Το δικαίωμα στην ανία και η μεταφυσική της ραστώνης | Mode Pause: Οδηγός επιβίωσης για βαριεστημένους
Σαν δυο αδέρφια, η πλήξη και η μοναξιά μοιάζουν αρκετά μεταξύ τους ώστε να συγχέονται και να θεωρούνται από πολλούς πάνω-κάτω το ίδιο πράγμα. Αν μη τι άλλο, και οι δύο χαρακτηρίζονται κυρίως από μια σχεδόν άνωθεν επιβεβλημένη σιωπή και από πολλές άδειες ώρες — σωστά; Και στις δυο, έχουμε έναν άνθρωπο που κοιτά την οθόνη του κινητού του με μια στομωμένη λαχτάρα να του δείξει επιτέλους κάτι, να του στείλει μια ειδοποίηση —οποιαδήποτε—, ένα σχοινί που θα το περάσει από τις μασχάλες του για να βγει από το πηγάδι.
Καμία σχέση, βέβαια. Στην πραγματικότητα έχουμε να κάνουμε με δύο εντελώς διακριτές καταστάσεις: η μεν πλήξη έχει να κάνει με έλλειψη ερεθισμάτων, ή έστω ερεθισμάτων που θα σου πατήσουν τα κατάλληλα κουμπιά και θα κάνουν κάπως να τρέξει πιο δυναμικά το αίμα στις φλέβες σου, ενώ η μοναξιά με έλλειψη σχέσεων, κοινωνικής τριβής, αλληλοπεριχώρησης.
Για μια ευρεία κατηγορία ανθρώπων —αφορά τον έναν στους τέσσερις: πάρτε τη σοβαρά—, δεν υπάρχει τίποτε πιο συνηθισμένο από το να βαριέται θανάσιμα ανάμεσα σε ένα πλήθος, ή στην ταβέρνα, ή σε ένα «τραπέζι», ή σε μια γιορτή, ή στον γάμο του φίλου, ή στις υποχρεωτικές διακοπές του καλοκαιριού. Ή και στο θέατρο. Και στα εγκαίνια της γκαλερί. Και οπουδήποτε. Η επίσης υποχρεωτική, «θεσμική», παρουσία των άλλων είναι βαριά, είναι καταθλιπτική, και πολύ συχνά μοιάζει με ένα χέρι που σου πιάνει το στήθος και σ’ το ζουλάει χαιρέκακα: από μέσα.
Μπορείς να κάθεσαι ανάμεσα σε φίλους, συναδέλφους ή συγγενείς και να νιώθεις την ώρα να απλώνεται μπροστά σου σαν διάδρομος στο ξενοδοχείο της «Λάμψης»: να, τώρα θα πεταχτούν τα δίδυμα κοριτσάκια από την Κόλαση για να σε πιάσουν στα τρυφερά χεράκια τους και να σε κάνουν μικρά-μικρά κομματάκια, πριν τα βάλουν ένα ένα στο στόμα τους και τα φάνε. Αντίθετα, ο ίδιος αυτός άνθρωπος μπορεί να είναι εντελώς, και επί πολύ, ολότελα μόνος και να μη βαριέται λεπτό, έχοντας διαρκώς άπειρα πράγματα να κάνει και αξιοποιώντας ήρεμα και δημιουργικά τον χρόνο του. Ένας μοναχικός άνθρωπος δεν είναι απαραίτητα ένας άνθρωπος που νιώθει μοναξιά.
Η μοναχικότητα, όταν είναι επιλεγμένη, είναι ο καλύτερος τρόπος για να ανακτήσεις τον εαυτό σου — και την αξιοπρέπειά σου
Οι μοναχικές ώρες είναι γεμάτες δουλειά, διάβασμα, μαγείρεμα, περπάτημα, σκέψη, χάζεμα, μουσική, μικρές τελετουργίες που κρατούν τον ευτυχή αυτό άνθρωπο σε δημιουργική, πλήρη, εντελή επαφή με τον εαυτό του. Η μοναχικότητα, όταν είναι επιλεγμένη, όταν μοιάζει με καταφύγιο, με μια καλύβα στο δάσος που έχεις χτίσει για να σώνεσαι από τον κόσμο, είναι ο καλύτερος τρόπος για να ανακτήσεις τον εαυτό σου — και την αξιοπρέπειά σου.
