Σαμπίνε Κρύγκερ-Κρασαγάκη: Οι μεγαλύτεροι μύθοι για το μαύρισμα και το αντιηλιακό

Μια Γερμανίδα δερματολόγος με λευκό δέρμα που, όπως παραδέχεται η ίδια, «δεν μαυρίζει εύκολα», ζει εδώ και σχεδόν τρεις δεκαετίες στην Κρήτη – σε μια από τις πιο ηλιόλουστες γωνιές της Ευρώπης.

Η Σαμπίνε Κρύγκερ-Κρασαγάκη βλέπει καθημερινά αυτό που συχνά ξεχνάμε: ότι η σχέση μας με τον ήλιο δεν αφήνει μόνο αναμνήσεις καλοκαιριών, αλλά και ίχνη πάνω στο δέρμα μας. Η εικόνα που χρησιμοποιεί στους ασθενείς της είναι χαρακτηριστική: το δέρμα μοιάζει με τραπεζικό λογαριασμό, όπου κάθε υπερβολική έκθεση στον ήλιο χωρίς προστασία προστίθεται σε έναν λογαριασμό που κάποια στιγμή μπορεί να κληθούμε να πληρώσουμε.

Όταν έκανε τη διδακτορική της διατριβή στο Βερολίνο, μελετούσε ήδη τους παράγοντες κινδύνου του μελανώματος: τους σπίλους, την ηλιοέκθεση, τα επαγγέλματα, το οικογενειακό ιστορικό, τα γονίδια.

Από τότε έχει αφιερώσει δεκαετίες στη θεραπεία του μελανώματος, στη βασική έρευνα και στην ανοσολογία του δέρματος. Καθηγήτρια σήμερα στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης, έχει συμμετάσχει συστηματικά στην ενημέρωση για την επιδημιολογία του μελανώματος και στις καμπάνιες πρόληψης της Ελληνικής Δερματολογικής και Αφροδισιολογικής Εταιρείας. Δεν μιλάει θεωρητικά για τον ήλιο: τον μελετά εδώ και τριάντα χρόνια.

― Ζούμε σε μια χώρα με τόσο ήλιο, έχουμε μάθει να προστατευόμαστε ή ακόμα τον υποτιμούμε;

Δεν υπάρχει μία απάντηση, γιατί η προσοχή που δίνουμε εξαρτάται από την ηλικία. Άτομα όπως εγώ, με πολύ λευκό δέρμα, που έχουν υποστεί στο παρελθόν ηλιακά εγκαύματα και ξέρουν πόσο δυσάρεστο είναι, πάντα προσέχουν, βάζουν αντηλιακό και αποφεύγουν τελείως την ηλιοέκθεση. Όσοι έχουν το κλασικό μελαχρινό δέρμα και μαυρίζουν εύκολα δεν δίνουν μεγάλη σημασία στην καθημερινότητα. Και το να μαυρίσεις, να φαίνεσαι πιο ελκυστικός, πιο νεανικός, αυτή η αντίληψη δεν έχει φύγει.

Οι μαμάδες, πάλι, που φροντίζουν τα μωρά τους, είναι υπερπροστατευτικές και ρωτάνε πάντα τον δερματολόγο «τι πρέπει να βάλω στο μωρό μου για να μην πάθει τίποτα». Εκεί έχει περάσει το μήνυμα, και ευτυχώς γιατί τα πρώτα χρόνια είναι καθοριστικά για την ανάπτυξη σπίλων που είναι παράγοντας κινδύνου για το μελάνωμα. Οι γυναίκες προσέχουν χειμώνα-καλοκαίρι, για τις ρυτίδες και τις πανάδες, όσο και για την υγεία τους. Οι άνδρες συχνά προσέχουν λιγότερο – δεν τους αρέσει η υφή του αντιηλιακού πάνω στο δέρμα, ειδικά με την τριχοφυΐα, και θεωρούν γενικά την αντιηλιακή κρέμα γυναικείο θέμα.

― Τι ακριβώς ρισκάρει κάποιος που περνάει τη μέρα του στην παραλία χωρίς προστασία;
Το πρώτο είναι το ηλιακό έγκαυμα. Και αν το πάθεις, τι δείχνει; Ότι το δέρμα δεν είναι σε θέση να διορθώσει τη ζημιά που έκανε ο ήλιος. Αυτή η ζημιά, όταν μπαίνει στον πυρήνα των δερματικών κυττάρων, μπορεί μετά από χρόνια να οδηγήσει σε δυσπλαστικά ή καρκινικά κύτταρα. Δεν υπάρχει μόνο το μελάνωμα, υπάρχουν διάφορες μορφές καρκίνου του δέρματος που σχετίζονται με την ηλιοέκθεση. Το εξηγώ πάντα στους ασθενείς: το δέρμα είναι σαν ένα βιβλιάριο που έχεις στην τράπεζα. Κάθε φορά που εκτίθεσαι στον ήλιο, αυξάνεται η ζημιά.
 
