Ο Δημήτρης Μαστώρος μιλά για το βιβλίο «Εξάρχεια, το πικρό νεράντζι»

Ο τριαντάχρονος σχεδιαστής Δημήτρης Μαστώρος που γεννήθηκε και σπούδασε στις Βρυξέλλες αλλά μεγάλωσε στην Αθήνα λέει τις ιστορίες πίσω από το graphic novel «L’Orange Αmère», σε δικά του σχέδια με βάση ένα σενάριο που ἐγραψε ο ίδιος σε συνεργασία με τον Nicolas Wouters. 

Με τον Nicolas Wouters ήμασταν φίλοι από τη σχολή comics στις Βρυξέλλες. Έφερε τη σεναριακή δομή στις ιστορίες και αναμνήσεις μου. Έπρεπε να βρεθεί και η δικιά μου θέση, σε ένα κόμιξ που ήταν πολύ προσωπική μου υπόθεση. Αρκετές φορές η συνεργασία μας φάνηκε δύσκολη, έπρεπε να επιμείνουμε στις ιδέες μας και να ξεπεράσουμε ο καθένας τα κολλήματά του, να βρούμε μια χρυσή τομή ανάμεσα στην πλοκή μας και στον ρεαλισμό του τόπου. Το παλέψαμε πολύ και πιστεύω πως το βιβλίο είναι μια εξέλιξη της συνεργασίας μας που έγινε ολοένα και πιο κοντινή. Οι τελευταίες σελίδες είναι σχεδόν βουβές, γιατί βρήκαμε τον ρυθμό μας, τη γλώσσα μας. Και το πράγμα απλώς ρέει. Προτιμότερο να έχει γίνει νωρίτερα βέβαια, αλλά αν και όταν ξανασυνεργαστούμε θα είμαστε προετοιμασμένοι.  

Ο αρχικός στόχος ήταν να εκφράσουμε τη θέση μας σε μια αγωνιστικότητα σήμερα. Η περιοχή μπορεί να συμβολίσει χονδρικά το τι αποφάσεις πρέπει να ληφθούν σε μια διαρκή κοινωνική πάλη. Που μπορείς να εστιάσεις κλείνοντας προς μια κατεύθυνση το τι παγίδες υπάρχουν στην εποχή όπου χάνονται σημεία αναφοράς μέσα στις πολλές κατευθύνσεις, στο lifestyle, στην αγανάκτηση. 

Καταλήξαμε να βάλουμε και οι δύο αρκετά προσωπικά μας στοιχεία, μέσα από τις δύσκολες στιγμές όπου παλέψαμε για κάτι, στα Εξάρχεια ή μακριά από αυτά. Η ιστορία μας είναι ένα καλοκαίρι. Θα μπορούσε να ήταν οποιοδήποτε. Δεν μιλήσαμε ξεκάθαρα για κρίση, για τον Γρηγορόπουλο, όχι από φόβο των κλισέ αλλά για να πιάσουμε μια πιο γενική εικόνα. Μπορούν τα Εξάρχεια να είναι για κάποιον που έρχεται έτσι περαστικά πλέον μια αφορμή για να ταυτιστεί με κάτι. Από αυτό ξεκινήσαμε. Μπορεί να χαθήκαμε κάπως στα σοκάκια, όμως αφήνουμε ένα ανοιχτό τέλος. Ακόμη και αν φεύγουμε κάτι έχει αλλάξει. Για αυτό το κάτι μιλάμε μάλλον.

