Νατάσα Παπαμιχαήλ: «Η ανάγκη της καλής εικόνας είναι η προσωπική μας φυλακή»

Η Νατάσα Παπαμιχαήλ επιλέγει για δεύτερη φορά να ασχοληθεί με ένα κείμενο της Λένας Κιτσοπούλου. Η παράσταση «Ο Μουνής», που συνεχίζεται φέτος για δεύτερη σεζόν στο Olvio, βασισμένη στο ομώνυμο διήγημα, μας μεταφέρει στη δεκαετία του 1980, σε μια μικρή κοινωνία, όπου η καλή εικόνα προς τα έξω είχε μεγαλύτερη βαρύτητα από το τι συνέβαινε μέσα στο σπίτι του καθένα, όσο κακό και αν ήταν αυτό. Ο κεντρικός ήρωας, ο κυρ Γιάννης, είναι ένα άτομο που δεν μπαίνει στα καλούπια των γύρω του, λέει την αλήθεια, υποφέροντας από το τίμημά της. Γι' αυτό και του έχουν δώσει ένα παρατσούκλι, που κανείς πλέον δεν γνωρίζει πώς έχει προκύψει ακριβώς. Πέντε ηθοποιοί υποδύονται όλα τα πρόσωπα της ιστορίας, μπαίνοντας από τον έναν ρόλο στον άλλο, εμφανίζοντας την υποκρισία που κρύβεται πίσω από τον καθωσπρεπισμό. 

Συνέντευξη με τη Νατάσα Παπαμιχαήλ για την παράσταση «Ο Μουνής» στο Olvio

Πατριαρχία, κακοποίηση, κοινωνική κατακραυγή: πόσο επίκαιρα είναι αυτά τα ζητήματα που βλέπουμε στο έργο και πόσους αγώνες χρειαζόμαστε ακόμα ώστε να τα καταπολεμήσουμε, παρόλο που με το #metoo έχουν γίνει σοβαρά βήματα βελτίωσης.
Το διήγημα της Λένας Κιτσοπούλου «Ο Μουνής» αναφέρεται στην δεκαετία του 1980. Μια εποχή που την θυμάμαι πολύ έντονα καθώς ήμουν στην προεφηβεία. Διαβάζοντας το διήγημα αναγνώριζα πρόσωπα και καταστάσεις. Έβλεπα το πληγωμένο παιδί που υπήρξα κάποτε. Μετά ήρθε το μεγάλο σοκ… η διαπίστωση ότι όλα αυτά τα ζητήματα, σαράντα χρόνια μετά, κρατάνε γερά. Οι γυναικοκτονίες η κακοποίηση, η υποτίμηση και η βία είναι μια πραγματικότητα πιο σκληρή και πιο ωμή από οποιαδήποτε μυθοπλασία. Και αυτός ήταν ο λόγος που ήθελα τόσο πολύ να ασχοληθώ με αυτό το έργο. Δυστυχώς η δομή της κοινωνίας μας ήταν και είναι ακραία συντηρητική. Η πατριαρχία ζει στις ιεραρχίες εξουσίας, στη σιωπή που επιβάλλεται στα θύματα, στην κοινωνική κατακραυγή που στρέφεται στο θύμα και σε όποιον τολμήσει να μιλήσει. Η κακοποίηση συνεχίζει να αναπαράγεται συνοδευόμενη από φόβο, ενοχή και την απειλή της απομόνωσης. Και η κοινωνία είναι συνένοχη με τη σιωπή της. Το #MeToo βοήθησε αρκετά. Το σύνθημα «Καμία μόνη» ήταν μια ανακούφιση. Όμως ήταν μόνο η αρχή. Γιατί ακόμα και τώρα υπάρχουν παιδιά, γυναίκες και άνθρωποι που κακοποιούνται, που δολοφονούνται πίσω από κλειστές πόρτες σε μια κοινωνία που ακόμα δεν μπορεί ή δεν θέλει να κάνει τίποτα. Βλέπουμε πισωγυρίσματα, θύτες να αθωώνονται και προσπάθειες απαξίωσης που δείχνουν πόσο εύθραυστες είναι αυτές οι κατακτήσεις. Πόσους αγώνες χρειαζόμαστε ακόμα; Πολλούς… έτσι αλλιώς σε έναν άδικο κόσμο οι αγώνες δεν σταματούν ποτέ. Έχουμε δρόμο ακόμα για να κατακτήσουμε πραγματική δικαιοσύνη, για να μπορούν τα θύματα να προστατεύονται, για να μάθουν τα παιδιά μας να διεκδικούν καλύτερες συνθήκες ζωής. Ας κάνουμε όλοι καθημερινούς, μικρούς αγώνες. Ας μην κλείνουμε τα μάτια στο άδικο.

