H Διάσωση: Οι Έλληνες Εβραίοι στα χρόνια της Κατοχής

Πότε έμαθε ο κόσμος για τη γενοκτονία που βρισκόταν σε εξέλιξη στην καρδιά της Ευρώπης; Τι έκαναν οι Σύμμαχοι για να σταματήσουν τη σφαγή; Μπορούσε ο αρχιραβίνος Κόρετς να αποτρέψει τον αφανισμό της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης; Γιατί σώθηκαν οι Εβραίοι που είχαν συγκεντρωθεί στην Αθήνα; Ποιοι οργάνωσαν την επιχείρηση διάσωσης στο Αιγαίο;

Στις 23 Μαρτίου, μόλις δύο μέρες πριν από τους εορτασμούς της 25ης Μαρτίου και των 200 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση, ανακοινώθηκαν τα βραβεία της Ακαδημίας Αθηνών μέσα από μία πανηγυρική διαδικτυακή συνεδρία. Πρώτο βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών, στην τάξη των ηθικών και πολιτικών επιστημών για το έτος 2020, απονεμήθηκε στον καθηγητή εβραϊκής ιστορίας Ιακώβ Σιμπή και στην δημοσιογράφο-μεταφράστρια Καρίνα Λάμψα για το βιβλίο τους «Η Διάσωση - Η σιωπή του κόσμου, η αντίσταση στα γκέτο και τα στρατόπεδα, οι Έλληνες Εβραίοι στα χρόνια της Κατοχής» (εκδ. ΚΑΠΟΝ, Β΄ έκδοση).

Δεν είναι η πρώτη φορά που οι δύο συγγραφείς δουλεύουν μαζί πάνω σε ένα βιβλίο. Είχε προηγηθεί το εξίσου ενδιαφέρον «Η ζωή από την αρχή» (εκδ. Αλεξάνδρεια, 2010) σχετικά με τη μετανάστευση των Ελλήνων Εβραίων στην Παλαιστίνη (1945-1948).  Η «Διάσωση» πρωτοκυκλοφόρησε το 2012 και μέσα από αδημοσίευτα ντοκουμέντα και μαρτυρίες αναδεικνύονται οι άγνωστες προσπάθειες διαφυγής και διάσωσης των Ελλήνων Εβραίων κατά την Κατοχή. Το 2021 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις ΚΑΠΟΝ η νέα εμπλουτισμένη και επαυξημένη έκδοση.

Οι συγγραφείς της «Διάσωσης», Ιακώβ Σιμπή και Καρίνα Λάμψα, μίλησαν στην ATHENS VOICE για τη βράβευση από την Ακαδημία Αθηνών και για τη νέα εμπλουτισμένη έκδοση.

Πώς νιώθετε με τη βράβευσή σας από την Ακαδημία Αθηνών;

Ιακώβ Σιμπή: Χαίρομαι που ένα ίδρυμα σαν την Ακαδημία Αθηνών αναγνώρισε ένα έργο που εισήγαγε το θέμα του Ολοκαυτώματος των Ελλήνων Εβραίων σε μια εποχή που επικρατούσε ακόμη στην ελληνική κοινωνία η σιωπή. Είναι ένα βιβλίο που δίνει μια σφαιρική εικόνα για τον διωγμό των Εβραίων, καταρρίπτοντας αρκετούς μύθους. Χρειάστηκαν πολλά χρόνια έρευνας γι’ αυτό.

Καρίνα Λάμψα: Η βράβευση ήταν εντελώς αναπάντεχη. Ήταν μια απόφαση της Ακαδημίας Αθηνών που μας χαροποιεί και μας τιμά ιδιαίτερα. Είναι πολύ ενθαρρυντικό για έναν συγγραφέα να αναγνωρίζεται ο κόπος του, ιδίως όταν αυτός συνεπάγεται χρόνια έρευνας. Είναι, επίσης, σημαντικό ότι με τη βράβευση αυτή αναδεικνύεται ο διαχρονικός χαρακτήρας της «Διάσωσης»

Τι βρίσκουμε στη νέα αυτή έκδοση της «Διάσωσης»;

