Το DNA στις τοιχογραφίες μπορεί να αλλάξει την ιστορία της τέχνης 

Η προέλευση ενός έργου τέχνης αποτελεί έναν τομέα που απασχολεί πολύ τους θεωρητικούς της τέχνης και τους ερευνητές, καθώς δεν είναι πάντοτε εύκολο για τους επιστήμονες να ανασυνθέσουν την ιστορία ενός πίνακα και να βρουν τον δημιουργό τους. Τα πράγματα δυσκολεύουν όταν μιλάμε για παλιότερα έργα τέχνης της ανθρωπότητας, αυτά που δημιουργήθηκαν την εποχή των σπηλαίων... Πώς μπορούμε να βρούμε ποιος κρύβεται πίσω από εμβληματικές τοιχογραφίες που είδαν το φως της δημοσιότητας τα τελευταία χρόνια; Η απάντηση ενδέχεται να κρύβεται στο DNA και στην επιστήμη της Γενετικής.

DNA στις τοιχογραφίες: η λύση για την προέλευση των πρώτων έργων τέχνης της ανθρωπότητας;

Ποιος ζωγράφισε τους βίσονες στην Αλταμίρα; Ποιος ακούμπησε το χέρι του πάνω στον υγρό ασβεστόλιθο και φύσηξε γύρω από τα δάχτυλά του κόκκινη χρωστική, αφήνοντας πίσω του το περίγραμμα της παλάμης του; Και, κυρίως, ποιοι ήταν οι άνθρωποι που στέκονταν μέσα σε αυτά τα σκοτεινά σπήλαια όταν δημιουργούνταν μερικά από τα πρώτα έργα τέχνης που γνωρίζουμε; Η αρχαιολογία προσπαθεί εδώ και δεκαετίες να βρει απαντήσεις. Και έρχεται αυτή τη στιγμή μια νέα μελέτη να προσθέσει ένα απρόσμενο στοιχείο στην έρευνα: το DNA.

Ερευνητές που μελέτησαν σπήλαια στην Ισπανία και την Πορτογαλία κατάφεραν να εντοπίσουν αρχαίο ανθρώπινο DNA απευθείας πάνω στα βραχώδη τοιχώματα. Το εύρημα ανοίγει έναν καινούργιο δρόμο για να μελετήσουμε όχι μόνο τις ζωγραφιές, αλλά και τους ανθρώπους που βρέθηκαν στους χώρους όπου δημιουργήθηκαν. Δεν σημαίνει, φυσικά, ότι μπορούμε ξαφνικά να βάλουμε ένα όνομα κάτω από έναν προϊστορικό βίσονα. Οι επιστήμονες δεν είναι σε θέση να πουν ποιος ακριβώς κρατούσε τη χρωστική πριν από χιλιάδες χρόνια. Το DNA, όμως, μπορεί να αποκαλύψει ποιοι άνθρωποι χρησιμοποίησαν ένα σπήλαιο και, ενδεχομένως, πότε βρέθηκαν εκεί.

Και αυτό δεν είναι λίγο. Μέχρι σήμερα οι επιστήμονες μπορούσαν να απαντήσουν αρκετά καλά σε δύο βασικά ερωτήματα: με τι ζωγράφιζαν οι προϊστορικοί άνθρωποι και πότε. Η χημική ανάλυση αποκαλύπτει τις χρωστικές, όπως την κόκκινη ώχρα και το κάρβουνο, ενώ οι σύγχρονες μέθοδοι χρονολόγησης έχουν μεταφέρει την απαρχή της σπηλαιογραφίας όλο και πιο πίσω στον χρόνο.

Μάλιστα, νωρίτερα φέτος, ερευνητές χρονολόγησαν ένα αποτύπωμα χεριού σε σπήλαιο της Ινδονησίας τουλάχιστον 67.800 χρόνια πριν, καθιστώντας το το αρχαιότερο με ασφάλεια χρονολογημένο έργο σπηλαιώδους τέχνης που έχει εντοπιστεί μέχρι σήμερα.

