Εικαστικα

Κακοποιητής και βιαστής εντός γάμου ο Έντουαρντ Χόπερ; Τα ημερολόγια της συζύγου του, Τζο

Μία νέα βιογραφία βασισμένη στα σημειωματάρια της συζύγου του Τζο αποκαλύπτει τα μελανά σημεία του γάμου της με τον ζωγράφο

A.V. Team
9’ ΔΙΑΒΑΣΜΑ

Ο Έντουαρντ Χόπερ και η σεξουαλική δυστυχία του γάμου του μέσα από τους πίνακές του

Ο Έντουαρντ Χόπερ θεωρείται ο μεγάλος ζωγράσφος της αμερικανικής μελαγχολίας. Ωστόσο, μια νέα βιογραφία έρχεται να ρίξει φως σε μια πολύ πιο σκοτεινή και αντιφατική πλευρά του.

Μέσα από τα ημερολόγια και τις σημειώσεις της συζύγου του, της ζωγράφου Τζόζεφιν Νίβισον Χόπερ, ο καλλιτέχνης περιγράφεται με ιδιαίτερα σκληρούς χαρακτηρισμούς, όπως «σαδιστής» και «αθεράπευτα εγωκεντρικός», ενώ η ίδια φέρεται να είχε σοκαριστεί βλέποντας προβλήματα του γάμου και της ερωτικής τους ζωής να βρίσκουν τον δρόμο τους μέσα στα πιο διάσημα έργα του.

Η περιγραφή ξεκινά από μια στιγμή που θα έπρεπε να είναι η πιο ευτυχισμένη τόσο του καλλιτέχνη όσο και της συζύγου του. Το 1950, στο Whitney Museum of American Art της Νέας Υόρκης διοργανώθηκε μια μεγάλη αναδρομική έκθεση αφιερωμένη στον Χόπερ. Όμως, η σύζυγός του και επίσης ζωγράφος ήταν εξοργισμένη.

Στον αρχικό κατάλογο της έκθεσης, που είχε συντάξει ο διευθυντής του μουσείου, αναφερόταν ότι το 1924 ο Έντουαρντ «παντρεύτηκε την καλλιτέχνιδα Τζόζεφιν Νίβισον Χόπερ». Στην τελική εκδοχή, όμως, η λέξη «καλλιτέχνιδα» είχε αφαιρεθεί.

«Δεν μου επιτρέπεται να υπάρχω ούτε καν στη βιογραφία του συζύγου μου», έγραψε οργισμένη η Τζο σε ένα ιδιωτικό σημειωματάριο που ήρθε πρόσφατα στο φως. «Και αυτό είναι απολύτως εντάξει για τον Ε.Χ.».

Η Χόπερ και οι απόπειρες αορατοποίησης της

Χάρη στις δικές της επίμονες προσπάθειες, η Τζο όχι μόνο δεν χάθηκε από την ιστορία, αλλά αναδεικνύεται σε κεντρική μορφή στη νέα βιογραφία του Έντουαρντ Χόπερ. Κάποτε είχε σκεφτεί ακόμη και να γράψει η ίδια τη βιογραφία του συζύγου της, έχοντας συγκεντρώσει έναν τεράστιο όγκο υλικού που κατέγραφε με λεπτομέρεια τον ταραχώδη γάμο τους.

Πολύ περισσότερο από σύζυγος, η Τζο υπήρξε δημιουργική συνεργάτιδα, μούσα, επιμελήτρια, παραγωγός και ανεπίσημη μάνατζέρ του. Στη διάρκεια 35 χρόνων κατέγραφε σχολαστικά την καθημερινότητά τους, αφήνοντας πίσω της ημερολόγια, σχεδόν εκατό σημειωματάρια, πολυάριθμες επιστολές και τέσσερα λογιστικά βιβλία αφιερωμένα στο έργο του Χόπερ.

Αυτό το πολύτιμο αρχείο φωτίζει σήμερα όχι μόνο τον ίδιο τον ζωγράφο, αλλά και τη γυναίκα που βρέθηκε για δεκαετίες στη σκιά του, παρότι συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση και τη διατήρηση της καλλιτεχνικής του κληρονομιάς.

