Ένα υπέροχο κόμικ για τη ζωή του μεγάλου γλύπτη Γιαννούλη Χαλεπά

«Λένε ότι η ιδιοφυΐα βρίσκεται πολύ κοντά στην παράνοια. Πράγματι, αρκετοί μεγάλοι καλλιτέχνες κατέληξαν σε ιδρύματα με αμφίβολη θεραπευτική αξία. Στη ζωή του Γιαννούλη Χαλεπά όμως, του σημαντικότερου ίσως Νεοέλληνα γλύπτη, δεν υπάρχουν μόνο μια ελπιδοφόρα άνοιξη και μια κατάβαση στην κόλαση. Υπάρχει και μια αναπάντεχη ανάσταση, μια απρόσμενη επανεμφάνιση της ιδιοφυΐας, η οποία μάλιστα μας έδωσε έργα πολύ πιο προσωπικά από τα παλιά. Η βασανισμένη του ζωή, ακόμα και μετά την αναζωπύρωση της δημιουργικότητας, είναι που μας συγκίνησε τόσο πολύ, γι’ αυτό και προσπαθήσαμε να τη μεταφέρουμε σε εικόνες. Μερικοί πιστεύουν ότι ο Χαλεπάς είναι κάτι σαν άγιος. Ποιος ξέρει; Το σίγουρο είναι ότι η ιστορία του δεν μοιάζει με καμιά άλλη».

Τα τελευταία χρόνια, μαζί με την άνθιση των κόμικς στην Ελλάδα (και σε ποσοτικούς όρους), έχουν πέσει στα χέρια μας μερικά υπέροχα graphic novels από Έλληνες δημιουργούς. Ποια η διαφορά ανάμεσα σε κόμικς και graphic novels; Είναι ένα ερώτημα στο οποίο οι δημιουργοί του βιβλίου «Γιαννούλης Χαλεπάς. Ο μύθος της νεοελληνικής γλυπτικής» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη, δηλαδή ο σχεδιαστής κόμικς Θανάσης Πέτρου και ο σεναριογράφος Δημήτρης Βανέλλης, δίνουν τη δική τους απάντηση αλλά ίσως και να μην έχει και μεγάλη σημασία.

Σημασία έχουν οι 176 σελίδες του βιβλίου που μέσα από εξαιρετικό σενάριο, ασπρόμαυρο σχέδιο και γκρι τόνους, περνάνε από μπροστά μας τρεις σημαντικές φάσεις της ζωής του Γιαννούλη Χαλεπά, μία ζωή από το Μόναχο και την «Κοιμωμένη» στο βαθύ σκοτάδι και πίσω στον θρίαμβο… Ελπίδα για δημιουργία στην αρχή, μία μαύρη άβυσσος για μεγάλο διάστημα και στο τέλος –στα γεράματα- η δική του καλλιτεχνική και προσωπική ανάσταση…

Μετά από λίγα χρόνια, συναντιέσαι ξανά με τον Δημήτρη Βανέλλη, με την κυκλοφορία ενός νέου graphic novel.

Θ.Π: Ο Δημήτρης είναι ο πρώτος σεναριογράφος, από τους λίγους που υπάρχουν στην Ελλάδα, που μου πρότεινε να συνεργαστούμε δίνοντάς μου ένα σενάριο του, κάπου πίσω στο 2004, το οποίο δημοσιεύθηκε στο «9» της Ελευθεροτυπίας. Από τότε έχουν περάσει πολλά χρόνια και έχουμε δημιουργήσει πολλές σελίδες κόμικς παρέα.

Αυτή είναι η τέταρτη κυκλοφορία, συνεργασία των δυο σας και η πρώτη που ξεφεύγει από θέματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας και πηγαίνει σε πιο βιογραφικά μονοπάτια…

Θ.Π.: Το να δοκιμάσουμε να διασκευάσουμε λογοτεχνία σε κόμικς ήταν μια ιδέα του Δημήτρη και τελικά από αυτή τη δοκιμή καταλήξαμε να έχουμε τρία άλμπουμ που εκδόθηκαν από τις εκδόσεις «Τόπος». Στην περίπτωση της βιογραφίας του Χαλεπά, οι ρόλοι αντιστράφηκαν, εγώ έκανα την πρόταση στον Δημήτρη και αυτός δέχθηκε μετά χαράς. Δεν ξέρω τι μπορεί να κάνουμε στο μέλλον.