Η διαφορετική προσέγγιση της νέας έρευνας

Αυτό που εξακολουθεί να μας διαφεύγει είναι ο άνθρωπος πίσω από το έργο. Η νέα έρευνα δοκίμασε μια διαφορετική προσέγγιση. Οι επιστήμονες πήραν δείγματα τόσο από ζωγραφισμένα όσο και από άβαφα σημεία των τοιχωμάτων σε 11 σπήλαια της Ισπανίας και της Πορτογαλίας. Και το αρχαίο ανθρώπινο DNA βρέθηκε μέσα στον ίδιο τον βράχο.

Ένα από τα πιο σημαντικά ευρήματα ήρθε από το σπήλαιο Covarón, στη βόρεια Ισπανία, όπου εντοπίστηκε DNA αρχαίων δυτικοευρωπαίων κυνηγών-τροφοσυλλεκτών. Στο σπήλαιο Escoural της Πορτογαλίας, μάλιστα, βρέθηκε αρχαίο DNA σε μια ζωγραφισμένη επιφάνεια. Το γενετικό υλικό δεν είχε διατηρηθεί πλήρως, ήταν όμως αρκετό για να δείξει ότι η μέθοδος μπορεί να λειτουργήσει.

Το ενδιαφέρον είναι ότι το DNA δεν χρειάζεται απαραίτητα άμεση επαφή για να καταλήξει σε έναν τοίχο. Ένας άνθρωπος μπορεί να αφήσει γενετικό υλικό απλώς αναπνέοντας. Μπορεί να μεταφερθεί με το νερό της βροχής ή από άλλους ανθρώπους που επισκέφθηκαν το σπήλαιο αργότερα. Άρα, το DNA ενός ανθρώπου πάνω σε έναν τοίχο μπορεί να μας πει ότι βρέθηκε εκεί. Δεν μπορεί όμως να αποδείξει ότι ήταν ο άνθρωπος που ζωγράφισε το έργο. Κι εδώ βρίσκεται ίσως το πιο συναρπαστικό κομμάτι της έρευνας.

Στο σπήλαιο Maltravieso της Ισπανίας σώζονται περίφημα αποτυπώματα χεριών. Υπάρχουν ερευνητές που υποστηρίζουν ότι ορισμένα από αυτά μπορεί να είναι παλαιότερα από την άφιξη των σύγχρονων ανθρώπων στην Ευρώπη. Αν ισχύει κάτι τέτοιο, τότε ανοίγει ένα εντυπωσιακό ενδεχόμενο: μήπως κάποια από τα έργα αυτά δημιουργήθηκαν από Νεάντερταλ;

Η ανακάλυψη DNA από την ίδια περίοδο θα μπορούσε να προσθέσει ένα ακόμη κομμάτι στο παζλ. Δεν θα αρκούσε, βέβαια, για να αποδείξει ποιος δημιούργησε μια συγκεκριμένη ζωγραφιά. Η σύνδεση ανάμεσα στο γενετικό υλικό και στον καλλιτέχνη παραμένει εξαιρετικά δύσκολη. Όμως για πρώτη φορά οι τοίχοι των σπηλαίων μοιάζει να έχουν κάτι περισσότερο να μας πουν. Δεν διατηρούν μόνο τα έργα. Μπορεί να διατηρούν και ίχνη των ανθρώπων που στάθηκαν μπροστά τους.

Και ίσως εκεί βρίσκεται η πραγματική αξία αυτής της ανακάλυψης. Όχι στην πιθανότητα να μάθουμε κάποτε το όνομα του ανθρώπου που ζωγράφισε τον πρώτο βίσονα, αλλά στην προοπτική να πλησιάσουμε λίγο περισσότερο εκείνους που, πριν από δεκάδες χιλιάδες χρόνια, μπήκαν σε ένα σκοτεινό σπήλαιο και αποφάσισαν να αφήσουν κάτι πίσω τους. Η ιστορία της τέχνης μπορεί να αρχίσει να αποκτά, για πρώτη φορά, και γενετική μνήμη.