Στο βιβλίο προσπάθησα να περιγράψω τα δικά μου Εξάρχεια. Μια αλλόκοτη καθημερινότητα. Μπορεί να διαφέρουν πολύ από τα Εξάρχεια κάποιου άλλου καθώς βρίσκονται σε διαρκή αλλαγή. Προσπάθησα να εντάξω στη γειτονιά της παιδικής μου ηλικίας περιστατικά και προβλήματα που αντιμετωπίζονται τώρα, όλο αυτό σε ένα αρκετά λογικό πλαίσιο για να δημιουργηθεί μια ιστορία. Και για αυτό χρειαζόντουσαν απλοποιήσεις, συμβολισμοί, πολλοί χαρακτήρες, πολλές φωνές δηλαδή που μπλέκονται και απεικονίζουν αυτήν την μυρμηγκοφωλιά. Το θέμα είναι η κάθε απλοποίηση μπορεί να βλάψει, και να μην πάει στις ρίζες ενός θέματος. 

Ένα πράγμα είναι να δείξεις π.χ. πρέζα στην πλατεία, άλλο το τι νταλαβέρια υπάρχουν από πίσω, το πώς μπορεί να καταπολεμηθεί από πρωτοβουλίες κατοίκων, το τι βία ασκεί μια κοινωνία και από τι αδράνεια μπορεί να χειροτερέψει μια κατάσταση. 

Έπρεπε να κρατήσω μια απόσταση γιατί το βιβλίο βγήκε πρώτα στα γαλλικά. Με μερικές πτυχές της γειτονιάς από τη ματιά του παρατηρητή και όχι να πάρω ξεκάθαρα θέση, κάτι που θα έβγαινε πιο αυθόρμητα αν ήταν μια ιστορία στα ελληνικά. Δεν θα χρειαζόταν να δώσω χώρο σε μια εξήγηση, σε μια κάπως πιο εξερευνητική δουλειά όπως κάναμε εδώ που μιλάγαμε ανά κεφάλαια, π.χ. η ιστορία του τόπου με το Πολυτεχνείο, οι αγώνες σήμερα με το πάρκο, οι εντάσεις μεταξύ μεταναστών, ντόπιων, αστυνομικών. Νομίζω ότι όλο αυτό επηρεάζει την ελληνική εκδοχή.

Είναι τα Εξάρχεια παρεξημένα; Δεν υπάρχουν εδώ σωστές απαντήσεις. Κρίνουμε αυστηρά τα Εξάρχεια πλέον, γιατί γίνονται καρικατούρα του ευατού τους. Πολύ βία, ποζεριά, αναρχοτουρισμός. Όμως πρέπει να υπάρχουν και για μην βάζουμε επιχειρήματα στο στόμα των επικριτών πρέπει να είμαστε απαιτητικοί, να κρίνουμε τον ευατό μας και το τι προσφέρουμε στον τόπο. Είναι μεγάλη ευθύνη να πρέπει να συνεισφέρεις σε αυτή την γειτονιά όπου μπλέκονται τόσες δυνάμεις και αντιθέσεις. Μία φίλη από το Βέλγιο, που γνώρισα μέσα από το βιβλίο έκανε ένα Μάστερ ανθρωπολογίας πάνω στα Εξάρχεια. Ενώ ξεκίνησε θέλοντας να επισημάνει τη σημασία της περιοχής για τον αντιεξουσιαστικό χώρο στο εξωτερικό, κατέληξε να χαρτογραφήσει τα διάφορα παράδοξα, καταπιέσεις και τις ιεραρχίες που αναπαράγει ο ίδιος ο χώρος σε μικρότερη κλίμακα. Αυτό σημαίνει ότι για ένα μέρος σαν τα Εξάρχεια, πρέπει να είσαι επιφυλακτικός και να αποφεύγεις τους δογματισμούς που σε ωθούν σε δυναμικές κούφιες, και όχι στην συσπείρωση και στην αλληλεγγύη. Και προσωπικά όντας σε απόσταση δεν μπορώ πλέον να τα κρίνω. 

