Αλκαμένης: ο αρχαίος Έλληνας γλύπτης της κλασσικής εποχής

Το όνομα Αλκαμένης συντίθεται από δύο αρχαίες ελληνικές λέξεις που αναφέρονται στην ισχύ, τη δύναμη, το σθένος, την ανδρεία, το θάρρος. Πρόκειται για τις λέξεις αλκαίος (δυνατός, μέγας, ισχυρός) και μένος (σθένος, ανδρεία, θάρρος, ισχύς)

Ο Αλκαμένης ήταν φημισμένος γλύπτης του 5ου αιώνος π.Χ. Επαινέθηκε για τη λεπτότητα και την τελειότητα των έργων του. Πιθανότατα γεννήθηκε στη Λήμνο αλλά έζησε και δημιούργησε τα γλυπτά του στην Αθήνα. Πολλοί τον θεωρούν ως μαθητή αλλά και συνεργάτη του Φειδία στα γλυπτά του Παρθενώνος.

Του αποδίδονται γλυπτά σε μάρμαρο, χαλκό αλλά και χρυσελεφάντινα. Δικό του έργο ήταν το χρυσελεφάντινο άγαλμα του Διονύσου στο ιερό του Διονύσου Ελευθερέως, στη Νότια κλιτύ της Ακροπόλεως Αθηνών, ο Ερμής των Προπυλαίων, ένα άγαλμα του θεού Άρη, του οποίου θεωρείται αντίγραφο ο «Άρης Borghese» του Λούβρου, καθώς και τα αγάλματα της Αθηνάς και του Ηφαίστου στο «Θησείον» (Ναός της Αθηνάς και Ήφαιστου) στην Αρχαία Αγορά.

Το πιο σπουδαίο έργο του, ήταν η «Αφροδίτη εν Κήποις», που πιθανότατα βρισκόταν μέσα στο ναό της θεάς κοντά στο Ολυμπιείο της Αθήνας, στον σημερινό Εθνικό Κήπο.

Το μοναδικό πρωτότυπο έργο του, που σώζεται ολόκληρο και βρίσκεται στο Μουσείο Ακροπόλεως, είναι το σύνταγμα της Πρόκνης και του γιου Ίτυος, που είδε ο Παυσανίας στα Προπύλαια και αναφέρει ότι ήταν ανάθημα του ίδιου του δημιουργού του (Παυσανίας, Αττικά, 1.24.3).

Θεωρείται σίγουρο ότι ο Αλκαμένης εργάσθηκε, στα γλυπτά του Παρθενώνος υπό την καθοδήγηση του Φειδία.

Θεωρείται ο πιο διακεκριμένος γλύπτης στην Αθήνα μετά την αναχώρηση του Φειδία για την Ολυμπία.

Κανένα από τα γλυπτά που σχετίζονται με το όνομά του, στη γραπτή παράδοση, δεν μπορεί να συνδεθεί με ασφάλεια με υπάρχοντα αντίγραφα ελληνιστικής και ελληνορωμαϊκής εποχής. Αυτό είναι ένα άλυτο πρόβλημα, ένα αίνιγμα προς το παρόν, για τον σπουδαίο αυτόν καλλιτέχνη.

Στο Πέργαμο της Μικράς Ασίας ανακαλύφθηκε το 1903 ένα ελληνιστικό αντίγραφο του Ερμή «Προπυλαίου» του Αλκαμένη. Είναι Ερμαϊκή αναθηματική, ενεπίγραφη στήλη. Εκτίθεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Κωνσταντινούπολης, αρ. ευρ. 1433.

Η επιγραφή αναφέρει:

Εἰδήσεις (1) Ἀλκαμένεως / Περικαλλές (2) ἄγαλμα / Ἑρμᾶν τὸν Προπυλαίων /εἴσατο (3) Περγάμιος./ Γνῶθι σέαυτον.(4)

Απόδοση: Βλέπεις του Αλκαμένους / το περικαλλές άγαλμα / τον Ερμή των Προπυλαίων / που αφιέρωσε ο Περγάμιος / Γνώθι σαυτόν.

Σημειώσεις.

1. ειδήσεις <εἴδω (Λατινικά vid-eo), βλέπω.
2. περι-καλλής, περικαλλές <κάλλος. πολύ όμορφος, όμορφη, όμορφο.
3. είσατο εἰσᾴττω < εἰσαΐσσω, εισήγαγεν, ανέθεσεν.
4. «Γνώθι σαυτόν». Δεν είναι μόνο ένα προτρεπτικό απόφθεγμα. Είναι το γνωστό δελφικό επίγραμμα που συνδέθηκε με τον Απόλλωνα και το δελφικό ιερό ενώ απέκτησε αργότερα φιλοσοφική σημασία, ιδιαίτερα με τον Σωκράτη και τον Πλάτωνα.