Η Αθήνα του αύριο: Πώς θα ζούμε το 2050;

Δεν υπάρχει ένα μέλλον, υπάρχουν πολλά. Και το ποιο θα ζήσουμε εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από αποφάσεις που παίρνουμε σήμερα. Το 2050 η Αθήνα θα είναι ακόμα εδώ. Το ερώτημα είναι σε ποια εκδοχή της.

Το μέλλον της Αθήνας αν δεν αλλάξουμε τίποτα

Η αύξηση θερμοκρασίας κατά σχεδόν 3°C έχει κάνει τη ζέστη ασφυκτική. Για εβδομάδες κάθε καλοκαίρι η πόλη είναι ακατοίκητη για όποιον δεν μπορεί να λειτουργεί κλιματισμό 24/7 και απροσπέλαστη για όλους. Το 2025 οι υπερβάλλοντες θάνατοι από τη ζέστη στην Αθήνα ήταν 630. Το 2050 θα μετράμε χιλιάδες κάθε χρόνο. Οι πυρκαγιές είναι συχνότερες και πιο έντονες. Το νερό έχει ακριβύνει σημαντικά. Οι βροχοπτώσεις, όταν έρχονται, έρχονται βίαια. Οι δρόμοι γίνονται ποτάμια που καταστρέφουν ό,τι βρουν στο διάβα τους.

Όσοι έχουν την οικονομική άνεση λείπουν αρκετούς μήνες ή μένουν αλλού και ταξιδεύουν στην πόλη μόνο για τις επιχειρήσεις και τη διασκέδασή τους. Οι περισσότεροι, όμως, δεν μπορούν να αφήσουν τα σπίτια τους, ούτε τη δουλειά που τους συντηρεί. Παλεύουν με το κλίμα σε κτίρια που η μέση ηλικία τους έχει ξεπεράσει τα 60 χρόνια. Τα μη κατοικήσιμα σπίτια έχουν αυξηθεί ακόμα περισσότερο λόγω της χρόνιας υποεπένδυσης σε συντήρηση και της περαιτέρω αύξησης των κληρονόμων, σε ένα σύστημα που δεν έχει αλλάξει και δεν επιτρέπει την ατομική πρωτοβουλία. Οι καταρρεύσεις μπαλκονιών είναι πλέον καθημερινό φαινόμενο. Με μόλις το 10% του κτιριακού αποθέματος να έχει χτιστεί με σύγχρονους αντισεισμικούς κανονισμούς, κάθε χρόνο τζογάρουμε με τον επόμενο μεγάλο σεισμό. Όσοι είχαν τα χρήματα να επενδύσουν στο κτιριακό απόθεμα κάποτε επέλεγαν τουριστικές χρήσεις. Όμως έχουν πάψει και αυτοί. Οι τουρίστες προτιμούν πλέον πόλεις βορειότερα – πόλεις που έχουν σήμερα το κλίμα που είχε η Αθήνα πριν από 30 χρόνια. Όλο και περισσότερα κτίρια παραμένουν κλειστά.

Μέσα σε μια πόλη που φλέγεται, πλημμυρίζει και καταρρέει, το αυτοκίνητο γίνεται καταφύγιο. Ακόμη και όσοι κάποτε επέλεγαν τα μέσα, το ποδήλατο ή το περπάτημα, μετακινούνται πλέον με το δικό τους όχημα. Κάποια από αυτά είναι ηλεκτρικά, αλλά όχι όσα θα θέλαμε, γιατί δεν βρήκαμε ποτέ λύση για τη φόρτιση μέσα στον αστικό ιστό. Και τα ηλεκτρικά, όμως, καταλαμβάνουν τον ίδιο χώρο στην κίνηση και στη στάθμευση. Το flyover στον Κηφισό και άλλες επεκτάσεις δρόμων δεν έφεραν κανένα αποτέλεσμα. Περισσότεροι δρόμοι, περισσότερα αυτοκίνητα, περισσότερη κίνηση. Φαύλος κύκλος. Οι οικογένειες έχουν φύγει. Ο πληθυσμός γερνάει και μικραίνει. Οι κάτοικοι που μένουν είναι φτωχότεροι, πιο μόνοι, πιο θυμωμένοι, πιο αποσυνδεδεμένοι από τον τόπο τους.