Για τους ήρωες του έργου, το φαίνεσθαι είναι τρόπος επιβίωσης. Κάνουν τα πάντα για να καλύψουν ό,τι μπορεί να προκαλέσει κοινωνική κατακραυγή. Και την επόμενη στιγμή πάνε στο κομμωτήριο για να φτιάξουν την εικόνα τους προς τα έξω… μαλλιά, νύχια και κουτσομπολιό.

Το έργο θίγει τις παθογένειες της ελληνικής επαρχίας και μιας μικρής κοινωνίας. Πόσο ορίζει τις ζωές μας το φαίνεσθαι, η ανάγκη για καλή εικόνα προς τα έξω;
«Μα τι θα πει ο κόσμος;» Λίγο ή πολύ όλοι μας έχουμε ακούσει αυτή τη φράση που μπορεί να φαίνεται λίγο παρωχημένη το 2026, αλλά ζει στα κύτταρά μας. Ακόμα κι αν νομίζουμε ότι έχουμε προχωρήσει, υπάρχει ακόμα αυτή η φωνή μέσα μας που, χωρίς να το καταλαβαίνουμε, κάνουμε αυτό που θέλουν οι άλλοι για να μην πει τίποτα ο κόσμος. Η ανάγκη της καλής εικόνας προς τα έξω γίνεται αργά αλλά σταθερά η προσωπική μας φυλακή. Για τους ήρωες του έργου, το φαίνεσθαι είναι τρόπος επιβίωσης. Κάνουν τα πάντα για να καλύψουν ό,τι μπορεί να προκαλέσει κοινωνική κατακραυγή. Και την επόμενη στιγμή πάνε στο κομμωτήριο για να φτιάξουν την εικόνα τους προς τα έξω… μαλλιά, νύχια και κουτσομπολιό.

Ο Μουνής είναι ένας άνθρωπος που απλώς απεικονίζει όλα όσα βλέπει, δίχως όμως να μπλέκεται σε κουτσομπολιά. Λέει αλήθειες με έναν δικό του τρόπο, δίχως να κρίνει. Είναι η αλήθεια η τιμωρία του;
Για να μην παρεξηγηθούμε, να ξεκαθαρίσουμε οτι «Μουνής» είναι το παρατσούκλι του κυρ Γιάννη. «Ο κυρ Γιάννης είναι σιωπηλός άνθρωπος», «μπαίνει στο καφενείο και σταματάνε οι κουβέντες», «Βγαίνει και αρχίζουν οι ψίθυροι πίσω από την πλάτη του» «Με γυναίκα δεν τον έχουν δει ποτέ», «Έχει βγει και η φήμη ότι του αρέσουν οι παντρεμένες». Αυτά είναι μερικά κουτσομπολιά που ακούγονται για εκείνον. Ο ίδιος αδιαφορεί με έναν δικό του τρόπο. Είναι αντίθετος με τη σύμβαση του γάμου. Αφήνεται σε πάθη χωρίς να τον ενδιαφέρει «τι θα πει ο κόσμος». Κάθεται και πίνει σιωπηλός το καφεδάκι του και ζωγραφίζει στα χάρτινα τραπεζομάντηλα του καφενείου τις ιστορίες του χωριού. Αυτά που όλο το χωριό κρατά πίσω από τις κλειστές πόρτες… Δεν απεικονίζει απλά όσα βλέπει, έχει βρει τον τρόπο να αφυπνίσει τα παιδιά του χωριού που μόνο αυτά εκτιμούν τις ζωγραφιές του. Ίσως για να τους δείξει τη σκληρή πραγματικότητα της ζωής του χωριού. Ίσως για να ταρακουνήσει εμάς τους θεατές, να μας κάνει να δούμε τι είναι αυτό που ζούμε και να αναρωτηθούμε αν είναι αυτό που πραγματικά θέλουμε. Είναι ο δημιουργός, ο Καλλιτέχνης. Κι αυτό είναι γι’ αυτόν ευχή και κατάρα.

