Ο Τάκης Σπυρόπουλος φωτογραφίζει τις «Γενεές της Ίου» και δημιουργεί ένα ζωντανό αρχείο για το νησί

Η Ίος που γνωρίζουν οι περισσότεροι είναι εύκολη υπόθεση. Ήλιος, λευκά σπίτια, δυνατή μουσική, ποτά που τελειώνουν όταν έχει ξημερώσει και μια διεθνής νεότητα αποφασισμένη να ξεχάσει για λίγο ποια είναι. Αυτή η Ίος υπάρχει· δεν είναι όμως ολόκληρη η ιστορία. Πίσω από τη βιτρίνα του καλοκαιριού υπάρχει ένα νησί που θυμάται. Η μνήμη του δεν βρίσκεται στις καρτ ποστάλ, αλλά στα πρόσωπα, στα βλέμματα και —όπως επιμένει ο Τάκης Σπυρόπουλος— στα χέρια των ανθρώπων του.

Αυτά τα πρόσωπα συναντάμε στις «Γενεές της Ίου», την έκθεση του Ios Festival 2026, στην Ίο, που παρουσιάζεται από τις 25 έως τις 30 Αυγούστου. Η έρευνα ξεκίνησε το 2022, όταν ο Τάκης Σπυρόπουλος κάλεσε τους μαθητές του νησιού να πάρουν από το χέρι τον παππού ή τη γιαγιά τους και να έρθουν στην Επάνω Πιάτσα για να φωτογραφηθούν. Τις πρώτες ημέρες ενός χειμωνιάτικου Μαρτίου δεν εμφανίστηκε κανείς. Ύστερα ήρθε ένας, μετά άλλος ένας. Η επιφυλακτικότητα έγινε εμπιστοσύνη και το αρχικό κάδρο άνοιξε, μέχρι που ολόκληρο το νησί βρέθηκε μέσα του.

Το αποτέλεσμα δεν είναι ένας κατάλογος κατοίκων ούτε μια άσκηση γραφικής νοσταλγίας. Στα ασπρόμαυρα πορτρέτα, παππούδες, γιαγιάδες, γονείς και παιδιά στέκονται μαζί — συχνά κυριολεκτικά δεμένοι. Ένα χέρι στη μέση, μια παλάμη στον ώμο, ένα παιδί μέσα στην αγκαλιά του παππού: η συγγένεια γίνεται χειρονομία. Το κάδρο είναι συχνά περιβαλλοντικό. Ξερολιθιές, αυλές, κουζίνες, κατσίκια, μπαστούνια, ένας καφές στο τραπέζι και η θάλασσα δεν λειτουργούν ως ντεκόρ αλλά ως βιογραφία. Το κυκλαδίτικο φως χαράζει ρυτίδες και σκιές χωρίς να ζητά συγγνώμη· αλλού, στο ημίφως ενός σπιτιού, οι μορφές αναδύονται από τη σιωπή του καθημερινού.

Η αλληλουχία αναζητά τη λεπτή γραμμή που ενώνει τις ηλικίες, χωρίς να κρύβει τις ρωγμές. Η εποχικότητα, η φυγή, η τουριστική πίεση και η μετατροπή της γης σε εμπόρευμα δεν φωτογραφίζονται, αλλά παραμένουν έξω από το κάδρο σαν επίμονη βουή. Η παρουσίαση στο ιστορικό Δημοτικό Σχολείο προσθέτει ένα ακόμη βάθος πεδίου. Στις αίθουσες επιστρέφουν συμβολικά άνθρωποι που πέρασαν από τα ίδια θρανία σε διαφορετικές δεκαετίες.

Ο Τάκης Σπυρόπουλος έφτασε εδώ έπειτα από μια διαδρομή που χωρά περιοδικά, διαφημίσεις, εξώφυλλα δίσκων, δημοσιεύσεις στη Le Monde, τις «Εικόνες του Πειραιά», τη συνεργασία με τον Γιάννη Μετζικώφ και το αρχείο των Εξαρχείων. Έχει μάθει να στήνει και να αντιδρά όταν η ζωή ακυρώνει τον σχεδιασμό — δηλαδή σχεδόν πάντα. Εδώ, η επαγγελματική πειθαρχία συναντά μια σχέση 25 χρόνων με τον τόπο και κάτι πιο προσωπικό: την αγωνία του για το μέλλον του νησιού και των γενεών του.