― Έχουμε στο μυαλό μας ότι κινδυνεύει περισσότερο αυτός που είναι συνέχεια στον ήλιο. Είναι πράγματι έτσι;
Οι Αμερικανοί το λένε «white collar disease». Ο κλασικός ασθενής με μελάνωμα είναι αυτός που δουλεύει καθημερινά σε γραφείο, δεν εκτίθεται στον ήλιο, έχει τρεις εβδομάδες άδεια τον χρόνο, τρέχει στην παραλία και «ψήνεται». Έχει τη λεγόμενη διαλείπουσα ηλιοέκθεση. Γι’ αυτό αυτοί οι ασθενείς συνήθως δεν βγάζουν το μελάνωμα στο πρόσωπο, όπου έχουμε την υψηλότερη ηλιοέκθεση, αλλά οι άνδρες στη ράχη και οι γυναίκες στη γάμπα. Ο ακανθοκυτταρικός καρκίνος, αντίθετα, σχετίζεται με τη χρόνια ηλιοέκθεση και εμφανίζεται στο πρόσωπο, στα χέρια ή στο κάτω χείλος, ιδίως αν κάποιος καπνίζει ταυτόχρονα.

― Ποιο κομμάτι του φωτός είναι το πιο επικίνδυνο για εμάς;
Είναι μια ερώτηση που κάνω ακόμα και στις εξετάσεις των φοιτητών και δεν την ξέρουν. Το UVB είναι αυτό που οδηγεί στο ηλιακό έγκαυμα, στο μαύρισμα και στον δερματικό καρκίνο. Το UVA είναι αυτό που περνάει βαθύτερα στο δέρμα και ενισχύει ακόμα περισσότερο την καρκινογένεση που προκαλεί η UVB. Και το UVC, που ευτυχώς δεν περνάει στη Γη χάρη στο στρώμα του όζοντος, είναι η πιο βλαβερή μορφή.

― Πολλοί με λευκό δέρμα αρνούνται να βάλουν αντηλιακό ακριβώς επειδή βάζοντάς το δεν θα μαυρίσουν. Το μαύρισμα ως ένδειξη ομορφιάς και υγείας, ισχύει;
Αυτό είναι λάθος. Το λευκό δέρμα δεν μαυρίζει εύκολα, οπότε παραβιάζεις τη φύση αν προσπαθείς με κάθε τρόπο, εκθέτοντάς το συνεχώς χωρίς προστασία στον ήλιο, να μαυρίσεις. Διότι το λευκό δέρμα δεν παράγει πολλή μελανίνη. Η ζημιά που προκαλεί κανείς στο δέρμα του θα τη δει κάποια στιγμή μετά τα 50, με την πρόωρη γήρανση, ενώ σταδιακά μπορεί να αναπτυχθούν και καρκινώματα.

― Ποιοι είναι οι μεγαλύτεροι μύθοι που ακούτε για τα αντηλιακά;
Υπάρχει μια έρευνα που είχε γίνει πέρυσι στην Αμερική, στη λεγόμενη Γενιά Z, κι όταν διάβασα τα αποτελέσματά της τρελάθηκα. Έλεγαν: «Όταν είσαι μαυρισμένος, ο ήλιος δεν σου κάνει πια ζημιά». Δηλαδή πήγαινε στην παραλία, μαύρισε και μετά είσαι προστατευμένος. Αυτό είναι μύθος. Ακόμα και ένας άνθρωπος με μαυρισμένο δέρμα μπορεί να πάθει ηλιακό έγκαυμα, αν μείνει πολλή ώρα στον ήλιο. Δεν μας προστατεύει η μελανίνη 100%.

Το δεύτερο που έλεγαν ήταν ότι, αν πίνεις αρκετό νερό όσο είσαι στην παραλία, δεν θα καείς. Δεν ισχύει αυτό. Το τρίτο που ανέφεραν είναι ένα παράξενο φαινόμενο, αποδεδειγμένο όμως από επιστημονικές δημοσιεύσεις: αυτοί που χρησιμοποιούσαν τακτικά αντηλιακά είχαν μεγαλύτερη επίπτωση μελανώματος από άλλους που ήταν αμελείς. Πώς προκύπτει αυτό; Έμεναν πολύ περισσότερο στον ήλιο επειδή νόμιζαν ότι, φορώντας αντηλιακό, ήταν προστατευμένοι. Το να φοράς αντηλιακό δεν πρέπει να σε οδηγεί στη λογική ότι «τώρα μπορώ να κάθομαι».