Δύσκολο εγχείρημα η μεταφορά σε κόμικς της ζωής του μεγάλου Γιαννούλη Χαλεπά;

Θ.Π.: Ναι φυσικά, ο Χαλεπάς δεν είναι απλώς ένας καλλιτέχνης, είναι ένας πολύ μεγάλος καλλιτέχνης. Το έργο του είναι σταθμός στην νεοελληνική τέχνη. Επομένως, έπρεπε να προσεγγίσουμε το βίο του Χαλεπά με μία αντίληψη και έναν σεβασμό που του αρμόζουν.

Δ.Β: Και τι βίος! Ακόμα κι αν δεν ήταν τόσο μεγάλη η τέχνη του, η ίδια του η συγκλονιστική ζωή απαιτεί κάτι παραπάνω από σεβασμό. Πολύ περισσότερο που το έργο του είναι αυτό που είναι…

Τι σας γοήτευσε ή σας κέντρισε το ενδιαφέρον γύρω από την ζωή του σπουδαίου αυτού γλύπτη;

Θ.Π.: Ο Χαλεπάς από ένας προικισμένος με εξαιρετικά χαρίσματα νέος καλλιτέχνης που βραβεύεται στο Μόναχο και επιστρέφοντας στην Αθήνα δημιουργεί την «Κοιμωμένη», πέφτει για 8 χρόνια στη μελαγχολία και τη μανιοκατάθλιψη, περνάει σχεδόν 14 χρόνια στο φρενοκομείο, καταλήγει, λησμονημένος απ’ όλους, να βόσκει πρόβατα για πάνω από 10 χρόνια και μόλις πεθαίνει η μητέρα του, επανακάμπτει και, γέρος πλέον, γίνεται ένας ξανανιωμένος Χαλεπάς που δημιουργεί σχέδια και γλυπτά ακατάπαυστα, περαιώνοντας το βίο του υπερήλικος έχοντας γνωρίσει την αποθέωση. Ε, στα μάτια μου όλο αυτό φαντάζει συγκινητικό και εκπληκτικό!

Δ.Β. Συμφωνώ απόλυτα και προσθέτω: Είναι πραγματικά απίστευτο το πάθος αυτού του ανθρώπου για την τέχνη, πάθος που δεν τον εγκατέλειψε ποτέ. Σα να ζούσε μόνο γι' αυτή. Ακόμα και στα χρόνια της αρρώστιας πάσχιζε διαρκώς να δημιουργήσει και δεν τον άφηναν. Τόσο όταν βρισκόταν στο φρενοκομείο όσο και μετά, στην Τήνο, όταν δεν του το επέτρεπε η μητέρα του… Και ακόμα και στις πιο δύσκολες περιόδους, όταν -ελάχιστες φορές- βρισκόταν μπροστά σε έργα τέχνης, μπορούσε να κάνει οξυδερκείς παρατηρήσεις, να θέλει να μιλά γι’ αυτά! Ήταν σα να ξανάβρισκε τα λογικά του όταν μιλούσε για τέχνη…

Ποια η διαδικασία που ακολουθείτε για την ολοκλήρωση ενός τέτοιου έργου; Πρώτα έρευνα, μετά σενάριο και σχέδιο; Σας πήρε αρκετό καιρό αυτό το «ταξίδι»;

Θ.Π.: Τυπικά, σε όλα μας τα κόμικς αυτή είναι η πορεία που ακολουθούμε, αλλά στην περίπτωση της βιογραφίας του Χαλεπά, οι τρεις αυτές διαδικασίες γίνονταν, σχεδόν μέχρι το τέλος, παράλληλα. Η έρευνα συνεχιζόταν σε όλη την πορεία της δημιουργίας και ό,τι βρίσκαμε άλλοτε προσπαθούσαμε να το εντάξουμε στο έργο μας και άλλοτε αποφασίζαμε να το παραβλέψουμε.

Δ.Β. Ακριβώς! Μια πολύ σημαντική στιγμή ήταν όταν ο Θανάσης ανακάλυψε κάπου τον κανονισμό του φρενοκομείου από την εποχή της ίδρυσής του. Φυσικά και τον εντάξαμε αυτούσιο κι ας ήταν ένα κείμενο του 1866, πολύ πριν την εποχή δηλαδή που τρόφιμός του υπήρξε ο Χαλεπάς.