Αυτά όμως αφορούν τους εσωστρεφείς ανθρώπους, όσους είναι έτσι φτιαγμένοι, τους happy few που αντλούν εμπειρίες από την ησυχία και την απομόνωση (ενώ, αντίθετα, νιώθουν τον κόσμο και τις πολλές κοινωνικότητες να τους ρουφάνε το αίμα σαν το βαμπίρ). Αλλά τι γίνεται με τους άλλους;
Με τους άλλους έχουμε πρόβλημα. Και ήδη ακούγεται ένας κόκκινος συναγερμός. Γι’ αυτούς, η πλήξη είναι η ανικανοποίητη επιθυμία τους για μια κάποια ενδιαφέρουσα ενασχόληση, και η μοναξιά η βαριά και πικρή αίσθηση έλλειψης κοινωνικών συνδέσεων.
Επιδημιολογικά, το ποσοστό των ενηλίκων που βιώνουν σοβαρή μοναξιά κυμαίνεται από το 25% μέχρι το 50%: είναι πολύ μεγάλα ποσοστά αυτά· πελώρια. Και τα ποσοστά της πλήξης τείνουν να γίνουν ακόμη μεγαλύτερα, καθώς μια σειρά στην τηλεόραση, ένα βιβλίο, μια βόλτα, ένα γεύμα, μπορούν μεν να γεμίσουν μία ώρα, ίσως και δύο, αλλά συχνά κάνουν τις υπόλοιπες να μοιάζουν ακόμη πιο απειλητικές, πιο τρομώδεις, και πιο «Λάμψη».
Και τα δύο φαινόμενα, η πλήξη και η μοναξιά, διαβάζουμε πως συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο ψυχικών νοσημάτων —άγχος, κατάθλιψη, εθιστική συμπεριφορά, ακόμα και αυτοκτονικό ιδεασμό—, ενώ βέβαια επηρεάζουν αρνητικά τη μαθητική, ακαδημαϊκή και εργασιακή απόδοση: οι πάσχοντες έφηβοι, μάλιστα, έχουν 50% μεγαλύτερη πιθανότητα να καταφύγουν στο κάπνισμα, στο αλκοόλ ή στα ναρκωτικά.
Το κινητό, η λεγόμενη «ψηφιακή αναψυχή», περιπλέκει την κατάσταση με τον γνωστό, ύπουλο τρόπο του, προσφέροντας μια ψευδαίσθηση κοινωνικότητας
Και το θέμα είναι πως δεν αντιμετωπίζονται με, απλώς, περισσότερες «δραστηριότητες». Και ασφαλώς όχι με το κινητό, τη λεγόμενη «ψηφιακή αναψυχή», που περιπλέκει την κατάσταση με τον γνωστό, ύπουλο τρόπο του, προσφέροντας μια ψευδαίσθηση κοινωνικότητας: παρά την επιτάχυνση της επικοινωνίας, η κοινωνική αποξένωση ενισχύει εντέλει την αίσθηση της απομόνωσης. Κι αυτό δεν το γράφει στο manual.
Το πρόβλημα, εδώ, είναι πιο μεγάλο, και πιο βαθύ. Και η αποτυχία να καλυφθούν κάποιες πολύ ουσιαστικές ανθρώπινες ανάγκες —«Δεν έχω τι να κάνω», «Δεν έχω με ποιον να υπάρξω», «Δεν έχω τίποτα, τίποτα, τίποτα»— βοά για πιο δραστικές λύσεις, όπως γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία, παρεμβάσεις «κοινωνικής συνταγογράφησης» (social prescribing) με ομάδες δραστηριοτήτων ή εθελοντισμού, online κοινότητες, προγράμματα συμβουλευτικής και, βέβαια, μεταξύ άλλων, και φαρμακοθεραπεία.
Αυτά δεν τα ξέρουμε εμείς. Αλλά έχουμε μια μικρή γνώση για την εσωστρέφεια, για την πάση θυσία αποφυγή και απομάκρυνση από το αγριεμένο πλήθος και από τη βουή και την αντάρα του κόσμου· για την καταφυγή στο προσωπικό σου άσυλο, και για το ενθαρρυντικό κλείδωμα της πόρτας: με διπλή κλειδαριά, και με τον σύρτη από πάνω. Εκεί που η πλήξη γίνεται βασίλισσα, σαν τη γάτα του σπιτιού. Και σου κρατά την καλύτερη παρέα.
* * *
Το αυγουστιάτικο Ημερολόγιο της Πλήξης κυκλοφορεί όλο τον μήνα, κάθε μέρα, στις 7 το πρωί. Ελπίζουμε να μη σας φαίνεται πολύ πληκτικό. Σας ευχαριστούμε.
Η Αθηνά Γρέκα, παθολόγος, γηρίατρος και επιστημονικά υπεύθυνη των Γιατρών του Κόσμου (ΓτΚ), εξηγεί πώς λειτουργεί το πρόγραμμα, που υλοποιείται σε συνεργασία με δήμους
22°