― Πολλοί βάζουν αντηλιακό μία φορά το πρωί και νιώθουν ασφαλείς όλη μέρα. Αρκεί;
Όχι, αν και εξαρτάται από το είδος. Υπάρχουν αντηλιακά με χημικά φίλτρα και άλλα με μεταλλικές ουσίες που κάνουν αντανάκλαση – αυτό που φοράνε οι ορειβάτες στα βουνά και αφήνει το λευκωπό χρώμα στο δέρμα. Οι μεταλλικές ουσίες δεν μεταβολίζονται, δεν αποδομούνται. Τα χημικά φίλτρα όμως, μετά από δύο-τρεις ώρες στο δέρμα, χάνουν την αποτελεσματικότητά τους. Ή όταν βουτάς, ιδρώνεις, σκουπίζεσαι, φεύγουν από το δέρμα. Με αυτή την έννοια, το αντηλιακό θέλει ανανέωση για να είσαι πραγματικά προστατευμένος. Φυσικά μετράει και η ποσότητα: δίνουμε συμβουλές σχετικά με το πόσα «fingertips» κρέμας χρειάζεσαι για μια συγκεκριμένη επιφάνεια, γιατί ο δείκτης SPF 30 ή 50 προκύπτει από τη σωστή ποσότητα του φίλτρου.

― Λένε ότι παίρνουμε βιταμίνη D από τον ήλιο, άρα μήπως δεν πρέπει να τον αποφεύγουμε;
Σε όλη τη Μεσόγειο –Γαλλία, Ιταλία, Ελλάδα, Ισραήλ, Παλαιστίνη– συμβαίνει κάτι παράξενο. Ενώ έχουμε υψηλότατη ηλιοέκθεση, κυρίως οι αγρότες, αν μετρήσουμε τα επίπεδα βιταμίνης D στο αίμα συχνά είναι χαμηλά. Δεν φταίει μόνο η έλλειψη έκθεσης, αφού ο αγρότης είναι όλη μέρα έξω. Υπάρχουν γενετικές παραλλαγές στον υποδοχέα της βιταμίνης D μέσα στα κύτταρα. Κάθε ορμόνη, για να δράσει στο κύτταρο, πρέπει να δεσμευτεί μέσω ενός υποδοχέα. Αν ο υποδοχέας δεν λειτουργεί σωστά, δεν έχεις τη βιολογική δράση που θέλεις. 

Η Παιδιατρική Κλινική του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου, εδώ στο ΠΑΓΝΗ, μελέτησε αυτούς τους πολυμορφισμούς και έδειξε ότι τα παιδιά στο Ηράκλειο φέρουν συγκεκριμένους πολυμορφισμούς που εξηγούν τα χαμηλά επίπεδα της βιταμίνης D. Γι’ αυτό ο πληθυσμός εδώ, από κάποια ηλικία και μετά, πρέπει να λαμβάνει συμπλήρωμα βιταμίνης D από το στόμα, για την οστεοπόρωση και για καλύτερη άμυνα. Το «βγες στον ήλιο για να παράγεις D» στη θεωρία ισχύει, στην πράξη όμως στη Μεσόγειο δεν ισχύει έτσι απλά, τουλάχιστον για εκείνους που έχουν τους συγκεκριμένους πολυμορφισμούς.
 
― Υπάρχει κάποιο σημείο του σώματος που ξεχνάμε συστηματικά;
Τα αυτιά. Ας πάρουμε ως παράδειγμα τον ακανθοκυτταρικό καρκίνο σε ηλικιωμένους άνδρες, στη μεγάλη πλειονότητα εμφανίζεται στα αυτιά, γιατί εκεί δεν βάζουμε ποτέ αντηλιακό. Μετά η κορυφή του κεφαλιού, το vertex, όταν αραιώνουν τα μαλλιά. Δεν θέλεις να βάζεις εκεί κρέμα γιατί λαδώνει, οπότε μένει εντελώς απροστάτευτη η περιοχή. Κάποιοι βάζουν καπέλο, αλλά αυτό δεν είναι τόσο συνηθισμένο. Άλλη περιοχή είναι τα χείλη, γιατί την κρέμα του προσώπου δεν τη βάζεις στα χείλη. Υπάρχουν πλέον ειδικά προϊόντα, γιατί ο ήλιος μαζί με τη νικοτίνη, που είναι καρκινογόνος ουσία, αυξάνουν πάρα πολύ τον κίνδυνο, κυρίως στο κάτω χείλος.
 