Οι φωτογραφίες δεν υπόσχονται ότι μπορούν να σταματήσουν την αλλαγή. Μπορούν όμως να μας αναγκάσουν να την κοιτάξουμε κατάματα. Και στη συζήτηση που ακολουθεί, ο Τάκης Σπυρόπουλος μιλά για την εμπιστοσύνη, το φως, τη φωτογραφική απόσταση κι εκείνο το παράξενο σημείο όπου ένα πορτρέτο παύει να είναι απλώς τεκμήριο και γίνεται μαρτυρία για το ποιοι υπήρξαμε — και για το ποιοι προλαβαίνουμε ακόμη να γίνουμε.

— Τι σας οδήγησε το 2022 να ξεκινήσετε τις «Γενεές της Ίου» και πώς εξελίχθηκε η αρχική σας ιδέα μέσα σε αυτά τα χρόνια;

Ξεκινώντας το 2022, θέλησα να καταγράψω τις γενιές του νησιού της Ίου. Τις γενιές που κάθε καλοκαίρι μαθαίνεις ότι κάποιος έφυγε και νιώθεις να φτωχαίνει ο τόπος από τους ανθρώπους που τον σμίλεψαν. Άνθρωποι ανοιχτόκαρδοι, χαμογελαστοί, καλοσυνάτοι. Αυτή είναι η πρόσκληση αυτής της φωτογραφικής σειράς, να παρατηρήσουμε μαζί και να εντοπίσουμε εκείνη τη λεπτή γραμμή που συνδέει άρρηκτα τις γενιές.

— Με ποια κριτήρια επιλέξατε τους ανθρώπους που φωτογραφίσατε και πώς επιδιώξατε να εκπροσωπήσετε διαφορετικές ηλικίες, εμπειρίες και διαδρομές ζωής;

Δεν είναι δουλειά μου να βάζω κανενός είδους κριτήρια, είμαι ένας απλός παρατηρητής. Έγινε μια ανοιχτή πρόσκληση παρουσιάζοντας την ιδέα μου στους μαθητές του Γυμνασίου - Λυκείου του νησιού, τους οποίους και προσκάλεσα, όσους ήθελαν, να πάρουν από το χέρι τον παππού ή τη γιαγιά τους και να έρθουν να φωτογραφηθούν στην Επάνω Πιάτσα, όπου θα τους περίμενα ως rendez-vous fix καθημερινά κάποιες προκαθορισμένες ώρες. 

— Τι χρειάζεται για να δημιουργηθεί σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στον φωτογράφο και στον κάτοικο μιας μικρής κοινότητας; Υπήρξαν άνθρωποι που δίστασαν να σταθούν απέναντι στον φακό σας;

Ειλικρίνεια και αγαθή πρόθεση. Η αλήθεια είναι ότι τις πρώτες μέρες ενός χειμωνιάτικου Μάρτη περίμενα στο προκαθορισμένο σημείο μόνος, χωρίς ανταπόκριση, αλλά σιγά σιγά άρχισαν να έρχονται, να με εμπιστεύονται και να μοιράζονται μαζί μου τις προσωπικές τους στιγμές.

— Πέρα από τις εμφανείς διαφορές ηλικίας, ποια στοιχεία στα πρόσωπα, στις στάσεις ή στο βλέμμα των ανθρώπων αποκαλύπτουν τη συνέχεια –ή την ασυνέχεια– μεταξύ των γενεών;

Το βλέμμα σίγουρα μαρτυρά για μένα πολλά. Στη φωτογραφική μου πρακτική και αναζήτηση υπήρξε πάντοτε πρωτεύον στοιχείο. Α, και τα χέρια!

