Σιαμάκ Ετεμαντί: Ο σκηνοθέτης του ντοκιμαντέρ «Από τι είμαστε φτιαγμένοι» μιλάει στην Athens Voice για την –όχι και τόσο– άγνωστη σεξουαλικότητα των συνανθρώπων μας με αναπηρία
Είναι μια παρανόηση αρκετά συνηθισμένη στην κοινωνία μας. Τα άτομα με αναπηρία δεν διαφέρουν σε τίποτα από τον υπόλοιπο κόσμο, όσον αφορά την επιθυμία για ρομαντική και συναισθηματική επαφή, για την έκφραση της σεξουαλικότητάς τους, καθώς και για σωματική οικειότητα με άλλους ανθρώπους. Από το μυαλό τους περνάνε οι ίδιες ακριβώς σκέψεις, ανάμεσα στις οποίες είναι φυσικά και η ανασφάλεια της νεανικής ηλικίας για το αν είμαστε ποθητοί από το άλλο, ή και το ίδιο, φύλο. Οι όποιοι περιορισμοί αίρονται μέσα από την εκπαίδευση και την όποια προσαρμογή, έτσι ώστε οι συνάνθρωποί μας να εκφράζουν υγιώς τη σεξουαλική τους επιθυμία, καθώς και την ανάγκη για αγάπη και σύνδεση. Είναι ίσως λογικό να θεωρούμε ως έναν βαθμό πως τα άτομα που είναι συχνά αποδέκτες ιδιαίτερης φροντίδας έχουν και μειωμένη σεξουαλική επιθυμία, ενώ από την άλλη πρόκειται για ένα ιδιαίτερα προσωπικό ζήτημα και δύσκολο για να μιλήσει κάποιος, πολλώ μάλλον όταν συχνά υπάρχει και το όποιο κοινωνικό στίγμα. Ο κινηματογραφιστής Σιαμάκ Ετεμαντί καταπιάνεται με αυτό το εξαιρετικά ευαίσθητο ζήτημα στο νέο του ντοκιμαντέρ «Από τι είμαστε φτιαγμένοι», θίγοντας τα ταμπού γύρω από τη σεξουαλική ζωή των ατόμων με αναπηρία. Ταμπού που ανάγονται στο βασικό ζήτημα κάθε κοινωνίας, τη συμπερίληψη.
Από τι είμαστε φτιαγμένοι λοιπόν; Ποια είναι αυτά που μας ενώνουν και σε κάθε περίπτωση δεν μας διαφοροποιούν ούτε κατ’ ελάχιστο από τους συνανθρώπους μας με αναπηρία; Τα ερωτήματα προς τον εαυτό μας είναι κοινά και προφανή. Πόσο επιθυμητός και sexy είμαι; Είμαι ένα πλήρως σεξουαλικό όν; Τι είναι αυτό που ελκύει κάποιον προς εμένα κι αντίστοιχα εμένα προς αυτόν; Η στάση της κοινωνίας και της πολιτείας απέναντι στη σεξουαλικότητα των ατόμων με αναπηρία μπαίνει σιγά σιγά στο μικροσκόπιο. Το ντοκιμαντέρ του Σιαμάκ Ετεμαντί θέτει τις σχετικές προκαταλήψεις επί τάπητος, ακολουθώντας την πορεία του Άρη, ενός φοιτητή ψυχολογίας που, προσπαθώντας να δώσει τις απαντήσεις, οδηγείται σε ένα μακρύ προσωπικό ταξίδι. Μεταξύ άλλων γνωρίζουμε και τον Δημήτρη Ζώρζο, τον πρώτο Έλληνα σεξουαλικό βοηθό για άτομα με αναπηρία. Και ναι, όπως δείχνει και το trailer, η (κάθε) Κατερίνα Βρανά είναι «καύλα», είτε το γνωρίζει είτε όχι. Άκρως ερωτεύσιμοι άνθρωποι, στους οποίους η όποια προκατάληψη και το κοινωνικό στίγμα στερούν ενίοτε μέρος της αυτογνωσίας και της αυτοεκτίμησής τους.
Σε ένα από εκείνα τα μουντά και ταυτόχρονα ιδιαίτερα ζεστά και ιδανικά για κουβέντα πρωινά στην Πλατεία Εξαρχείων, συναντήσαμε τον Σιαμάκ Ετεμαντί για τον πρώτο-δεύτερο καφέ της ημέρας. O σκηνοθέτης με καταγωγή από το Ιράν μας μίλησε για το ντοκιμαντέρ του απαντώντας στα βασικά ερωτήματά του, για τη διαδρομή του στον κινηματογράφο, καθώς και για τη γειτονιά στην οποία μένει και δραστηριοποιείται τα τελευταία πολλά χρόνια.