― Υπάρχουν ομάδες πληθυσμού που πρέπει να προσέχουν ιδιαίτερα το καλοκαίρι;
Εκτός από τον φωτότυπο που είπαμε –λευκό δέρμα που καίγεται εύκολα, γαλανά μάτια, ξανθά μαλλιά– είναι οι ασθενείς με κάποιου είδους ανοσοκαταστολή. Μπορεί να την προκαλέσει ο ίδιος ο καρκίνος σε προχωρημένα στάδια, μπορεί να την προκαλέσουμε εμείς θεραπευτικά με ανοσοκατασταλτικά φάρμακα, τα οποία δίνουμε μετά από μεταμόσχευση οργάνων ή για τα αυτοάνοσα νοσήματα, μπορεί να έρθει μετά από βαριές λοιμώξεις, υψηλό πυρετό, πνευμονίες. Γιατί τι κάνει η ανοσολογική άμυνα; Προσπαθεί πάντα να διορθώσει τις βλάβες των κυττάρων, να απομακρύνει όσα έχουν υποστεί βλάβη. Αν όμως έχεις ανοσοκαταστολή κι αυτά τα ανοσοκύτταρα δεν λειτουργούν καλά, τυχόν καρκινικά κύτταρα πολλαπλασιάζονται ανεξέλεγκτα και δημιουργούν κακοήθειες.
 
― Εσείς, ως δερματολόγος, τι δεν κάνετε ποτέ στην παραλία;
Δεν ξαπλώνω για ηλιοθεραπεία. Πηγαίνω για να κολυμπήσω, βγαίνω έξω, στεγνώνω το σώμα μου και φεύγω. Επειδή είμαι τόσο ευαίσθητη και δεν θέλω να έχω ηλιακά εγκαύματα.
 
― Σε πολλούς όμως αρέσει η ηλιοθεραπεία, δύσκολα την κόβουν…
Αυτό το είχαμε δείξει σε ένα από τα συνέδριά μας, γιατί ο ήλιος έχει μια πολύ θετική επίπτωση στην ψυχολογία του ανθρώπου. Επειδή είναι κάτι που σου αρέσει, όπως και το κάπνισμα, είναι πολύ δύσκολο να πεις στον άλλον «μην το κάνεις». Δεν είναι μόνο το χρώμα του δέρματος που αποκτάς. Στις σκανδιναβικές χώρες, τον χειμώνα κάνουν θεραπεία με φως για να μην έχουν κατάθλιψη. Μπορεί λοιπόν κανείς να χαίρεται τον ήλιο και να τον βλέπει, χωρίς να εκθέτει όλο το σώμα του. Και ιδίως οι ασθενείς που έχουν πολλές ελιές, που είναι ένας ακόμα σημαντικός παράγοντας κινδύνου για το μελάνωμα, πρέπει να προσέχουν την ηλιοέκθεση, ώστε να περιορίσουν τον κίνδυνο βλαβών από τον ήλιο.

Μερικές συμβουλές για ένα ασφαλές καλοκαίρι

•    Να αποφεύγουμε τον ήλιο τις μεσημεριανές ώρες, από τις 11 έως τις 3 περίπου, γιατί τότε είναι πιο έντονη η ηλιοέκθεση. 
•    Να χρησιμοποιούμε τα αντηλιακά σωστά: η εφαρμογή πρέπει να γίνεται τουλάχιστον μισή ώρα πριν βουτήξουμε, όχι να πασαλειβόμαστε και να πέφτουμε στο νερό. 
•    Βάζουμε αρκετό αντηλιακό.
•    Προτιμούμε την αληθινή σκιά. Το ύφασμα της ομπρέλας δεν μας προστατεύει, γιατί υπάρχει και η αντανάκλαση από την άμμο. Μπορούμε να καθόμαστε κάτω από μια στέγη, αν και ούτε εκεί γλιτώνουμε τελείως την αντανάκλαση. Το καλύτερο είναι  απλά να αποφεύγουμε τον ήλιο τις μεσημεριανές ώρες.

Τρία πράγματα που εσφαλμένα πιστεύουμε για τον ήλιο

1.    «Αφού μαύρισα, προστατεύομαι». Το μαύρισμα μειώνει αλλά δεν εξαφανίζει τον κίνδυνο βλάβης.
2.    «Με αντηλιακό μπορώ να κάθομαι όσες ώρες θέλω». Το αντηλιακό είναι προστασία, όχι άδεια για περισσότερη έκθεση.
3.    «Αν πίνω πολύ νερό, δεν καίγομαι». Η ενυδάτωση είναι απαραίτητη, αλλά δεν προστατεύει το δέρμα από την UV ακτινοβολία.