Ένα διαφορετικό μέλλον

Στην Αθήνα του 2050 αντιστοιχούν 4 ή 5 αυτοκίνητα ανά 10 κατοίκους. Όχι γιατί τα απαγορεύσαμε, αλλά γιατί δεν τα χρειαζόμαστε πια. Τα μέσα μαζικής μεταφοράς φτάνουν παντού, είναι αξιόπιστα και προσιτά. Τα πεζοδρόμια είναι φαρδιά και πάντα βρίσκεις μια διάβαση για να περάσεις τον δρόμο. Ολόκληρα τετράγωνα λειτουργούν ως superblocks: η πρόσβαση αυτοκινήτων είναι περιορισμένη και ο δρόμος ανήκει στους κατοίκους ως ζωντανός δημόσιος χώρος.

Τα αυτοκίνητα που κυκλοφορούν είναι σε μεγάλο βαθμό αυτόνομα, με αποτέλεσμα τα τροχαία να έχουν μειωθεί δραματικά. Επικοινωνούν με τα φανάρια και μεταξύ τους, εξαλείφοντας μεγάλο μέρος της κυκλοφοριακής συμφόρησης. Οι κάμερές τους λειτουργούν ταυτόχρονα ως μάτια της πόλης: αναφέρουν λακκούβες, σπασμένες πινακίδες, χαλασμένο φωτισμό σε πραγματικό χρόνο.

Μονάδες αφαλάτωσης τροφοδοτούν την πόλη με άφθονο νερό. Αυτό δροσίζει παιδικές χαρές και πλατείες, ποτίζει δέντρα σε κάθε γειτονιά, συντηρεί τις πράσινες ταράτσες και τις σχολικές αυλές που έχουμε μετατρέψει σε πάρκα τσέπης. Ο Ιλισός έχει ξαναγίνει αυτό που ήταν: ένας υδάτινος διάδρομος μέσα στο αστικό τοπίο, που δροσίζει, ομορφαίνει, ζωντανεύει και θυμίζει ότι η πόλη δεν χτίστηκε εναντίον της φύσης.

Το παλιό κτιριακό απόθεμα έχει ανακαινιστεί και επιστρέψει σε χρήση. Τα νέα κτίρια χρησιμοποιούν σκυρόδεμα αρνητικού αποτυπώματος άνθρακα – υλικά που δεσμεύουν CO2 αντί να το εκπέμπουν. Ορισμένες προσόψεις φέρουν βιοαντιδραστήρες μικροφυκών: πάνελ γεμάτα μικροσκοπικά φύκια, που απορροφούν ηλιακή ακτινοβολία, σκιάζουν τους εσωτερικούς χώρους, παράγουν βιομάζα για ενέργεια και δροσίζουν το κτίριο.

Ένα σημαντικό ποσοστό του κτιριακού αποθέματος ανήκει στον δήμο και ενοικιάζεται σε τιμές που ακολουθούν τα εισοδήματα. Αυτές οι κατοικίες δεν είναι συγκεντρωμένες σε μία περιοχή, αλλά διάσπαρτες σε κάθε γειτονιά, στα ίδια κτίρια με τις υπόλοιπες. Ένα μέρος κάθε νέας κατασκευής προορίζεται εξαρχής για προσιτή στέγαση. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι οικογένειες μπορούν να μείνουν εκεί που μεγάλωσαν, τα σχολεία έχουν παιδιά και η πόλη έχει ζωή πέρα από τον τουρισμό.