Μιλήστε μας για την αφετηρία του ντοκιμαντέρ. Πώς αποφασίσατε να ασχοληθείτε μ’ αυτό το πολύ ευαίσθητο θέμα;
Καθοριστικό ρόλο έπαιξε η γνωριμία μου με τον Άρη, έναν άνθρωπο πολύ δραστήριο και ταυτόχρονα πολύ ευγενική ψυχή. Μου έκανε εντύπωση ότι σκεφτόταν πρωτίστως τις ανάγκες των άλλων. Οι όποιοι φόβοι είχε ο Άρης ήταν ουσιαστικά οι φόβοι και αγωνίες που έχουμε όλοι μας. Το πόσο ελκυστικοί και αρεστοί είμαστε κ.λπ. Ιδιαίτερα όταν είσαι στα πρώτα βήματα της ζωής σου και ψάχνεις να βρεις τον εαυτό σου. Αισθανόμουν ότι με κάποιον τρόπο αυτές οι αμφιβολίες και οι σκέψεις μάς «παρακολουθούν» σε όλη μας τη ζωή. Το να εκτιμάς το σώμα και τον χαρακτήρα σου. Το αντικείμενο της εργασίας του Άρη ήταν ένα θέμα που δεν το είχα σκεφτεί ιδιαίτερα, όπως νομίζω και οι περισσότεροι που δεν έχουμε στο ευρύτερο περιβάλλον μας άτομο με κάποια μορφή αναπηρίας. Το σκεφτόμουν και αισθάνθηκα την ανάγκη να «μιλήσω» γι’ αυτό. Γενικά δεν θέλω οι ταινίες μου να είναι σαν «κοινωνικός σχολιασμός». Είναι ένα σινεμά που εκτιμώ, αλλά δεν είναι αυτό που κάνω εγώ. Θέλω να επικεντρώνομαι σε συναισθήματα και ιστορίες.
Αναρωτήθηκα πώς θα ήταν η δική μου ζωή αν στις συναναστροφές μου δεν υπήρχε το κομμάτι του έρωτα και πόσο πιο φτωχές θα ήταν οι ζωές μας χωρίς αυτόν. Και δεν μιλάω με τη στενή έννοια της ερωτικής επαφής, αλλά για τη γενικότερη ενέργεια και χημεία. Είναι κάτι το απαραίτητο στη ζωή και σκεφτόμουν πως είναι πολύ άδικο και πολύ «βίαιο» να μην μπορούν όλοι να το απολαμβάνουν εξίσου. Θα έλεγα πως ο έρωτας και η επιθυμία γι’ αυτόν είναι κάτι που συναντάται σε όλη την κινηματογραφική μου πορεία, είναι από τα θέματα που με αφορούν ιδιαίτερα.
Μια ταινία έχει φυσικά πάντα κοινωνική διάσταση, αλλά θα χαρακτήριζα το «Από τι είμαστε φτιαγμένοι» ως μια ταινία για τον έρωτα, απλά μέσα από το πρίσμα της αναπηρίας. Έτσι νομίζω πως αναδεικνύονται τα θέματα και τα εμπόδια που μπορεί να αντιμετωπίζει κάποιος, με πολλά από αυτά να είναι πανανθρώπινα.
Στο φιλμ υπάρχει ένα νεαρό ζευγάρι στα πρώτα βήματα της σχέσης τους. Πώς αντικατοπτρίζεται μέσα απ’ αυτούς το γενικότερο μήνυμα του ντοκιμαντέρ;
Πρόκειται για ένα υπέροχο ζευγάρι, τη Μαρίζα και τον Γέρι. Είναι μια σχέση δύο ερωτευμένων ανθρώπων που τυχαίνει να είναι ανάπηροι σωματικά. Και καταδεικνύεται πως δεν παίζει κανέναν ρόλο αυτό. Υπάρχει μόνο η ομορφιά της ερωτικής σχέσης τους, της σύνδεσής τους και αυτού που ονομάζουμε «οικειότητα». Δηλαδή το ότι δύο άνθρωποι έρχονται κοντά σωματικά και ψυχικά. Δεν είναι κάτι σύνθετο. Είναι απλά ένα ερωτευμένο ζευγάρι με κάποια μορφή αναπηρίας.
Επίσης γνωρίζουμε μέσω του ντοκιμαντέρ τον Δημήτρη Ζώρζο, επαγγελματία σεξουαλικό βοηθό, τον πρώτο στην Ελλάδα. Είναι σίγουρα μια άγνωστη ιδιότητα για την πλειονότητα του κόσμου.