Αυτοχαρακτηριζόταν ως «συλλέκτρια των πάντων» και δεν πέταγε σχεδόν τίποτα. Διατήρησε από αποκόμματα εισιτηρίων κινηματογράφου και θεάτρου μέχρι περιοδικά, καταλόγους και φωτογραφίες. Αυτό το τεράστιο αρχειακό υλικό, μεγάλο μέρος του οποίου φυλάσσεται σήμερα στο Μουσείο Γουίτνεϊ, αποτέλεσε τη ραχοκοκαλιά της βιογραφίας του Χόπερ με την υπογραφή του Λούις Σάντγουικ. Ο λόγος για την πρώτη που γράφτηκε για τον καλλιτέχνη εδώ και τριάντα χρόνια και ενώ συνολικά έχουν κυκλοφορήσει δύο.

Οι Χόπερ: σύζυγοι, καλλιτέχνες και αντίπαλοι ή μια γυναίκα σε κακοποιητική σχέση;

Χάρη σε αδημοσίευτα ημερολόγια και σημειωματάρια, ανάμεσά τους και το μοναδικό γνωστό σημειωματάριο του Χόπερ για την τέχνη, κατέστη δυνατό να αναδυθούν νέες και συχνά συγκινητικές πτυχές της περίπλοκης σχέσης και της καλλιτεχνικής αντιπαλότητας του ζευγαριού. Σε ένα εκρηκτικό σημειωματάριο σχεδόν 80 σελίδων, η Τζο μιλά ανοιχτά τόσο για την κακοποιητική συμπεριφορά που, όπως υποστηρίζει, βίωσε μέσα στον γάμο της όσο και για τη δυσάρεστη σεξουαλική τους ζωή. Παράλληλα, αφηγείται τη σχεδόν κωμική αναστάτωση της ημέρας του γάμου τους, όταν ο Έντουαρντ, επειδή δεν είχε βαπτιστεί, απορρίφθηκε από έναν ιερέα και το ζευγάρι αναγκάστηκε να τρέχει από εκκλησία σε εκκλησία αναζητώντας λύση. Κάπου στη διαδρομή έχασαν ακόμη και τον κουμπάρο τους.

Τελικά, η Τζο εγκατέλειψε την ιδέα να γράψει η ίδια τη βιογραφία του συζύγου της. Όπως εξηγούσε: «Το να πρέπει να σκέφτεσαι, να ζυγίζεις τα πάντα και να είσαι απόλυτα ακριβής για αυτόν τον ψηλό, μοναχικό και σιωπηλό άνθρωπο... θα απαιτούσε εξαιρετική μνήμη και δημοσιογραφική ακρίβεια για να αποδώσει κανείς δίκαια τα ακριβή του λόγια».

Πράγματι, ο Έντουαρντ Χόπερ άφηνε τόσο λίγα στοιχεία για τον εαυτό του, ώστε μέχρι σήμερα παραμένει μια αινιγματική μορφή. Είναι ο ίδιος αινιγματικός Χόπερ που συναντάμε στα πιο εμβληματικά έργα του: στους στοιχειωμένους από τη μοναξιά Nighthawks, με τις τέσσερις φιγούρες σε ένα νυχτερινό εστιατόριο. Στο ανήσυχο Automat, όπου μια γυναίκα κάθεται μόνη σε ένα καφέ και στο Hotel Room, μια ωδή στη σύγχρονη μελαγχολία, όπου μια ακόμη μοναχική γυναίκα κάθεται στην άκρη ενός κρεβατιού διαβάζοντας.

Ωστόσο, ο Σάντγουϊκ αποφάσισε να ξεκινήσει την έρευνά του όχι από τα διάσημα έργα του καλλιτέχνη, αλλά από τα λιγότερο γνωστά έργα και τα ελάχιστα μελετημένα χρόνια της διαμόρφωσής του. Δεν περίμενε, βέβαια, να ανακαλύψει ότι όλες οι πρώιμες ελαιογραφίες του που επί χρόνια θεωρούνταν πρωτότυπες δημιουργίες και ορισμένες υποτίθεται ότι απεικόνιζαν τη γενέτειρά του, το Νάιακ της Νέας Υόρκης, ήταν στην πραγματικότητα αντίγραφα έργων άλλων καλλιτεχνών. Οι εικόνες αυτές προέρχονταν από έγχρωμες αναπαραγωγές που δημοσιεύονταν σε βικτωριανά περιοδικά, συνοδευόμενες μάλιστα από οδηγίες αντιγραφής. Φυσικά, η αντιγραφή αποτελεί συνηθισμένο στάδιο εκπαίδευσης για κάθε επίδοξο καλλιτέχνη.

