Cyberchondria και άλλες μορφές άγχους

Η αρρωστοφοβία και η σύγχρονη διάγνωση της Διαταραχής Άγχους Ασθένειας δεν εμφανίζονται συνήθως από το πουθενά. Πρόκειται για έναν συνδυασμό εμπειριών, προσωπικότητας και τρόπου σκέψης. Άνθρωποι που πέρασαν σοβαρή ασθένεια στην παιδική ηλικία, νοσηλεύτηκαν, έκαναν επώδυνες εξετάσεις ή κινδύνευσαν πραγματικά νιώθουν έντονα ότι το σώμα είναι εύθραυστο, η ασθένεια μπορεί να εμφανιστεί ξαφνικά και τα σωματικά συμπτώματα είναι επικίνδυνα.

Αλλά ακόμα και η ασθένεια ή ο θάνατος αγαπημένου προσώπου, ιδιαίτερα αν ήταν ξαφνικός και πρόωρος, δημιουργεί αίσθημα μόνιμου κινδύνου: η θνητότητα γίνεται έμμονη ιδέα. Γονείς που ανησυχούν υπερβολικά για την υγεία των παιδιών τους τείνουν να διαμορφώνουν ανθρώπους με υπερβολική ανησυχία γύρω από τα παθήματα του σώματος: ως ενήλικες καλούνται να διαχειριστούν μια κληρονομημένη νεύρωση. Γενικά, οι αγχώδεις χαρακτήρες περιλαμβάνουν στα άγχη τους την αρρωστοφοβία που μπορεί να έχει ποικίλες μορφές: προβληματική σχέση με το σώμα, τρόμο στην προοπτική ιατρικών επισκέψεων και εξετάσεων, μικροβιοφοβία, τάση απομόνωσης «ώστε να μην κολλήσουν κάτι», καρκινοφοβία, κρίσεις πανικού σε περιβάλλον νοσοκομείου.

Τις τελευταίες δεκαετίες έχει αναγνωριστεί μια ιδιαίτερη νεύρωση, η cyberchondria. Οι κυβερνοϋποχονδριακοί καταναλώνουν πολύ χρόνο αναζητώντας πληροφορίες για πιθανές ασθένειες στο Διαδίκτυο, πιέζοντας τα μοντέλα της ΤΝ να κάνουν διαγνώσεις. Αυτή η τακτική συνδυάζεται με ατέρμονες συζητήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για ασθένειες, συνήθως θανάσιμες, οι περισσότερες από τις οποίες είναι φανταστικές ή αντιμετωπίσιμες. Πιθανότατα, η πανδημία COVID-19 να αύξησε σε πολλούς ανθρώπους τα συμπτώματα άγχους για την υγεία, αλλά το προφίλ του αρρωστοφοβικού είναι γνωστό από αρχαιοτάτων χρόνων. Aν και δεν έχουν όλοι οι αρρωστοφοβικοί τα ίδια χαρακτηριστικά, συχνά παρατηρούνται τα εξής δύο: υπερεπαγρύπνηση στο σώμα (παίρνουν την πίεσή τους ξανά και ξανά, εξετάζουν τους σπίλους στο δέρμα, αντιλαμβάνονται τις παραμικές σωματικές αλλαγές που οι περισσότεροι άνθρωποι αγνοούν) και τάση για την πιο καταστροφική ερμηνεία: πονοκέφαλος σημαίνει όγκο στον εγκέφαλο, βήχας σημαίνει καρκίνο των πνευμόνων, ταχυκαρδία σημαίνει έμφραγμα, πρησμένος λεμφαδένας σημαίνει λέμφωμα. Δεν πιστεύουν πάντοτε πως πάσχουν από τη νόσο, αλλά ο εγκέφαλός τους επιλέγει το χειρότερο δυνατό σενάριο.