Αυτό που διαφοροποιεί την περιοχή είναι οι δυνατότητες που παρουσιάζει και το τι μπορεί να σου προσφέρει προσωπικά. Ένα μεγάλο μείγμα, όπου πιθανόν να βρεις κάτι, κάπου να ανήκεις, αλλά που μπορεί το ίδιο εύκολα να σε απογοητεύσει. Όταν μιλούσα με έναν άνθρωπο που είχε ξεκινήσει τις διαδικασίες για το πάρκο Ναυαρίνου, μου είπε ότι στο τέλος της ημέρας δεν ξέρει γιατί κάνει αυτό που κάνει, ίσως μόνο και μόνο για ένα αίσθημα αδελφοσύνης. Και η περιοχή δύσκολα ή εύκολα μπορεί να το προσφέρει.

Συνάντησα πολλά άτομα σε εκθέσεις και αφιερώματα. Συνήθως στην Γαλλία μας έλεγαν ότι χάθηκαν λίγο στον τόπο και στον χρόνο, ενώ στη Ελλάδα ότι έπρεπε να βάλουμε περισσότερα στοιχεία. Παραπάνω καταλήψεις, τυπογραφεία, ό,τι φαινόταν σημαντικό για τον καθένα, ήταν ζόρικο να ικανοποιηθούν οι πολλοί, για αυτό και ήταν τόσο σημαντικό όταν κάποιος μας έλεγε ότι συγκινήθηκε.  Στις κριτικές υπήρξαν δύο απόψεις. Ένας συγγραφέας στη Γαλλία μας αφιέρωσε ένα όμορφο άρθρο σε εφημερίδα πάνω στο ταξίδι που έκανε διαβάζοντας το βιβλίο και την σκληρότητα που απεικονίζουμε. Εκεί που άλλοι μας έκραζαν πάνω στην αλλόκοτη δομή μας, αυτός είδε κάτι που νομίζω προσπαθήσαμε να εκφράσουμε. Αυτή την βουβή μελαγχολία που δημιουργεί η αναθεώρηση, μπροστά σε κάθε αποτυχία, μπροστά σε κάθε συγκινητική στιγμή ως την επόμενη. 

Μου αρέσουν γενικά τα graffiti στους δρόμους της Αθήνας. Διατηρούν μια ιδιαίτερη θέση στο βιβλίο σαν φόρος τιμής και γιατί είναι κάτι που σε τραβάει με τη μία όταν μπαίνεις στη γειτονιά. Έχει γίνει τέτοια η κατάσταση που οτιδήποτε δημιουργικό θα «πατηθεί» βέβαια από οποιονδήποτε. Τελευταία το έβλεπα σε διάφορα μεγάλα έργα, κρίμα να πας να βάλεις το όνομα ενός ηλίθιου crew πάνω σε μια τοιχογραφία, κάντο παραδίπλα ρε μεγάλε. 

Για καιρό δούλευα μια μεγάλη ιστορία εμπνευσμένη και αυτή από την Ελλάδα και συγκεκριμένα από το χουντικό παραλθόν της. Προσπάθησα να φανταστώ μια πόλη δικιά μου, σε κατάσταση πολιορκίας και μέσα σε αυτή να συνεχίσω να μιλάω για τα θέματα που με τραβούν: Oι εμπειρίες και τα τραύματα της παιδικής ηλικίας, οι πρώτες φορές. Πως μπλέκονται με την πολιτική κατάσταση ενός τόπου που καθορίζει λίγο πολύ την πορεία σου. Τελικά αυτή η ιστορία άλλαξε μορφή αυτή τη στιγμή την δουλεύω σε νουβέλες, κόμικς πάντα αλλά σε μικρές ιστορίες. Είναι κάτι που με έχει απελευθερώσει, γιατί μπορώ να επικεντρωθώ στον διάλογο και όχι τόσο στο σενάριο. Θα δούμε. Πάντως για τα Εξάρχεια δεν μιλήσω άλλο προς το παρών.

Το Graphic Novel «Εξάρχεια: L' Orange Amère» των Δημήτρη Μαστώρου και Nicolas Wouters που βγήκε στα γαλλικά από τις Éditions Futuropolis κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Xαραμάδα.