Πόσο δύσκολο είναι να λέει κάποιος την αλήθεια, να μην κρύβεται πίσω από φίλτρα και ωραιοποιημένες εικόνες; Είναι η ματιά σας στο έργο ένα σχόλιο στα «φίλτρα» των social media;
Η αλήθεια απελευθερώνει, αλλά η αναζήτηση της ελευθερίας έχει τίμημα. Χρειάζεται να ξεβολευτεί κανείς για να την απολαύσει. Μεγαλώνοντας σε συντηρητικές κοινωνίες, μαθαίνουμε να ζούμε με «πρέπει» και «μη». Κάπου εκεί χάνουμε τον εαυτό μας και χάνουμε και το πιο σημαντικό πράγμα στη ζωή που είναι η χαρά… Έτσι καταλήγουμε να κάνουμε σπουδές που δεν θέλουμε, να βρίσκουμε δουλειές που δεν μας ταιριάζουν, να συναναστρεφόμαστε ανθρώπους που δεν εμπιστευόμαστε, να κάνουμε γάμους επειδή δεν έχουμε κάτι άλλο να κάνουμε και, το χειρότερο, να μεγαλώνουμε παιδιά με τον ίδιο τρόπο. Έχουμε μάθει να κρυβόμαστε πίσω από φίλτρα για να επιβιώσουμε ακριβώς όπως οι ήρωες του έργου μας. Επομένως έμμεσα είναι ένα σχόλιο και στα φίλτρα των social media. Κυρίως, όμως, η παράσταση θέτει ερωτήματα όπως: Πόσο ευτυχισμένοι είναι οι ήρωες του έργου όταν κουτσομπολεύουν στο κομμωτήριο και στο καφενείο, αλλά ωραιοποιούν την δική τους πραγματικότητα; Στο γλέντι του γάμου ποια χαρά ακριβώς γιορτάζουν; Μήπως τελικά μοιάζουμε λίγο με αυτούς τους ήρωες; Μήπως ήρθε η ώρα να πούμε την αλήθεια στον εαυτό μας όπως κάνει η Ανθή στο τέλος του έργου; Και αν τελικά πούμε την αλήθεια στον εαυτό μας, πόσο την αντέχουμε; Και αυτή είναι η αξία της τέχνης, να μας αφήνει να ψάχνουμε τις απαντήσεις.

Mιλάμε για παρατσούκλια. Ποιος δεν έχει ακούσει γι' αυτά στην Ελλάδα; Υπάρχει κάποιος που να μην έχει βγάλει σε κάποιον τουλάχιστον ένα παρατσούκλι; Νιώθω πως υπάρχει μια ειρωνεία στην κοινωνία του φαίνεσθαι που ζούμε. Και αναρωτιέμαι… από όλη αυτή τη βία και την αδικία της επικαιρότητας, το πρόβλημά μας είναι ο τίτλος ενός καλλιτεχνικού έργου;

Πόσο έχει επηρεάσει ο τίτλος του έργου την παράστασή σας; Είναι κι αυτό ένα μέρος της κοινωνίας του φαίνεσθαι;
Έχουμε γελάσει και έχουμε απογοητευτεί πολύ με τις αντιδράσεις που προκαλεί ο τίτλος του έργου. Η Λένα δεν τον έδωσε τυχαία αλλά κι εγώ καθόλου τυχαία δεν διάλεξα το έργο. Ο κόσμος στο άκουσμα του τίτλου κάνει τεράστιες παύσεις (αρκετά θεατρικές θα έλεγα), ξεσπά σε γέλια, κοιτάζει αμήχανα, ρωτάει ξανά και ξανά. Διαβάζουμε χυδαία σχόλια κάτω από τις αναρτήσεις μας στα social. Εκεί οι περισσότεροι, χωρίς να γνωρίζουν τι πραγματεύεται το έργο, βγάζουν το χειρότερο εαυτό τους κρυμμένοι πίσω από «προφίλ». Και βέβαια, συναντάμε μεγάλη δυσκολία στην προώθηση της παράστασης από τα ΜΜΕ, με εξαίρεση κάποιους ανοιχτούς ανθρώπους, που μας φιλοξενούν χωρίς δεύτερη σκέψη. Μας έχει ζητηθεί ακόμα και να καλύψουμε την αφίσα της παράστασης στο φουαγιέ του θεάτρου. Mιλάμε για παρατσούκλια. Ποιος δεν έχει ακούσει γι' αυτά στην Ελλάδα; Υπάρχει κάποιος που να μην έχει βγάλει σε κάποιον τουλάχιστον ένα παρατσούκλι; Νιώθω πως υπάρχει μια ειρωνεία στην κοινωνία του φαίνεσθαι που ζούμε. Και αναρωτιέμαι: Από όλη αυτή τη βία και την αδικία της επικαιρότητας, το πρόβλημά μας είναι ο τίτλος ενός καλλιτεχνικού έργου;

