Το χελιδόνι στην αρχαία τέχνη και στην ελληνική μυθολογία

Ελύτης: «Ένα το χελιδόνι κι η άνοιξη ακριβή...»

Το χελιδόνι είναι  αποδημητικό πουλί: εμφανίζεται με την άνοιξη, μεταναστεύει και επιστρέφει. Στην προϊστορική αιγιακή τέχνη λειτουργούσε ως σύμβολο της άνοιξης, της επιστροφής, ανανέωσης, του εποχικού κύκλου και αναγέννησης της φύσης.

Στην «Τοιχογραφία της Άνοιξης» από το Ακρωτήρι, τα χελιδόνια πετούν ανάμεσα στα ανθισμένα κρίνα.

Μυθολογία: Φιλομήλα και Πρόκνη. Ο μύθος του Τηρέα, της Πρόκνης, του Ίτυ και της Φιλομήλας είναι ένας από τους πιο σκοτεινούς μύθους της αθηναϊκής μυθολογίας. Ο Τηρέας κακοποιεί τη Φιλομήλα, της κόβει τη γλώσσα για να την εμποδίσει να μιλήσει. Εκείνη όμως υφαίνει την ιστορία της και έτσι κατορθώνει να επικοινωνήσει με την αδελφή της Πρόκνη. Ακολουθεί η εκδίκηση των δύο αδελφών και, τελικά, η μεταμόρφωσή τους σε χελιδόνι η μία και σε αηδόνι η άλλη.

Στην Οδύσσεια, ραψωδία τ, στίχοι 518–523, υπάρχει αναφορά για την αηδόνα, γεγονός που δείχνει ότι οι ιστορίες των γυναικών που μεταμορφώνονται σε πουλιά υπήρχαν ήδη στην επική παράδοση. Το χελιδόνι στην ομηρική ποίηση είναι κυρίως φυσικό και εποχικό. Είναι το πουλί που εμφανίζεται και εξαφανίζεται, συνδέοντας τον κύκλο του χρόνου με την ανθρώπινη εμπειρία.

Οδύσσεια, 518
ὡς δ᾽ ὅτε Πανδαρέου κούρη, χλωρηῒς ἀηδών, καλὸν ἀείδῃσιν ἔαρος νέον ἱσταμένοιο.

Ησίοδος, Ἔργα καὶ Ἡμέραι, 568–569

Ο Ησίοδος χρησιμοποιεί την εμφάνιση του χελιδονιού ως φυσικό ημερολόγιο της άνοιξης.

ἦμος δ᾽ ἠέλιος τροπὰς ἐκπεράσῃ χειμερινάς,
Ἀρκτοῦρος δ᾽ ἄμυδις φαίνηται...
τὴν δ᾽ ἠρινὴν χελιδὼν ἐς φάος ἔρχεται ἠέρος ἀρχήν...

Στην αρχαία ποίηση μετά τον Όμηρο και τον Ησίοδο: Στο αρχαίο δράμα η ιστορία του Τηρέα, της Πρόκνης και της Φιλομήλας πέρασε στο θέατρο, κυρίως με την τραγωδία «Τηρεύς» του Σοφοκλή, που σώζεται αποσπασματικά.

Σαπφώ, απ. 135, 136, Lobel–Page / Voigt 135

τί με Πανδίονις, ὦ Εἴρανα, χελίδων …;
ἦρος ἄγγελος ἰμερόφωνος ἀήδων

Αριστοφάνης, Όρνιθες, 713–715

Ο Χορός εξηγεί ότι τα πουλιά είναι οι φυσικοί «δείκτες» των εποχών:

ἰκτῖνος δ᾽ αὖ μετὰ ταῦτα φανεὶς ἑτέραν ὥραν ἀποφαίνει,
ἡνίκα πεκτεῖν ὥρα προβάτων πόκον ἠρινόν: εἶτα χελιδών,
ὅτε χρὴ χλαῖναν πωλεῖν ἤδη καὶ ληδάριόν τι πρίασθαι.

Όρνιθες, 1415–1416

Πισθαίτερος: ἐς θοἰμάτιον τὸ σκόλιον ᾄδειν μοι δοκεῖ,
δεῖσθαι δ᾽ ἔοικεν οὐκ ὀλίγων χελιδόνων.

Το χελιδόνι ως κωμική μεταφορά για το τραγούδισμα – τιτίβισμά του. Ο Αριστοφάνης «παίζει» με τη χαρακτηριστική φωνή του πουλιού.

Αριστοτέλης: «μία χελιδὼν ἔαρ οὐ ποιεῖ» — ένα χελιδόνι δεν φέρνει την άνοιξη. Ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί την φράση στα «Ηθικά Νικομάχεια» για να υπογραμμίσει ότι η ευτυχία και η αρετή δεν είναι στιγμιαίες καταστάσεις  αλλά απαιτούν διάρκεια και ολοκλήρωση. Το χελιδόνι γίνεται ένα φυσικό παράδειγμα μιας φιλοσοφικής ιδέας ότι η ουσία δεν κρίνεται από μία στιγμή αλλά από τη συνέχεια.

Αρχαία τέχνη. Το μυθολογικό επεισόδιο έχει ίχνη στις εικαστικές τέχνες. Η πήλινη μετόπη από το Θέρμο της Αιτωλίας,  του 7ου αιώνα π.Χ., όπου εμφανίζονται οι δύο αδελφές με ονόματα που παραπέμπουν στα πουλιά: Χελιδών και Αηδών. Υπάρχουν παραστάσεις του μύθου σε  αγγεία, ενώ στην Ακρόπολη των Αθηνών υπήρχε γλυπτικό σύμπλεγμα που συνδεόταν με την Πρόκνη και τον Ίτυ, έργο σε μάρμαρο του Αλκαμένους του 430 π.Χ. Σήμερα εκτίθεται στο Μουσείο Ακροπόλεως Αθηνών.

Λαογραφία: Και εδώ η συνέχεια από την αρχαιότητα στον ελληνικό λαϊκό πολιτισμό είναι εντυπωσιακή. Τα χελιδονίσματα, τα ανοιξιάτικα τραγούδια των παιδιών (ήλθε, ήλθε χελιδών καλάς ώρας άγουσα» συνδέουν την άφιξη του χελιδονιού με την έλευση της άνοιξης. Τα παιδιά γυρίζουν από σπίτι σε σπίτι τραγουδώντας για το χελιδόνι και παίρνουν φιλοδωρήματα. Το χελιδόνι γίνεται έτσι αγγελιαφόρος της άνοιξης.