Πρόκειται ουσιαστικά για λειτούργημα και όχι επάγγελμα. Δεν μιλάμε για σεξεργάτες. Μπορεί να υπάρχει κάποια συγγένεια, αλλά είναι κάτι διαφορετικό. Υπάρχει πολύ μεγάλη ανάγκη γι’ αυτή τη δουλειά, καθώς υπάρχουν πολλοί συμπολίτες μας που δεν έχουν πρόσβαση σ’ αυτό που όλοι οι υπόλοιποι θεωρούμε αυτονόητο. Είναι μια μεγάλη συζήτηση αυτή, καθώς στην υπόλοιπη Ευρώπη το θέμα αυτό είναι θεσμοθετημένο. Νομίζω πως ήρθε η ώρα να γίνει αυτό και στην Ελλάδα. Κατά την έρευνα που κάναμε για την ταινία συνειδητοποιήσαμε πως πολλές οικογένειες φέρνουν ειδικούς από το εξωτερικό, καθώς στη χώρα μας η συγκεκριμένη ιδιότητα δεν είναι καθόλου διαδεδομένη. Υπάρχει άγνοια. Αν μιλήσετε με τις οικογένειες αυτών των ανθρώπων, θα διαπιστώσετε πως έχουν μεγάλη αγωνία για το θέμα. Είναι πολύ δυσβάσταχτο να προσπαθούν να το λύσουν από μόνοι τους, χωρίς τη βοήθεια ειδικού. Χρειαζόμαστε ένα θεσμικό πλαίσιο, αλλά και μια σχετική κοινωνική αποδοχή και κατανόηση.
«Πρώτα γεννιέσαι, μετά περπατάς, μετά ερωτεύεσαι και μετά ξεχνιέσαι». Το trailer του «Από τι είμαστε φτιαγμένοι;» δείχνει να σε βάζει κατευθείαν στο νόημα.
Μου είπατε πως είστε από τη Θεσσαλονίκη, ε; Εκεί λοιπόν υπάρχει μια θεατρική ομάδα, η «Εν Δυνάμει», η οποία ανέβασε μια εξαιρετική παράσταση, τα «Ερωτευμένα άλογα». Είχε ακριβώς αυτό το θέμα, δηλαδή έρωτας και αναπηρία. Με το σλόγκαν αυτό ξεκινούσε η παράστασή τους. Είναι ουσιαστικά μια περίληψη της ζωής μας, κάτι που προσπαθούμε να προσεγγίσουμε και στην ταινία. Όσο «περπατάς», διακατέχεσαι από έρωτα, αγάπη και επιθυμία. Αντίστοιχα μέσα στη ζωή είναι η χαρά και το πένθος. Από αυτά είμαστε φτιαγμένοι, για να αναφερθώ και στον τίτλο της ταινίας. Πρέπει να γίνει μια σημαντική διάκριση εδώ. Άλλο σωματική βλάβη, άλλο αναπηρία. Μπορεί ανά πάσα στιγμή να αποκτήσουμε μια σωματική βλάβη. Αναπηρία είναι ο περιορισμός και ο αποκλεισμός που βιώνεις λόγω της αρχιτεκτονικής του περιβάλλοντος και της κοινωνίας. Είτε λόγω της μη προσβασιμότητας, είτε λόγω αντιλήψεων που δεν σου επιτρέπουν να ζεις φυσιολογικά. Αυτά είναι που μας κάνουν «ανάπηρους». Αυτό είναι ουσιαστικά το «κοινωνικό μοντέλο» της αναπηρίας, που, αν το σκεφτούμε, ισχύει, καθώς, αν έχεις μια συγκεκριμένη σωματική βλάβη, είσαι περισσότερο ανάπηρος στην Ελλάδα απ’ ό,τι π.χ. στη Σουηδία ή κάποια άλλη χώρα. Αυτές οι χώρες έχουν μεριμνήσει και έχουν σχεδιάσει την κοινωνία τους, ενσωματώνοντας αυτούς τους ανθρώπους. Ξέρετε, οι ανάπηροι είναι η μεγαλύτερη «μειονότητα» σε κάθε κοινωνία και είναι απώλεια για όλους μας, όταν τους αποκλείουμε από την κοινωνική ζωή.