Παρ' όλα αυτά, η ανακάλυψη αυτή ανέτρεψε τον μύθο ότι το ζωγραφικό ταλέντο του Χόπερ αναπτύχθηκε σε ένα είδος καλλιτεχνικού κενού, αποκαλύπτοντας πως ήδη από νεαρή ηλικία βρισκόταν σε διάλογο με την αμερικανική τέχνη της εποχής του.

Παραμένει επίσης σχετικά άγνωστο το γεγονός ότι η πλειονότητα των έργων του Χόπερ δεν απεικονίζει αστικά τοπία, για τα οποία έγινε περισσότερο γνωστός, αλλά τοπία και θέματα της αμερικανικής περιφέρειας, κυρίως της Νέας Αγγλίας. Και από όλα τα θέματα που ζωγράφισε, εκείνο στο οποίο επέστρεψε περισσότερο ήταν ένας φάρος στο απομονωμένο χωριό Του Λάιτς του Μέιν.

Ο λόγος για την εμμονή του Χόπερ με αυτό το χωριό στο Μέιν

Οι Χόπερ επισκέφθηκαν το Του Λάιτς το καλοκαίρι του 1927. «Ερωτευτήκαμε τον φάρο», έγραψε η Τζο. Όταν όμως επιχείρησε να ζωγραφίσει «μια αθώα μικρή υδατογραφία», ο Έντουαρντ αντέδρασε έντονα: «Αν πρόκειται να τον ζωγραφίσεις εσύ, τότε εγώ δεν θα το κάνω». Η Τζο αποσύρθηκε εκνευρισμένη στα βράχια, όπου προσπάθησε να παρηγορηθεί συντάσσοντας μια λίστα με τις «ευλογημένες αρετές του Ε. που αξίζει να θυμάμαι σε στιγμές στρες».

Δυστυχώς, η συγκεκριμένη λίστα δεν στάθηκε αρκετή για να βελτιώσει τη συχνά μάλλον κακή άποψη που είχε για τον σύζυγό της. Σε άλλα γραπτά της τον χαρακτηρίζει «σαδιστή» και «αθεράπευτα εγωκεντρικό».

Μέσα από τις σημειώσεις της γίνεται σαφές ότι η κτητικότητα του Έντουαρντ συνδεόταν με μια βαθιά ταύτιση με τον ίδιο τον φάρο. Με ύψος σχεδόν δύο μέτρα, υπονοούσε συχνά ότι τα ψηλά, κάπως αδέξια αρχιτεκτονικά στοιχεία που εμφανίζονται στους πίνακές του λειτουργούσαν ως ανθρωπόμορφα αυτοπορτρέτα. Το 1946 η Τζο έγραψε χαρακτηριστικά: «Αυτοί οι φάροι είναι αυτοπροσωπογραφίες». Και συνέχισε με ακόμη μεγαλύτερη οξύτητα: «Αυτό το εγώ είναι αδιαπέραστο... Ήταν θλιβερό να βλέπεις όλα εκείνα τα νεκρά πουλιά που έπεφταν πάνω στους φάρους μέσα στη νύχτα. Ξέρω ακριβώς πώς ένιωθαν. Το φως στην κορυφή τούς είχε ξεγελάσει».

Η παρατήρηση αυτή ξεπερνά τη συμβολική ανάγνωση των έργων του Χόπερ και μοιάζει να λειτουργεί ως σχόλιο για τον ίδιο τον χαρακτήρα του: έναν άνθρωπο γοητευτικό από απόσταση, αλλά ταυτόχρονα απρόσιτο και βαθιά απορροφημένο στον εαυτό του, ακόμη και για όσους βρίσκονταν πιο κοντά του.

Για τον Έντουαρντ Χόπερ, έργα όπως το The Lighthouse at Two Lights (1929) ήταν ίσως ό,τι πιο κοντινό σε έναν ύμνο αισιοδοξίας «γραμμένο» ή για την ακρίβεια ζωγραφισμένο από το χέρι του.
Θαυμαστής συγγραφέων όπως ο Γουόλτ Ουίτμαν και ο Ραλφ Γουάλντο Έμερσον, οι οποίοι ενσάρκωναν την αμερικανική παράδοση της ηρωικής μοναχικότητας, ο Χόπερ έβλεπε τον φάρο ως σύμβολο του αμερικανικού ατομικισμού, μιας φιλοσοφίας που υπερασπιζόταν με ιδιαίτερο ζήλο.

