Χριστουγεννιάτικοι στολισμοί στην Αθήνα: Μια σύντομη αναδρομή

Μια βόλτα στους στολισμένους δρόμους της Αθήνας —ειδικά κατά τις βραδινές ώρες— λίγες εβδομάδες πριν ξεκινήσουν οι γιορτές των Χριστουγέννων, σου αφήνει μια σχεδόν εξωτική αίσθηση. Με μεγάλα εμπορικά καταστήματα σε κεντρικούς δρόμους, όπως για παράδειγμα το Attica City Link στις αρχές της Λεωφόρου Ελευθερίου Βενιζέλου (Πανεπιστημίου), να αλλάζουν ολόκληρα χρώματα και τα λαμπάκια τους να αναβοσβήνουν σε χαρούμενους ρυθμούς, ή πλανόδιους μουσικούς να παίζουν πασίγνωστα χριστουγεννιάτικα τραγούδια στο σαξόφωνο ή με βιολί, νομίζεις πως βρίσκεσαι σε μια άλλη ευρωπαϊκή πόλη, που έχει μικρή σχέση με την μουντή Αθήνα του φθινοπώρου, με τις παροδικές της μπόρες και τα περιστέρια που κάθονται το ένα δίπλα στο άλλο επάνω στα καλώδια της ΔΕΗ, γεμίζοντας με κουτσουλιές οτιδήποτε τύχει να σταθεί κάτω από αυτά για περισσότερο από τέσσερα λεπτά. Η Αθήνα, λίγο πριν και καθ’ όλη τη διάρκεια των εορτών, με μουσικά και άλλα δρώμενα, οργανωμένα από μια ευρεία γκάμα δημόσιων και μη-κερδοσκοπικών οργανισμών —από τον Ερυθρό Σταυρό, που πριν λίγες μέρες είχε προσκαλέσει την Ολυμπιονίκη Κατερίνα Θάνου στην Πλατεία Συντάγματος να μάθει σκυταλοδρομία σε μικρά παιδάκια, μέχρι το ΕΛΙΒΙΠ, που σε συνεργασία με την ΣΤΑ.ΣΥ εγκατέστησε μια προσωρινή δανειστική βιβλιοθήκη στην αίθουσα πολλαπλών χρήσεων του μετρό Συντάγματος, η οποία θα είναι ανοιχτή στο κοινό κατά την περίοδο των γιορτών— θυμίζει μια μεσογειακή εκδοχή της Βιέννης ή του Βερολίνου, από όπου άλλωστε ιστορικά μας έχει έρθει το έθιμο του στολισμού.

Έχοντας ξεκινήσει στην Γερμανία το 1539, το χριστουγεννιάτικο έθιμο του στολισμού δέντρου μέσα στο σπίτι έκανε την πρώτη του εμφάνιση στην Ελλάδα μετά την σύσταση του νεοελληνικού κράτους και την έλευση του Όθωνα. Συγκεκριμένα, θεωρείται πως το πρώτο χριστουγεννιάτικο δέντρο σε ελληνικό σπίτι στολίστηκε το 1843, στην οδό Κυδαθηναίων, στην Πλάκα, στο σπίτι του διπλωμάτη Ιωάννη Παπαρρηγόπουλου. Επρόκειτο για ένα έλατο, το οποίο ξεπερνούσε τα δύο μέτρα σε ύψος και κοσμούσε το «σαλόνι» του σπιτιού. Ήταν στολισμένο με κεράκια και άλλα στολίδια, τα οποία ο Παπαρρηγόπουλος είχε αγοράσει από τη Ρωσία, σε ένα από τα πολλά ταξίδια του, καθώς υπήρξε γενικός πρόξενος της Ρωσίας στην Ελλάδα και σε μικρή ηλικία είχε σπουδάσει νομικά στη Μόσχα. Την Παραμονή των Χριστουγέννων του 1843, πολλοί επισκέφθηκαν το σπίτι του διπλωμάτη, για να θαυμάσουν το δέντρο και να του ευχηθούν για τις γιορτές —ανάμεσά τους και ο στρατηγός Ιωάννης Μακρυγιάννης, που παραξενεύτηκε τόσο με το ξενόφερτο νέο αυτό έθιμο, σε σημείο που είπε στον οικοδεσπότη: «Ωραίο είναι, κυρ-Γιάννη. Και του χρόνου να είμαστε καλά. Αλλά τα δέντρα μου εγώ δεν τ’ αφήνω να φυτρώσουν μέσα στην κάμαρα! Μόνο τ’ άρματά μου φυτρώνουν εκεί».

Οι εορτινοί στολισμοί κατά την περίοδο αυτή του χειμώνα δεν ήταν ένα ξένο έθιμο για τους αρχαίους Αθηναίους. Το πανάρχαιο έθιμο της Ειρεσιώνης, όπου ένα κλαδί ελιάς ή δάφνης αφιερωμένο στον Απόλλωνα στολιζόταν με μαλλί και τους πρώτους καρπούς του έτους (φρούτα, δημητριακά) και περιφερόταν ύστερα από παιδιά που τραγουδούσαν, ήταν, ουσιαστικά, ένας πρόδρομος του στολισμού του χριστουγεννιάτικου δέντρου και των καλάντων. Ίσως, στην σύγχρονη εποχή, το έθιμο που από την αρχαιότητα συμβόλιζε την αφθονία και μοίραζε ευχές για το νέο έτος να έχει επιστρέψει στην Ελλάδα μέσω της Γερμανίας, όπου συνδέθηκε κατά τον 8ο αιώνα με τον Άγιο Βονιφάτιο και κατά τον 16ο με τον Μαρτίνο Λούθηρο —ο οποίος στόλισε για πρώτη φορά το έλατο με κεριά. Όποια κι αν ήταν όμως η πορεία του μέσα στην ιστορία, το νόημα παρέμεινε το ίδιο, χωρίς, σχεδόν, να επηρεαστεί από την κοσμογονική μετάβαση από τον Δωδεκαθεϊσμό στον Χριστιανισμό.