Βρίσκεστε στην Αθήνα από το 1995. Πώς ήρθατε και μείνατε τελικά εδώ, και συγκεκριμένα στα Εξάρχεια; Τι αντιπροσωπεύει η περιοχή για εσάς;
Έχω ζήσει τα περισσότερα χρόνια της ζωής μου εδώ. Εδώ ήρθα να σπουδάσω κινηματογράφο και άρχισα να κάνω σινεμά σταδιακά. Είχα και μια σχέση με μια Ελληνίδα, ήμουν αυτό που λέμε «ερωτικός μετανάστης»! Αλλά ήξερα το είδος του σινεμά που ήθελα να κάνω δεν θα μπορούσα να το κάνω στον Ιράν, λόγω περιορισμών του καθεστώτος. Ήθελα να δω αν μπορώ να χτίσω τη ζωή και την καριέρα μου εδώ, όντας ταυτόχρονα πιο ελεύθερος. Αντίστοιχα λοιπόν, το «Παρί» (σ.σ.: το βραβευμένο φιλμ του Σιαμάκ Ετεμαντί από το 2020) έχει αρκετά αυτοβιογραφικά στοιχεία, ενώ την ίδια στιγμή είναι φυσικά προϊόν μυθοπλασίας. Από την άποψη δηλαδή ότι ήρθα κι εγώ στην Ελλάδα από το Ιράν, μένω εδώ και χρόνια στα Εξάρχεια κ.λπ. Πιστεύω πως τα Εξάρχεια είναι οι άνθρωποί τους. Είναι μια πολύ ζωντανή γειτονιά, φαντάζομαι το ξέρετε κι εσείς. Μια περιοχή που συνεχώς «πάλλεται». Μου αρέσει το στοιχείο της πολιτικής αμφισβήτησης που υπάρχει εδώ. Αλλά πάνω απ’ όλα μου αρέσει αυτή η διάθεση για ζωή, για αναζήτηση, βελτίωση και πρόοδο.
Τελικά, κύριε Ετεμαντί, τι είναι αυτό που ερωτευόμαστε και από τι είμαστε φτιαγμένοι;
Ξέρετε το «Από τι είμαστε φτιαγμένοι» είναι το πρώτο μου ντοκιμαντέρ, σε μια διαδικασία που κράτησε έξι συνολικά χρόνια. Αισθάνομαι πως ήταν ένα είδος ωρίμανσης για μένα. Είμαι ευγνώμων που γνώρισα όλους αυτούς τους υπέροχους ανθρώπους, αλλά και για το ότι ακολούθησα την όλη διαδικασία του ντοκιμαντέρ, κάτι πολύ διαφορετικό από τη μυθοπλασία. Μαθαίνεις να παρατηρείς, κάτι που θεωρώ πως είναι μεγάλο δώρο. Η απάντηση στην ερώτηση «τι ερωτευόμαστε;» είναι όσο σύνθετη είναι η ίδια η ζωή. Ερωτευόμαστε ένα όμορφο σώμα, μια ωραία ψυχή, την ενέργεια και τον χαρακτήρα των άλλων. Όπως συνδυάζονται γενικά το σώμα, η ψυχή και το πνεύμα, κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και εξειδικευμένα στο μυστήριο του έρωτα. Όλα ξεκινάνε από τη σωματική έλξη, αλλά μετά γοητεύεσαι από την ψυχή και την ενέργεια. Όσον αφορά το πνεύμα, έχει να κάνει με το μυστήριο της ζωής καθαυτό. Μπορεί να έχεις τα προηγούμενα στοιχεία που αναφέραμε, αλλά να μην επέρχεται η σύνδεση. Κι ακόμα κι όταν έρχεται, παραμένει ένα μυστήριο. Στην ερώτηση «από τι είμαστε φτιαγμένοι;» η απάντηση είναι «από πολλά», αλλά κυρίως από επιθυμία με όλη τη σημασία της λέξης, η οποία μας κινητοποιεί. Αλλά είμαστε φτιαγμένοι κι από χαρά, από πένθος κ.ά. Όλα αυτά είναι που μας κάνουν ουσιαστικά ανθρώπους. Καλό θα ήταν να μην ξεχνάμε να τα «κυνηγάμε», καθώς η εποχή θεωρώ ότι μας προτρέπει να αποσυρόμαστε. Να έχουμε μια πιο προστατευμένη και «flat» ζωή και να αποφεύγουμε τα έντονα συναισθήματα. Είναι μια απώλεια αυτό, νομίζω, καθώς αυτά τα συναισθήματα μας κινητοποιούν και μας διδάσκουν. Η εποχή μας δείχνει έναν τρόπο διασκέδασης και απόλαυσης λίγο εύκολο και αποστειρωμένο. Νομίζω πως δεν «ρισκάρουμε». Όμως κάθε σπουδαίο συναίσθημα στη ζωή έχει και το ρίσκο του.
Ο ελλειπτικός τρόπος με τον οποίο αφηγείται την ιστορία της Λι και η ισόποση μοιρασιά μεταξύ φαντασίας και πραγματικότητας έχει προτερήματα αλλά και αδυναμίες
17°