Τα έργα του Χόπερ ως διαμορφωτές της αμερικανικής ταυτότητας

Η σημασία του φάρου, ωστόσο, δεν περιοριζόταν σε προσωπικούς συμβολισμούς. Μέσα από την απεικόνιση και την εξιδανίκευση των εμβληματικών τοπίων της Νέας Αγγλίας, ο Χόπερ ανταποκρίθηκε, μαζί με άλλους καλλιτέχνες της εποχής, στην έντονη ζήτηση ενός εθνικιστικά προσανατολισμένου Τύπου που χρειαζόταν εικόνες για που θα αποδίδουν πιστά την αυθεντική «αμερικανική σκηνή». Η Νέα Αγγλία, με την αγγλοσαξονική της κληρονομιά και τους ισχυρούς δεσμούς της με την αποικιακή ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών, κατείχε κεντρική θέση σε αυτή τη φαντασιακή κατασκευή της αμερικανικής ταυτότητας.

Δεν είναι τυχαίο ότι για δεκαετίες το έργο του Χόπερ χαρακτηριζόταν από κριτικούς ως «αγγλοσαξονικό» και «πουριτανικό», προσδιορισμοί που χρησιμοποιούνταν για να υπογραμμίσουν την κατεξοχήν αμερικανική φύση της τέχνης του. Ο ίδιος όχι μόνο δεν απέρριπτε αυτές τις ερμηνείες, αλλά συχνά τις ενίσχυε. Σε επιστολή του προς έναν κριτικό τέχνης, του έγραψε χαρακτηριστικά: «Έκανες εξαιρετική δουλειά παρουσιάζοντάς με ως Πουριτανό».
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το έργο Captain Ed Staples (1928), ένα εξιδανικευμένο αυτοπορτρέτο στο οποίο ο καλλιτέχνης εμφανίζεται ως θαλασσοπόρος καπετάνιος της Νέας Αγγλίας. Ερευνώντας αρχειακά και γενεαλογικά στοιχεία, ο βιογράφος διαπίστωσε ότι το επώνυμο «Staples» ανήκε στην ιστορική οικογένεια φαροφυλάκων που είχε συνιδρύσει τον οικισμό του Two Lights και πως οι οικογένειες Χόπερ και Στέιπλς διατηρούσαν στενούς δεσμούς φιλίας.

Η επιλογή αυτού του ονόματος μόνο τυχαία δεν φαίνεται να ήταν. Δημιουργώντας αυτό το εναλλακτικό, νεοαγγλικό προσωπείο, ο Χόπερ κατασκεύαζε ουσιαστικά μια ιδανική εκδοχή του εαυτού του: τον αυτάρκη, στιβαρό, γνήσιο αμερικανό που ταυτιζόταν με τους μύθους και τις αξίες της Νέας Αγγλίας. Το έργο καταστράφηκε δυστυχώς σε σιδηροδρομικό δυστύχημα το 1929, όμως σύμφωνα με τον βιογράφο του, ο «Καπετάνιος Εντ Στέιπλς» παρέμεινε η πιο ολοκληρωμένη ενσάρκωση του «απόλυτα αμερικανού» Έντουαρντ Χόπερ.

Εκείνος προόδευε, η σύζυγος εξαφανιζόταν από το προσκήνιο

Καθώς η καλλιτεχνική και οικονομική επιτυχία του Έντουαρντ Χόπερ εκτοξευόταν στα τέλη της δεκαετίας του 1920, η πορεία της Τζο ακολουθούσε αντίθετη κατεύθυνση. Πριν από τον γάμο τους είχε γνωρίσει αξιοσημείωτη αναγνώριση στους μοντερνιστικούς καλλιτεχνικούς κύκλους, ενώ το 1923 ήταν εκείνη που παρότρυνε τον Έντουαρντ να στραφεί στην υδατογραφία, μια απόφαση που οδήγησε στην πρώτη μεγάλη εμπορική επιτυχία του και στη συνεργασία με τον γκαλερίστα που θα τον εκπροσωπούσε σε όλη του τη ζωή.