Καρίνα Λάμψα: Η νέα έκδοση είναι βελτιωμένη. Επιμεληθήκαμε το κείμενο από την αρχή, ενώ οι εκδόσεις Καπόν επεξεργάστηκαν εκ νέου το φωτογραφικό υλικό και χάρισαν στο βιβλίο μια ωραιότερη, μια πιο φίνα «σιλουέτα». Προσθέσαμε, επίσης, ορισμένες αδημοσίευτες μέχρι σήμερα λίστες, όπως για παράδειγμα αυτή που περιλαμβάνει τα ονόματα, τις ηλικίες και τα επαγγέλματα των Ελλήνων Εβραίων που επέστρεψαν στη Θεσσαλονίκη από τα στρατόπεδα, από τις 17 Απριλίου έως τις 11 Οκτωβρίου 1945. Από αυτή τη λίστα, αντλούμε ενδιαφέρουσες πληροφορίες: οι περισσότεροι επιζώντες ήταν μεταξύ 20 και 35 χρόνων, λιγότεροι μεταξύ 15 και 20 χρόνων και ελάχιστοι από 35 έως 49. Επίσης, κρίνοντας από τα επαγγέλματα που δήλωσαν, πολλά από τα οποία δεν υπάρχουν πια, διαπιστώνουμε ότι οι περισσότεροι ήταν άνθρωποι του μόχθου.

Τι σας δίδαξε το «ταξίδι» της συγγραφής του βιβλίου;

Καρίνα Λάμψα: Πρέπει να πω ότι δεν ήταν το πρώτο, ούτε το τελευταίο ταξίδι, που κάναμε με τον Ιακώβ. Έχουμε μάθει πλέον να συνταξιδεύουμε, με όλους τους καιρούς. Η συγγραφή της «Διάσωσης» ήταν για μένα μια πολύ διδακτική και οδυνηρή περιήγηση στον σκοτεινό κόσμο του Γ΄ Ράιχ. Παράλληλα, ήταν μια συναρπαστική περιήγηση, ιδίως επειδή οι «πηγές» αλληλοσυμπληρώνονταν, «έδεναν» η μία με την άλλη, δημιουργώντας στο τέλος ένα μεγάλο, συγκροτημένο παζλ. 

Ιακώβ Σιμπή: Με την Καρίνα γνωριζόμαστε πάρα πολλά χρόνια κι έχουμε εμπιστοσύνη ο ένας στον άλλον. Νομίζω ότι κατά τη διάρκεια της συγγραφής της «Διάσωσης» διδαχτήκαμε ο ένας από τον άλλον. Εγώ έζησα τις συνέπειες του Ολοκαυτώματος στο σπίτι μου, δεδομένου ότι πολλά μέλη της οικογένειάς μου (ο παππούς μου, η γιαγιά μου, οι θείες μου, τα ξαδέλφια μου) δεν επέστρεψαν από το Άουσβιτς. Σε ορισμένα θέματα ήμουν, ας πούμε, «φορτισμένος». Μέσα από τις συζητήσεις μας, σε συνδυασμό με τις ποικίλες πηγές που χρησιμοποιήσαμε, βρήκαμε κάποιες «χρυσές τομές». Με δυο λόγια, αλληλοσυμπληρωνόμαστε. Και ελπίζω να κάνουμε πολλά ταξίδια ακόμη.

Υπάρχουν κάποιες πτυχές και σημεία της εβραϊκής κοινότητας της Ελλάδας που ίσως δεν έχουν αναδειχθεί όπως πρέπει; Μουσική, μαγειρική...

Ιακώβ Σιμπή: Όπως κάθε ιστορικό γεγονός, η ιστορία των Εβραίων της Ελλάδας είναι ένας ολόκληρος κόσμος, που είναι αδύνατον να εξαντληθεί σε ένα βιβλίο. Το ίδιο και η «Διάσωση», που αναφέρεται, βέβαια, στο συγκεκριμένο γεγονός του Ολοκαυτώματος, κι έτσι, εκ των πραγμάτων, δεν καλύπτει όλη την ιστορία των Ελλήνων Εβραίων.

Πάντως, πτυχές όπως αυτές που αναφέρετε (μουσική, μαγειρική), όπως και πολλές άλλες, παρουσιάζονται εκτενώς στο νέο βιβλίο μας, που αφορά τους Σεφαραδίτες, δηλαδή τους Εβραίους που διώχτηκαν από την Ισπανία και εγκαταστάθηκαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, το οποίο θα κυκλοφορήσει σύντομα από τις εκδόσεις Καπόν.