Οι περισσότεροι άνθρωποι λένε «Θα περιμένω δύο τρεις μέρες να δω αν περάσει»· οι αρρωστοφοβικοί όμως δυσκολεύονται να αντέξουν την αβεβαιότητα και ξεκινούν διαδικασίες που δεν είναι πάντοτε αναγκαίες. Μερικοί είναι ακραίοι: ακόμη και μετά από εξετάσεις αίματος, αξονική, μαγνητική, υπερηχογράφημα κτλ αναρωτιούνται «Μήπως έγινε λάθος;» «Μήπως δεν φάνηκε ακόμη;»

«Μήπως χρειάζεται κι άλλη εξέταση;» «Μήπως δεν είναι καλός ο γιατρός;» Από μιαν άποψη, πρόκειται για νευρωτική ανάγκη ελέγχου, κάτι που εκτοξεύει το άγχος. Συνήθως, αυτή η ανάγκη για έλεγχο χαρακτηρίζει άτομα με υψηλή ευσυνειδησία, οργανωτικότητα, υπευθυνότητα, τελειοθηρία· δηλαδή με γνωρίσματα χρήσιμα σε πολλούς τομείς της ζωής —αλλά όχι σε ό,τι αφορά την ψυχική ισορροπία.

Οι άνθρωποι με αρρωστοφοβία δεν προσποιούνται τα συμπτώματά τους ούτε επιδιώκουν την προσοχή. Το άγχος τους είναι πραγματικό, όπως και πολλές από τις σωματικές αισθήσεις που βιώνουν. Η δυσκολία βρίσκεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος αξιολογεί και ερμηνεύει αυτές τις αισθήσεις. Όπως γράφουν ερευνητές του Black Dog Institute και του Πανεπιστημίου της Νέας Νότιας Ουαλίας, η αρρωστοφοβία δεν οφείλεται σε έναν μόνο παράγοντα, αλλά προκύπτει από την αλληλεπίδραση βιολογικής προδιάθεσης, εμπειριών ζωής και μαθημένων τρόπων σκέψης. Πρωτίστως, οφείλεται σε ψυχικές δομές με δυσανεξία στην αβεβαιότητα.

Τα τελευταία 2–3 χρόνια η έρευνα στη νευροεπιστήμη της αρρωστοφοβίας (συχνά ενταγμένη ως illness anxiety disorder ή στο ευρύτερο φάσμα της somatic symptom disorder) έχει γίνει πιο «υπολογιστική» και λιγότερο περιγραφική: αντί να κάνει λόγο απλώς για άγχος, προσπαθεί να εξηγήσει το φαινόμενο ως πρόβλημα πρόβλεψης, προσοχής και επεξεργασίας σωματικών σημάτων (interoception). Ο εγκέφαλος λειτουργεί ως «μηχανή πρόβλεψης» και οι προβλέψεις του έχουν καλούν σε συναγερμό μπροστά στην απειλή. Δίνεται υπερβολική βαρύτητα στα “prediction errors” του σώματος, δηλαδή στις μικρές σωματικές αποκλίσεις οι οποίες αποκτούν δυσανάλογη σημασία. Σε μαγνητικές εγκεφάλου αρρωστοφοβικών, φαίνεται εμπλοκή νησιωτικού φλοιού (insula) και πρόσθιου φλοιού προσαγωγίου με αποτέλεσμα σωρεία μηνυμάτων «αυτό είναι επικίνδυνο, δώσε προσοχή». Το δίκτυο «ανάβει» εύκολα: ο εγκέφαλος κολλάει· όχι επειδή σκέφτεται πολύ, αλλά επειδή το σύστημα προσοχής υπερλειτουργεί.

Οι αρρωστοφοβικοί κάνουν ένα συνεχές σκανάρισμα του σώματός τους, δυσκολεύονται να αποδεσμευτούν από αυτό που θεωρούν «σήμα κινδύνου» (ένα γρομπαλάκι, ένα βηχαλάκι κτλ) και επιδίδονται σε προγνωστικές υπερερμηνείες. Η σύγχρονη έρευνα απομακρύνεται από την απλή ιδέα ότι μερικοί άνθρωποι είναι υπερευαίσθητοι ή φαντασιώνονται συμπτώματα και κατευθύνεται προς συγκεκριμένη δυσλειτουργία δικτύων προσοχής και interoception, δηλαδή διαφορετική νευρωνική στάθμιση του σώματος. Αυτό δεν σημαίνει ούτε πως οι άνθρωποι που κάνουν πρόληψη είναι αρρωστοφοβικοί, ούτε ότι η αρρωστοφοβία είναι αναπόδραστη μοίρα. Aλλά το ψηφιακό περιβάλλον δεν κάνει τα πράγματα καλύτερα: στον σύγχρονο κόσμο, η cyberchondria έχει αυξήσει τα επίπεδα άγχους, ενώ η πρόοδος της ιατρικής θα μπορούσε να τα έχει μειώσει.