Ο ίδιος, ωστόσο, σπάνια έδειχνε διάθεση να στηρίξει τη δική της καριέρα. Η Τζο δεν του συγχώρεσε ποτέ ούτε αυτή την αδιαφορία ούτε τη συνολική απαξιωτική στάση του απέναντι στις γυναίκες καλλιτέχνιδες. Όπως έγραψε χαρακτηριστικά, για τον Χόπερ οι γυναίκες δημιουργοί ήταν «τίποτα, μηδέν, κάτω από το μηδέν». Τα ημερολόγιά της βρίθουν αναφορών τόσο στην υποτίμηση που δεχόταν για το έργο της όσο και σε περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας. Παρά τις περιστασιακές νότες χιούμορ και τρυφερότητας που διακρίνονται στις καταγραφές της, η συνολική εικόνα που αναδύεται είναι εκείνη ενός προβληματικού γάμου και ενός άνδρα βαθιά καταπιεσμένου συναισθηματικά.

Δυο ξένοι στο ίδιο σπίτι, στην ίδια Τέχνη

Αν και οι πίνακές του δεν αποκαλύπτουν ευθέως τις βίαιες συγκρούσεις που προκάλεσαν αίσθηση όταν δημοσιεύθηκαν αποσπάσματα από τα ημερολόγια της Τζο στη βιογραφία της Gail Levin το 1995, ορισμένα έργα φαίνεται να αντικατοπτρίζουν εύγλωττα την ένταση της σχέσης τους. Ένα από αυτά είναι το Four Lane Road. Στον πίνακα, μια γυναίκα βρίσκεται εγκλωβισμένη στο εσωτερικό ενός πρατηρίου καυσίμων και σκύβει έξω από το παράθυρο με το στόμα ανοιχτό, σαν να διακόπτει τη γαλήνη του άνδρα που κάθεται έξω. Η ανδρική μορφή θυμίζει έντονα τον φανταστικό «Captain Ed Staples». Η Τζο σοκαρίστηκε όταν είδε τον τρόπο με τον οποίο ο σύζυγός της είχε αποδώσει τη γυναικεία φιγούρα. «Της έχει δώσει το πιο μοχθηρό πρόσωπο», έγραψε. «Μια κανονική στρίγγλα, έκφραση αυτού που αισθάνεται για μένα».

Στην καταχώριση του έργου στο συνοδευτικό λεύκωμα σημείωσε με νόημα: «Η γυναίκα... θεωρεί πως η γαλήνη του είναι αφόρητη δοκιμασία».

Παρόμοιες αναγνώσεις προκαλεί και το έργο Excursion into Philosophy του 1959. Ο πίνακας απεικονίζει μια γυναίκα ξαπλωμένη σε κρεβάτι, γυρισμένη πλάτη προς τον θεατή, με το γυμνό σώμα της να δεσπόζει στη σύνθεση. Σύμφωνα με τον βιογράφο, η εικόνα πιθανόν παραπέμπει στις σεξουαλικές προτιμήσεις του Χόπερ, τις οποίες η Τζο περιέγραφε υπαινικτικά ως «επιθέσεις από πίσω». Δίπλα στο σώμα της γυναίκας βρίσκεται ένα ανοιχτό βιβλίο, το σχήμα του οποίου μοιάζει σκόπιμα να αντανακλά τις καμπύλες του σώματός της. Η Τζο σχολίαζε ότι πρόκειται για «ένα βιβλίο του Πλάτωνα στο οποίο καταφεύγει κανείς το επόμενο πρωί από ένα επεισόδιο με μια νεαρή γυναίκα». Ο Πλάτωνας, όμως, δεν φαίνεται να προσφέρει ιδιαίτερη παρηγοριά στον άνδρα του πίνακα, ο οποίος κοιτάζει σκεφτικός ένα φωτεινό ορθογώνιο ηλιακού φωτός, σαν να βρίσκεται αντιμέτωπος με ενοχές ή υπαρξιακή αμηχανία στο ανελέητο φως της ημέρας.

Η Τζο υπήρξε επίσης το μοντέλο του Χόπερ για τον πίνακα Girlie Show του 1941, στον οποίο απεικονίζεται μια γυμνή καλλιτέχνιδα μπουρλέσκ. Η ίδια δυσκολευόταν να αποφασίσει αν η μορφή εκπροσωπούσε μια αυτόνομη γυναίκα που ελέγχει τη σκηνική της παρουσία ή αν αποτελούσε απλώς αντικείμενο ανδρικής επιθυμίας. Τη χαρακτήριζε εναλλάξ «πανούργα», «γητεύτρα» και «σειρήνα». Τελικά κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η ίδια δεν ήταν «τόσο ηρωική» όσο αυτό το «μεγάλο, δυνατό πλάσμα που παρελαύνει τόσο θριαμβευτικά» πάνω στη σκηνή.