— Ποιες αλλαγές στη ζωή και στην ταυτότητα της Ίου διακρίνατε μέσα από τις συναντήσεις σας με τους κατοίκους; Πώς επηρεάζουν το νησί ο τουρισμός, η εποχικότητα και η μετακίνηση των νεότερων γενεών;

Μια εσωτερική μου αγωνία, να βαστήξω τον χρόνο και τη μνήμη, με ώθησε με ορμή να καταγράψω όσο περισσότερα μπορούσα. Κάτι δηλαδή παρόμοιο που έκανα με το βιβλίο «Χ-ΑΡΧΕΙΑ uncensored. Τα συνθήματα και τα γκράφιτι των Εξαρχείων, 2009-2012», εκδόσεις Ρακοσυλλέκτης, για τα συνθήματα και τα γκράφιτι που γράφτηκαν κατά την περίοδο της μεγάλης λαίλαπας. Οι αλλαγές είναι πλέον ακόμη πιο γρήγορες.

Όπως γράφω και στο εισαγωγικό μου κείμενο: «...Σειρήνες πολλές, πειρασμοί περισσότεροι, προσφορές δελεαστικές γι’ αυτόν τον ευλογημένο τόπο. Θα μπορέσουν οι νεότερες γενιές να συνειδητοποιήσουν τι τους έχει κληροδοτηθεί από πλείστες τόσες μοχθούσες γενιές, να διατηρήσουν και να εξελίξουν τον τόπο τους χωρίς να χάσουν την ταυτότητά τους;...»

Αυτή είναι, νομίζω, και η αγωνία σεβαστής μερίδας του πληθυσμού που βλέπει όλες αυτές τις μεγαλοστομίες περί «Στρατηγικών Επενδύσεων» και ό,τι αυτό επιφέρει στις τοπικές κοινωνίες ως ένα ακόμα προπέτασμα καπνού για άκρατη κερδοσκοπία στο ιδιαίτερα ευαίσθητο οικοσύστημα των Κυκλάδων.  

— Η Ίος είναι διεθνώς συνδεδεμένη με μια έντονη τουριστική εικόνα. Πώς αποφύγατε τόσο αυτή τη στερεοτυπική ματιά όσο και την εξιδανίκευση μιας «παραδοσιακής» νησιωτικής ζωής;

Ίσως γιατί η σχέση μου με τον τόπο είναι πλέον βαθιά, μετά από 25 χρόνια αδιάλειπτης παρουσίας, και ριζωμένη με εμπειρίες και μνήμες που ξεπερνούν την ξέγνοιαστη καλοκαιρινή ευδαιμονία.

— Στο έργο σας συνυπάρχουν η δημοσιογραφική παρατήρηση και η καλλιτεχνική προσέγγιση. Σε ποιο σημείο ένα πορτρέτο παύει να είναι απλώς τεκμήριο και γίνεται προσωπική εικαστική ερμηνεία;

Όταν είναι όλα εκεί. Ποια είναι τα όλα; Είναι κάτι σχετικό και υποκειμενικό για κάθε δημιουργό και για κάθε εικόνα.

— Το φεστιβάλ προσεγγίζει τη μνήμη ως ενεργό υλικό και όχι ως νοσταλγία. Τι μπορεί να μας αποκαλύψει αυτό το φωτογραφικό αρχείο για το παρόν και, κυρίως, για το μέλλον της Ίου;

Το μέλλον είναι ήδη εδώ, ανάμεσά μας. Οι νεότερες γενιές είναι εδώ. Μεγαλώνουν γοργά και παρατηρούν με την έμφυτή τους περιέργεια, συμπεριφορές, συνήθειες και πρακτικές. Είναι στο χέρι των παλαιότερων να κληροδοτήσουν κάτι που θα αξίζει να κληροδοτηθεί. Γιατί εξέλιξη και ανάπτυξη δεν είναι μόνο η ανατίμηση της αξίας της γης. Ούτε η μετατροπή του τόπου σε εμπόρευμα. Αξία δίνεται όταν αναπτύσσεται το παραγωγικό, το φυσικό και το πολιτιστικό κεφάλαιο μιας κοινωνίας χωρίς να εξαντλείται το φυσικό περιβάλλον και χωρίς να εκποιείται η ιστορία που κληρονόμησες.

