφερράτο −το «σπίτι πάνω στο λόφο»− αλλά ταλαιπωρούταν από ερωτικές και πολιτικές απογοητεύσεις. Στο τέλος του πολέμου προσχώρησε στο ΚΚ και το 1950 αυτοκτόνησε με υπερβολική δόση βαρβιτουρικών.

Η αυτοκτονία είναι ένα από τα θέματα του «Κοπέλες μόνες» και φαινόταν να ενδιαφέρει εξίσου τον Αντονιόνι που μετέφερε το μυθιστόρημα στον κινηματογράφο: επρόκειτο για μια όχι και τόσο δραματική πρόσληψη της αυτοκτονίας∙ περισσότερο για μια διαπίστωση ότι τίποτα δεν έχει νόημα παρά για εκτραγίκευση της ανθρώπινης κατάστασης.

Το 1987, στην ίδια πόλη, ένας ακόμα Τορινέζος συγγραφέας έβαλε τέλος στη ζωή του: ο Πρίμο Λέβι, η μοίρα του οποίου είχε διασταυρωθεί με εκείνη του Παβέζε. Ο Παβέζε, καθώς εργαζόταν στις εκδόσεις Einaudi, είχε στα χέρια του το χειρόγραφο του Λέβι «Αν αυτό είναι άνθρωπος», το οποίο o Εinaudi απέρριψε αρχικά μετά από συμβουλή της Ναταλίας Γκίνσμπουργκ. Ο Einaudi εξέδωσε το βιβλίο το 1958, ενώ ο Λέβι το είχε ήδη βγάλει σε μικρό αριθμό αντιτύπων σε έναν τοπικό εκδοτικό οίκο. Αλλά, αν η αυτοκτονία του Παβέζε έμοιαζε με εκδήλωση υπαρξιακού κενού, η αυτοκτονία του Λέβι ήταν το τέρμα μιας μακράς διαδρομής γεμάτης αισχύνη για την ανθρώπινη φύση. Ο Παβέζε, όπως φαίνεται στο «Κοπέλες μόνες», στο «Ωραίο καλοκαίρι» και στην «Τέχνη της ζωής», μπορούσε να βλέπει την ύπαρξη σαν μια γιορτή∙ τον διέκρινε η γλυκιά μελαγχολία που προκαλεί η έμμονη ιδέα της αποτυχίας∙ όσο για τον Λέβι, οι εμπειρίες του από το Άουσβιτς ξεπερνούσαν σε ένταση και βάθος κάθε καλή προαίρεση κατεδαφίζοντας κυριολεκτικά την ιδέα του «ανθρώπου» − έτσι, οδηγήθηκε σε μια πεισματική αλλά καταδικασμένη προσπάθεια επιβίωσης.

Το Τορίνο σημάδεψε τον Παβέζε που διάλεξε για έσχατο σκηνικό το δωμάτιο 346 του ξενοδοχείου Ρόμα, αντιγράφοντας την αυτοκτονία της Ροσέττα στο «Κοπέλες μόνες»∙ ο αριθμός 174 517, το γαλάζιο τατουάζ στον αριστερό βραχίονα, σημάδεψε τον Λέβι που επιστρέφοντας στη γενέθλια πόλη του δεν ήταν πια ο ίδιος, ούτε είχε το ίδιο βλέμμα για το Τορίνο. Ο Παβέζε περιγράφει τη ντόλτσε βίτα του Τορίνο και, παρότι δεν αναφέρεται στη λογοτεχνική και φιλοσοφική του παράδοση, ο αναγνώστης υπνοβατεί στην πλατεία Σαν Κάρλο μαζί με τα φαντάσματα του Ρουσσό −που έμεινε σε μια σοφίτα στην οδό Πάδου κι αργότερα στην οδό Σαν Ντομένικο− του Αλέξανδρου Δουμά, του Μπαλζάκ, του Φλομπέρ και του Τολστόι. Ο Τολστόι έφτασε στο Τορίνο περπατώντας από το Μον-Σενί των Άλπεων∙ είκοσι χρόνια αργότερα, ο Νίτσε έφτασε από τη Νίκαια με φρικτούς πόνους στα μάτια. Το εκτυφλωτικό φως του γαλλικού νότου ήταν ανυπόφορο κι όταν, μετά τη συμβουλή του Πέτερ Γκαστ, αποφάσισε να πάει στο Τορίνο, έγραψε στον πρώην μαθητή του «Είναι η πόλη που χρειάζομαι και η μοναδική στην οποία μπορώ να γίνω αυτός που μπορώ να γίνω!»

Ο Πρίμο Λέβι με το «Αν αυτό είναι ο άνθρωπος» έφερε στον 20ό αιώνα τον απελπισμένο μηδενισμό του Νίτσε που, αν και έμεινε στο Τορίνο μονάχα έξι μήνες, ολοκλήρωσε το «Ίδε ο άνθρωπος». Η συνέχεια, η σύμπτωση, είναι προφανής. Από την οδό Κάρλο Αλμπέρτι όπου έμενε ο Νίτσε μέχρι την πλατεία Κάρλο Φελίτσε όπου αυτοκτόνησε ο Παβέζε και μέχρι τo Kόρσο ντι Ρε Ουμπέρτο, λίγες σελίδες δρόμος.