Σε ένα πρόχειρο χαρτί που διασώθηκε στο αρχείο της, η Τζο κατέγραψε με δηκτικό τρόπο την εμπειρία τού να ποζάρει για τον σύζυγό της: «Δεν υπάρχεις καθόλου ως πρόσωπο. Δεν ζωγραφίζει εσένα. Παραληρεί για τον τοίχο, για το φως, για το φόντο... Ελάχιστα τον νοιάζει αν παγώνεις, σχεδόν γυμνή, μέσα σε μια κρύα νύχτα, μόνο και μόνο για να δει πώς πέφτει το φως πάνω στο σώμα σου που τρέμει».
Μέσα από αυτή τη μαρτυρία αναδύεται ίσως η μεγαλύτερη αντίφαση της σχέσης τους: η γυναίκα που υπήρξε μοντέλο, συνεργάτιδα, μούσα, αρχειονόμος και ακούραστη υποστηρίκτρια του Χόπερ αισθανόταν συχνά αόρατη απέναντι στον άνθρωπο που μετέτρεπε τη μοναξιά και την αποξένωση σε αριστουργήματα της αμερικανικής τέχνης.

Το τελευταίο ελαιογραφικό έργο του Έντουαρντ Χόπερ, το Two Comedians του 1966, μοιάζει τελικά να προσφέρει στην Τζο αυτό που εκείνη αναζητούσε επί δεκαετίες: την αναγνώριση ως ισότιμης συντρόφου. Στον πίνακα, ο Έντουαρντ και η Τζο εμφανίζονται μεταμορφωμένοι σε Πιερό και Πιερέτ, φορώντας θεατρικούς γιακάδες, χαμογελώντας, κρατώντας ο ένας το χέρι του άλλου και υποκλινόμενοι στη σκηνή σαν ηθοποιοί που ολοκληρώνουν την τελευταία τους παράσταση.

Η συμφιλίωση των Χόπερ μέσα από έναν πίνακα

Η εικόνα λειτουργεί ως ένας συμβολικός αποχαιρετισμός όχι μόνο στην τέχνη, αλλά και στην κοινή τους ζωή. Παράλληλα, αποτελεί έναν διακριτικό φόρο τιμής στην αγαπημένη τους ταινία, το Les Enfants du Paradis (Τα Παιδιά του Παραδείσου), το γαλλικό αριστούργημα του 1945 που εξυμνεί με λυρισμό τον κόσμο του θεάτρου, της αγάπης και της αφοσίωσης.

Ύστερα από δεκαετίες συγκρούσεων, ανταγωνισμών, πικρίας αλλά και αλληλεξάρτησης, το έργο μοιάζει να προσφέρει μια διαφορετική οπτική στη σχέση τους. Αν στα ημερολόγια της Τζο κυριαρχούν συχνά οι απογοητεύσεις και τα παράπονα, στο Two Comedians η κοινή τους πορεία παρουσιάζεται ως μια κοινή παράσταση που φτάνει στο τέλος της, με τους δύο πρωταγωνιστές να αποχωρούν μαζί από τη σκηνή.

Ίσως γι' αυτό αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα τα λόγια που είχε γράψει η ίδια η Τζο το 1939: «Αυτός ο γάμος υπήρξε η μία μεγάλη επιχείρηση της ζωής μου, το βασίλειό μου. Το δικό μας βασίλειο... Από όλα τα βαθύτερα δώρα του Θεού: η πίστη και η αφοσίωση, είτε σοφά είτε όχι».

Η φράση αυτή συμπυκνώνει την παράδοξη ουσία της σχέσης των Χόπερ. Ένας γάμος γεμάτος εντάσεις, απογοητεύσεις και συγκρούσεις, αλλά ταυτόχρονα μια αδιάρρηκτη συντροφικότητα που κράτησε πάνω από σαράντα χρόνια. Και αν η Τζο πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής της παλεύοντας να μην εξαφανιστεί πίσω από τον μύθο του μεγάλου ζωγράφου, στο τελευταίο έργο του Έντουαρντ οι δυο τους στέκονται επιτέλους δίπλα δίπλα, ως ισότιμοι συμπρωταγωνιστές της ίδιας ιστορίας.

ΠΗΓΗ: theguardian.com