Κι επειδή θέλω πάντοτε να βλέπω το ποτήρι μισογεμάτο, μέσα από ώρες παρατήρησης, αναγνωρίζω στα βλέμματα των νεότερων αγάπη σίγουρα αλλά και εκτίμηση και σεβασμό προς τους παλαιότερους. Οι οποίοι υπήρξαν ναι μεν φτωχότεροι με πολύ λιγότερες επιλογές, αλλά αυτάρκεις και ευχαριστημένοι με τα όσα τους. Αυτό με κάνει κάπως αισιόδοξο για το μέλλον. Κάποια στιγμή θα υπάρξει ένα «ως εδώ». Που ήδη αχνοφαίνεται, θέλω να ελπίζω. Κι αυτή η ελπίδα μου μπορεί να ερμηνεύει κάπως το κίνητρό μου να φέρω κοντά τις γενιές ώστε να παραμένει η μνήμη ζωντανή. Η ενδιάμεση γενιά, μ’ εμένα συμπεριλαμβανόμενο, είναι εκείνη που με ανησυχεί περισσότερο. 

— Πώς επιλέξατε και οργανώσατε τις φωτογραφίες που παρουσιάζονται στην έκθεση; Τι ρόλο παίζουν η αλληλουχία των εικόνων και η παρουσίασή τους στο Δημοτικό Σχολείο του νησιού;

Η επιλογή του ιστορικού Δημοτικού Σχολείου της Ίου είναι συμβολική και αποτέλεσε συνειδητό αίτημα προς τους διοργανωτές του Φεστιβάλ Ίου, που αφιλοκερδώς και άοκνα προσπαθούν τα τελευταία χρόνια να παρουσιάσουν ένα αξιόλογο ετήσιο πολιτιστικό γεγονός. Όντας αισθηματίας ήθελα να φέρω ξανά στο σχολείο όλες τις γενιές που πέρασαν από εκεί στο πέρασμα των δεκαετιών και, αν γινόταν... να τους ξαναφωτογράφιζα μπαίνοντας και να έβλεπα τις εκφράσεις στα πρόσωπά τους! (Καλή ιδέα. Μπορεί να το κάνω.)

— Έπειτα από τόσες συναντήσεις, υπήρξε κάποιο πρόσωπο, κάποια ιστορία ή κάποια στιγμή που άλλαξε τη δική σας αντίληψη για την Ίο και για το τι σημαίνει κοινότητα;

Η ίδια η εργασία επιβεβαιώνει θέλω να πιστεύω την αίσθηση της κοινότητας και του ανήκειν, η οποία είναι ούτως ή αλλιώς ισχυρή. Κάποιες προσωπικές δυσάρεστες εμπειρίες καταστροφής και καταπάτησης θα μπορούσαν να τις είχαν κλονίσει, ωστόσο αυτή ακριβώς η αίσθηση της κοινότητας είναι που τις έκανε –θέλω να ελπίζω– να ξεπεραστούν. 

— Έχοντας φωτογραφίσει επί χρόνια για περιοδικά, διαφημίσεις και εξώφυλλα δίσκων, ποιες συνήθειες αυτής της επαγγελματικής διαδρομής αξιοποιήσατε στις «Γενεές της Ίου» και ποιες χρειάστηκε συνειδητά να εγκαταλείψετε;

Σε όλη μου τη φωτογραφική πορεία δεν ξεχώριζα αν μια ανάθεση ήταν πιο εμπορική από κάποια άλλη. Για να μπορώ να λειτουργώ ως φωτογράφος, χρειάζομαι να παραμένω περίεργος και πεινασμένος. Θέλω πάντοτε να σκέφτομαι ότι αυτή, αυτή που μόλις τώρα παλεύω να στήσω, είναι και η καλύτερη μέχρι τώρα και σίγουρα μέχρι την επόμενη. Οπότε θα πω ότι εκείνο που είναι πάντοτε κοινό είναι η πίστη ότι πάμε να κάνουμε κάτι όμορφο και δυνατό. Τώρα αν θα «γίνει» κάτι, το φανερώνει ο χρόνος.