Πόσο δύσκολη ήταν η θεατρική προσαρμογή του έργου της Κιτσοπούλου; Γιατί επιλέξατε να υποδύονται όλους τους χαρακτήρες 5 μόνο ηθοποιοί; Τι δυσκολίες συναντήσατε;
Δεν νιώθω ότι δυσκολεύτηκα. Μπήκα από την αρχή σε μια δίνη έμπνευσης και ιδεών, αρωμάτων και χρωμάτων. Με γοήτευσε η κωμικοτραγική διάθεση και όλα μου θύμιζαν κάτι οικείο. Με παρέσυρε η αλήθεια και το χιούμορ της γραφής της Λένας. Έπρεπε να βρω μια λύση για τα πολλά πρόσωπα και τις τόσες πολλές αλλαγές σκηνών. Ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση και αυτό που κάνει τη θεατρική μεταφορά του έργου τόσο ενδιαφέρουσα. Φυσικά η επιλογή των συγκεκριμένων ηθοποιών και η κινηματογραφική μου οπτική βοήθησαν πάρα πολύ. Επίσης, η μουσική του Βασίλη Τζαβάρα υπήρξε καταλυτική, καθώς συμπληρώνει άψογα την ατμόσφαιρα του έργου.

Δεν είναι η πρώτη φορά που συνεργάζεστε με τη Λένα Κιτσοπούλου. Ποιες οι σχέσεις μαζί της;
Ο «Κατάθλας» ήταν το πρώτο έργο της Λένας με το οποίο ασχολήθηκα. Πέρασα πολύ ωραία με αυτόν τον τύπο κι έτσι προχώρησα πολύ γρήγορα στον Μουνή γιατί δεν είχα «χορτάσει» Κιτσοπούλου! Δεν έχουμε κοντινή σχέση με τη Λένα, αλλά σίγουρα τη γνωρίζω καλύτερα από όσο εκείνη γιατί έχω διαβάσει σχεδόν όλα της τα έργα. Είναι θετική σε κάθε μου πρόταση και ποτέ παρεμβατική.

Ο «Μουνής» ολοκληρώνει το ταξίδι του σύντομα. Θα πάρει κι άλλη παράταση; Ποια είναι τα επόμενα σκηνοθετικά σας σχέδια;
Εύχομαι να πάρει παράταση πολλές φορές ακόμα γιατί το αξίζει, έχει να μας πει πολλά μέσα από τις ζωγραφιές του. Γιατί μας έμαθε πολλά μέχρι τώρα. Γιατί έρχονται άνθρωποι που ταυτίζονται και μας μιλούν για τα δικά τους ανάλογα βιώματα. Γιατί ο Μουνής είναι ασυμβίβαστος καλλιτέχνης. Γιατί το θέατρο καλλιεργεί την αισθητική και δημιουργεί ένα φίλτρο αντίστασης στη βία και την ασχήμια των καιρών. Μελλοντικά σχέδια πάντα υπάρχουν γιατί η εσωτερική ανησυχία δεν φεύγει από μέσα μου.

Το Θέατρο Olvio μετρά πλέον 15 χρόνια λειτουργίας. Πώς ξεκίνησε το όλο προτζεκτ;
Η ιδέα ξεκίνησε στην μακρινή ηλικία των 25 στην Κωνσταντινούπολη με την ομάδα χορού που συνεργαζόμουν. Βρέθηκα σ έναν πολυχώρο όπου γίνονταν εκθέσεις, συναυλίες και παραστάσεις. Εκεί με μια αφέλεια και μια παιδική αθωότητα έκανα αυτό το όνειρο ζωής, να δημιουργήσω ένα χώρο που θα συναντώνται καλλιτέχνες. Ευτυχώς οι πιο κοντινοί μου άνθρωποι, οι γονείς μου και ο σύντροφός μου αντί να με αποτρέψουν, με βοήθησαν με το παραπάνω να το πραγματοποιήσω. Ήταν και είναι πάρα πολύ δύσκολη η ενασχόληση με την τέχνη στην Ελλάδα, με μεγάλο κόστος στην προσωπική μας ζωή, αλλά είναι ταυτόχρονα και ένα τεράστιο δώρο.

