Η επιθυμία στη φιλοσοφία: από την έλλειψη και την ελπίδα έως την ελευθερία, την ουτοπία και τη δημιουργική αλλαγή.
Η επιθυμία εσωκλείει και έλλειψη και ελπίδα.
Μπορούμε να είμαστε ελεύθεροι αν μας κυβερνούν οι επιθυμίες μας;
ἐπιθῡμία <ἐπιθυμέω. Φλογερός πόθος, λαχτάρα, προσδοκία για κάτι, επιθυμία ενός πράγματος. Επιθυμέω, επιθυμώ: Θέλω κάτι εκ βάθους καρδίας. Επί + θυμώ < θυμός = καρδιά, το απύθμενο είναι.
-Μη επιθύμει αδύνατα. Χίλων ο Λακεδαιμόνιος.
-Μη επτοήσθαι περί τας επιθυμίας, αλλ’ ολιγώρως έχειν. Μην κυριεύεσαι από επιθυμία, αλλά να ολιγωρείς γι’ αυτήν. Πυθαγόρας.
-Παιδός, ουκ ανδρός το αμέτρως επιθυμείν. Οι άμετρες επιθυμίες χαρακτηρίζουν το παιδί, όχι τον άνδρα. Δημόκριτος.
Ετυμολογικά, η «επιθυμία» σημαίνει μια έντονη τάση προς κάτι που θέλουμε.
Οι φιλόσοφοι δεν την είδαν όλοι με τον ίδιο τρόπο:
-Στον Πλάτωνα η επιθυμία συνδέεται με την ψυχή και τις ανάγκες της. Στην «Πολιτεία» διακρίνει το επιθυμητικό μέρος της ψυχής (τις ορμές και τα πάθη), το οποίο πρέπει να καθοδηγείται από τη λογική.
-Στον Αριστοτέλη, η επιθυμία είναι μέρος της ανθρώπινης πράξης. Δεν είναι απαραίτητα κακή. Πρέπει να συντονίζεται με τη λογική ώστε να οδηγεί στην αρετή και την ευδαιμονία.
-Ο Στωικισμός θεωρούσε πολλές επιθυμίες ως πηγή ταραχής, επειδή μας κάνουν να εξαρτόμαστε από πράγματα που δεν ελέγχουμε. Στόχος ήταν η εσωτερική ελευθερία.
-Ο Φρίντριχ Νίτσε έδωσε άλλη κατεύθυνση. Η επιθυμία δεν είναι απλώς κάτι που πρέπει να καταπιέζεται. Τη συνέδεσε με τη δύναμη, τη δημιουργικότητα και τη «θέληση για δύναμη».
-Ο Ζακ Λακάν την έκανε κεντρική έννοια στην ψυχανάλυση: Η επιθυμία δεν είναι απλά «θέλω ένα αντικείμενο», αλλά κάτι βαθύτερο που σχετίζεται με την έλλειψη και την ταυτότητά μας.
Η «επιθυμία» στη φιλοσοφία δεν σημαίνει απλώς «θέλω κάτι». Είναι ερώτημα όπως: Τι μας κινεί; Είναι η επιθυμία φίλος ή εχθρός της λογικής; Μπορούμε να είμαστε ελεύθεροι αν μας κυβερνούν οι επιθυμίες μας;
Η επιθυμία έχει έντονη σχέση και με τον Ρομαντισμό και με την ιδέα της Ουτοπίας, ειδικά αν δούμε την επιθυμία όχι απλώς ως «θέλω κάτι», αλλά ως μια δύναμη που στρέφει τον άνθρωπο προς κάτι που λείπει ή προς κάτι ιδανικό. Στον Ρομαντισμό η επιθυμία συχνά γίνεται κεντρική ιδέα γιατί ο άνθρωπος δεν ορίζεται μόνο από τη λογική, αλλά και από το συναίσθημα, τη φαντασία, το πάθος και τον εσωτερικό του κόσμο. Υπάρχει μια λαχτάρα για το άπειρο, το απόλυτο, το ανεκπλήρωτο. Ο ρομαντικός ήρωας συχνά επιθυμεί κάτι που δεν μπορεί να αποκτήσει πλήρως (μια ιδανική αγάπη, μια τέλεια κοινωνία, μια βαθύτερη αλήθεια, μια εμπνευσμένη τέχνη).
Η Ουτοπία συνδέεται επίσης με την επιθυμία, επειδή είναι η φαντασιακή προβολή ενός κόσμου που δεν υπάρχει ακόμη. «Ουτοπία» σημαίνει κυριολεκτικά «μη-τόπος». Η ουτοπική σκέψη ξεκινά από μια επιθυμία: Ο κόσμος όπως είναι δεν αρκεί, μπορούμε να φανταστούμε έναν άλλο κόσμο.
Η ζωή μας δεν είναι όνειρο, αλλά θα έπρεπε να γίνει ένα όνειρο. Νοβάλις.
Ο Ερνστ Μπλοχ ανέπτυξε πολύ αυτή τη σύνδεση και μίλησε για την «αρχή της ελπίδας», όπου η ανθρώπινη επιθυμία και η φαντασία δημιουργούν εικόνες ενός καλύτερου μέλλοντος.
Υπάρχει όμως και μια αντίφαση: Η επιθυμία μπορεί να μας κινεί προς δημιουργία και αλλαγή, αλλά μπορεί επίσης να μας παγιδεύει σε ένα ατελείωτο κυνήγι για κάτι που πάντα απομακρύνεται.
Μια ενδιαφέρουσα φιλοσοφική αλυσίδα είναι: Έλλειψη → επιθυμία → φαντασία → ιδανικό → ουτοπία → προσπάθεια αλλαγής του κόσμου. Αυτή η αλληλουχία δείχνει τους λόγους που η επιθυμία είναι τόσο σημαντική για την φιλοσοφία, τη λογοτεχνία και την πολιτική σκέψη.
Ο «Μάης του 1968» υπήρξε το τελευταίο ουτοπικό κίνημα που πήρε κατεύθυνση από την ανεκπλήρωτη ανθρώπινη επιθυμία.
Οι μεγάλοι συγγραφείς είδαν στην ηλικία ως κάτι εντελώς διαφορετικό από κοινωνικό ελάττωμα. Διέκριναν σε αυτή μια από τις βαθύτερες εμπειρίες της ανθρώπινης ύπαρξης.
11°