Τι πιστεύετε προσφέρουν τα graphic novels – μεταφορές κλασικών έργων; Υπάρχει μία αξιοσημείωτη κίνηση από δημιουργούς και εκδότες τα τελευταία χρόνια. 

Θ.Π.: Η μεταφορά λογοτεχνικών έργων σε κόμικς δεν είναι κάτι καινούργιο. Τα “Classics Illustrated” πρωτοκυκλοφόρησαν στις ΗΠΑ το 1941, ενώ τα «Κλασσικά εικονογραφημένα» πρωτοεμφανίστηκαν στην Ελλάδα το 1951. Οπότε, δεν πρόκειται για κάποια καινοτομία, όταν βλέπουμε τη μεταφορά ενός λογοτεχνικού έργου σε κόμικς. Παραμένει, ωστόσο, ενδιαφέρον να διαβάσει ο αναγνώστης την «ανάγνωση» που κάνει ο δημιουργός κόμικς. Σ’ αυτό το σημείο βρίσκεται, κατά την άποψή μου, όλη η ουσία.

Δ.Β.: Διττή ανάγνωση. Και σε εικαστικό επίπεδο και σε επίπεδο κειμένου. Ουσιαστικά πρόκειται για απόπειρα μεταφοράς μιας τέχνης σε μια άλλη τέχνη.

Graphic novel ή κόμικς; Υπάρχει διαφορά;

Θ.Π.: Βιβλία επί βιβλίων έχουν γραφτεί γι’ αυτό το θέμα και πελαγοδρομούμε. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει διαφορά, ο όρος “graphic novel” δημιουργήθηκε για να κάνει τα κόμικς αποδεκτά από ανθρώπους που τα θεωρούν σκουπίδια και υποκουλτούρα. Ο όρος “graphic novel” χρησιμοποιείται κυρίως στην Αμερική. Οι Γάλλοι, για παράδειγμα, αδιαφορούν για αυτή την κατηγοριοποίηση. Τα ονομάζουν όλα BD και ξεμπερδεύουν, ξεχωρίζοντας όμως τα αμερικανικά κόμικς, τα οποία ονομάζουν “comics” και βεβαίως τα ιαπωνικά manga. Ωστόσο, η ίδια η τέχνη των κόμικς δεν μένει αναλλοίωτη σε ένα αιώνιο παρόν. Η θεματική τους, τα αφηγηματικά και τα εικαστικά τους μέσα τροποποιούνται συνεχώς.

Δ.Β. Προφανώς τα λεγόμενα “graphic novels” είναι ένα υποσύνολο των κόμικς. Το δικό μου πρόβλημα με τον όρο είναι ότι δεν υπάρχει ορισμός ή, αν προτιμάτε, ο καθένας δίνει τον δικό του ορισμό. Το μόνο στο οποίο όλοι συμφωνούν (στο πίσω μέρος του μυαλού τους τουλάχιστον) είναι ότι τα “graphic novels” είναι «σοβαρά» κόμικς. Αυτό και μόνο. Αλλά αυτό ακριβώς είναι τόσο αόριστο και υποκειμενικό, που δεν μπορεί να αποτελεί ορισμό. Σε κάθε τέχνη υπάρχουν σκουπίδια και αριστουργήματα, και όλες οι πιθανές ενδιάμεσες βαθμίδες. Το τι είναι λοιπόν «σοβαρό» και τι όχι ή «καλό» και «κακό» ας το κρίνει ο κάθε αναγνώστης. Οπότε καταλήγουμε στο ότι απλώς όλα είναι κόμικς. Αν τώρα κάποιοι θέλουν ένα μέρος τους να το αποκαλούν “graphic novels”, κανένα πρόβλημα.

Η παρουσίαση του graphic novel των Εκδόσεων Πατάκη «Γιαννούλης Χαλεπάς. Ο μύθος της νεοελληνικής γλυπτικής» θα πραγματοποιηθεί στο Λεξικοπωλείο (Στασίνου 13, Παγκράτι) την Τετάρτη 29 Μαΐου στις 19:30, παρουσία των Θανάση Πέτρου και Δημήτρη Βανέλλη.