Πόσες παραστάσεις φιλοξενεί κάθε χρονιά; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά των εξωτερικών παραγωγών που φιλοξενείτε; Πέρα από τα θέατρα ενηλίκων, έχετε και παιδική σκηνή. Πώς καταρτίζετε το καλλιτεχνικό πρόγραμμα της σεζόν; Υπάρχουν σταθεροί συνεργάτες;
Ο κάθε χώρος διαμορφώνει την ταυτότητά του από τους ανθρώπους που κινούνται μέσα του. Φυσικά και έχουμε σταθερούς συνεργάτες με τους οποίους ταιριάζει η αισθητική μας και υπάρχει μεταξύ μας σεβασμός και εκτίμηση τόσο στο πρόγραμμα των βραδινών παραστάσεων όσο και στα παιδικά. Φέτος το νεοελληνικό έργο έχει την τιμητική του… Κιτσοπούλου, Τριαρίδης, Μυριβήλης, Σίδερη, ομάδα Κοπέρνικος κ.ά. Και το πρόγραμμα συνεχίζεται.

Πέρα από το θέατρο, υπάρχει και το μπαρ όπου μπορεί κάποιος να χαλαρώσει πριν ή μετά την παράσταση. Ο σκοπός σας είναι να γίνει το θέατρο μια ολοκληρωμένη έξοδος, με ποτό μετά για συζήτηση του έργου; Τι άλλες εκδηλώσεις διοργανώνετε στον χώρο;
Ό,τι βλέπει κανείς στο Olvio είναι η αγάπη του συντρόφου μου, Παύλου Τόρη, και η δική μου για τη δουλειά μας. Με χαρά βλέπουμε πως ο κόσμος τιμά και χαίρεται την αυλή και το μπαρ του θεάτρου. Πέρα από την δυνατότητα να προσφέρουμε στον κόσμο ένα ποτάκι και συζήτηση μετά την παράσταση, είναι και όμορφο για τους ηθοποιούς να συναντούν τους θεατές και να παίρνουν ένα feedback για τη δουλειά τους. Κατά καιρούς συμβαίνουν διάφορα στο φουαγιέ του θεάτρου, όπως παρουσιάσεις βιβλίων, live, ομιλίες κ.ά. Τα αυθόρμητα που έχουν συμβεί όμως είναι τα καλύτερα. Κάποιοι τυχεροί έχουν πετύχει βραδιές με κιθάρες, τραγούδια και παρεΐστικη διάθεση.

Θεωρείτε ότι το κοινό του θεάτρου έχει αλλάξει τα τελευταία χρόνια; Πώς μπορεί το θέατρο να είναι πιο κοντά στους νέους και στις ανάγκες της κοινωνίας;
Το θέατρο αλλάζει όπως αλλάζουν όλα γύρω μας. Το καλλιτεχνικό έργο προκύπτει από την ανάγκη των ανθρώπων για επικοινωνία και δεν θα μπορούσε να μη συμβαδίζει με τη ζωή. Οι άνθρωποι της τέχνης σήμερα μπορούν να παρακολουθούν πολλά από αυτά που συμβαίνουν στον κόσμο. Είναι ενημερωμένοι, έχουν φρέσκιες ιδέες και άποψη. Με χαρά διαπιστώνω ότι έχει αρχίσει να «ανοίγει» το κοινό του θεάτρου και να κινούνται πια όλες οι ηλικίες, ελκύει ολοένα και περισσότερο κόσμο. Επίσης οι τιμές βοηθούν σε αυτό καθώς δεν είναι απαγορευτικές παρά τις οικονομικές δυσκολίες των ανθρώπων. Η προσφορά της τέχνης είναι ανεκτίμητη και αυτό οι άνθρωποι το νιώθουν στην ψυχή τους… αυτή την αίσθηση έχω. Σε κάποιες χώρες, όχι μακριά από εμάς, οι γιατροί συνταγογραφούν θεατρικές παραστάσεις… Εύχομαι και στα δικά μας!