— Πώς αποφασίζετε τη φωτογραφική απόσταση από κάθε πρόσωπο; Τι αλλάζει στη σχέση με τον φωτογραφιζόμενο όταν επιλέγετε ένα κοντινό πορτρέτο αντί για ένα περιβαλλοντικό πορτρέτο που περιλαμβάνει τον χώρο του;

O φωτογράφος κατά τη φωτογραφική πράξη όντας σε εγρήγορση συνεχώς υπολογίζει χώρους, αποστάσεις, φωτιστικές σχέσεις και καλείται να κινείται λίγο σαν αόρατο, ευέλικτο, προσαρμοστικό και πάντοτε καλοπροαίρετο αιλουορειδές έτοιμο να κυνηγήσει... με την καλή την έννοια, εννοείται, πάντα. Πάνω σε αυτή τη διαδικασία θα επιλέξει να κινηθεί είτε πιο κοντά είτε πιο μακριά, εφόσον το σύνολο των παραμέτρων που έχει μπροστά του εξυπηρετεί την αφήγησή του.

— Πώς δουλέψατε το φως στη συγκεκριμένη σειρά; Ακολουθήσατε μια σταθερή φωτιστική προσέγγιση, ώστε να υπάρχει οπτική συνοχή, ή αφήσατε τις συνθήκες κάθε συνάντησης να καθορίσουν την εικόνα;

Όπως κάθε προγραμματισμός στη ζωή ο οποίος στην πράξη ανατρέπεται από την ίδια τη ζωή, έτσι και η πιθανώς επιθυμητή φωτογραφική συνοχή ανατρέπεται –πάντοτε με επιτυχία– και δημιουργεί το δικό της σύνολο. Το αρχικό κάλεσμα είχε σαν ορμητήριο την αγαπημένη μου Επάνω Πιάτσα, που τότε ακόμα δεν λειτουργούσαν για χρόνια καταστήματα και ήταν σαν λευκός κυκλαδίτικος καμβάς που κάθε ώρα και γωνιά του είχε να σου δώσει κάτι διαφορετικό. Στη συνέχεια όλο το νησί και όλες οι συνθήκες ήταν στο κάδρο.

— Πόσο σκηνοθετημένα είναι τα πορτρέτα της έκθεσης; Καθοδηγείτε τη στάση, το βλέμμα και τη θέση του φωτογραφιζόμενου ή αναζητάτε τη στιγμή κατά την οποία η παρουσία του γίνεται αυθόρμητη μπροστά στον φακό;

Όπως ανέφερα και παραπάνω, ο φωτογράφος εκτός από αιλουροειδές πρέπει να έχει και χαμαιλεοντικά χαρακτηριστικά. Αστειεύομαι βεβαίως... Παίρνεις ό,τι σου δίνεται ή ακόμα καλύτερα ό,τι έχεις οδηγήσει να σου δοθεί με κάποιον σαμανικό τρόπο.

— Κατά την τελική επιλογή, ποια χαρακτηριστικά κάνουν για εσάς ένα μεμονωμένο πορτρέτο φωτογραφικά ισχυρό και ποια το καθιστούν απαραίτητο ως μέρος μιας ευρύτερης σειράς;

Στην εργασία μου επάνω, επειδή δεν υπήρξα ποτέ θεωρητικός, αν αρχίσω να αναλύω υπερβολικά, με κάνει να απορρίπτω την πλειονότητα των εικόνων μου. Η διαδικασία που ακολουθώ είναι σαν να περνώ τις εικόνες από διαφορετικά κόσκινα, κάθε φορά πιο λεπτά, διατηρώντας χρονικές παύσεις μεταξύ των φάσεων, μέχρι να μένει το πιο αληθινό και μεστό αποτέλεσμα.