Η ενέργεια δεν πηγαίνει χαμένη. Τα data centers παράγουν τεράστιες ποσότητες θερμότητας, που κάποτε τις πετούσαμε στον αέρα. Εδώ, ενσωματώθηκαν στο ενεργειακό δίκτυο από την αρχή: θερμαίνουν κτίρια τον χειμώνα, τροφοδοτούν δίκτυα τηλεθέρμανσης, λειτουργούν ως κομμάτι της πόλης, αντί ως απομονωμένες εγκαταστάσεις. Τα κτίρια φέρουν ενσωματωμένα ηλιακά πάνελ. Οι λέβητες φυσικού αερίου έχουν αντικατασταθεί από αντλίες θερμότητας, που θερμαίνουν και ψύχουν με ένα κλάσμα της ενέργειας.

Πλατφόρμες τεχνητής νοημοσύνης κάνουν τη δημοτική διακυβέρνηση προσβάσιμη σε όποιον θέλει να ασχοληθεί: καταγράφουν και συνοψίζουν δημοτικά συμβούλια, ενημερώνουν κατοίκους για αποφάσεις που αφορούν τη γειτονιά τους, βοηθούν στη μαζική συναίνεση σε κρίσιμα ζητήματα. AI agents εκπροσωπούν πολίτες σε ρυθμιστικές διαβουλεύσεις. Κάθε κάτοικος εκπαιδεύει ένα ψηφιακό εργαλείο με τις προτεραιότητές του και αυτό παρακολουθεί, σχολιάζει, ψηφίζει στις δημοτικές διαδικασίες για λογαριασμό του.

Τι τα χωρίζει

Αυτό που χωρίζει τα δύο σενάρια δεν είναι η τεχνολογία ή τα χρήματα. «Το μέλλον είναι ήδη εδώ, απλά δεν είναι ομοιόμορφα κατανεμημένο». Τα superblocks λειτουργούν στη Βαρκελώνη από το 2016. Η αφαλάτωση τροφοδοτεί τα Εμιράτα εδώ και δεκαετίες. Στη Βιέννη, 6 στους 10 κατοίκους ζουν σε κάποια μορφή επιδοτούμενης κατοικίας και η πόλη βγαίνει πρώτη σε ποιότητα ζωής χρόνο με τον χρόνο. Τα αυτόνομα οχήματα της Waymo κάνουν ήδη πάνω από ένα εκατομμύριο διαδρομές τον μήνα, με 92% λιγότερα σοβαρά τροχαία από τους ανθρώπους οδηγούς. Τα data centers θερμαίνουν πόλεις στη Φινλανδία. Το πρώτο κτίριο με πρόσοψη μικροφυκών κατασκευάστηκε στο Αμβούργο το 2013. Το σκυρόδεμα αρνητικού άνθρακα δοκιμάζεται σε εργαστήρια σε τρεις ηπείρους. Στην Ελλάδα, το Open Council καταγράφει ήδη δημοτικά συμβούλια και τα κάνει προσβάσιμα σε κάθε πολίτη.

Πιθανότατα θα καταλήξουμε κάπου στη μέση. Ούτε ουτοπία ούτε δυστοπία. Θα κάνουμε αντιδραστικά και αποσπασματικά κάποια πράγματα, χωρίς να δένουν σε ένα όραμα και σχέδιο με συνοχή. Μέτριοι. Η Αθήνα όμως και οι κάτοικοί της αξίζουν το καλύτερο δυνατό. Το να το φτιάξουμε είναι η μεγαλύτερη πρόκληση που έχουμε μπροστά μας.

→ Ο Αδάμ Μαρκάκης γράφει το newsletter «Take Back the City». Έχει ιδρύσει και διευθύνει το Astylab, ένα δίκτυο που συνδέει και ενδυναμώνει ανθρώπους και οργανισμούς που δουλεύουν για να κάνουν τις πόλεις καλύτερες. Είναι Founding Partner στην Idea Machines, έναν venture builder για εταιρείες με αντίκτυπο. Πριν από αυτά, έκανε εκατοντάδες ανθρώπους να αφήσουν το αυτοκίνητο για το ποδήλατο μέσω της Kineo. Ζει και μεγαλώνει δύο μικρά παιδιά στην Αθήνα.