Εμβόλια: Τι ξέρουμε, τι δεν ξέρουμε και τι παρεξηγούμε ακόμα

Στο θέμα των εμβολίων, οι απόψεις είναι συχνά απόλυτες. Ή τα εμπιστευόμαστε πλήρως ή τα αντιμετωπίζουμε με καχυποψία. Στην πραγματικότητα, όμως, όπως και σε κάθε πεδίο της ιατρικής, τα δεδομένα δεν είναι θέμα πίστης, αλλά κατανόησης. Τα τελευταία χρόνια –και ιδιαίτερα με την πανδημία– τα εμβόλια βρέθηκαν στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης όσο ποτέ άλλοτε. Μαζί με την επιστημονική γνώση, διακινήθηκαν και πολλές απλοποιήσεις, παρερμηνείες ή και ξεκάθαροι μύθοι.

Ζητήσαμε από τον παθολόγο Γιώργο Παππά, ερευνητή ζωονόσων, επιδημιολογίας λοιμώξεων και ετοιμότητας απέναντι σε προκλητές και φυσικές επιδημίες, να απαντήσει σε ερωτήματα που εξακολουθούν να απασχολούν: πόσο ασφαλή είναι τα εμβόλια, τι γνωρίζουμε για τις παρενέργειες, τι σημαίνει ανοσία, ποιος τα χρειάζεται και γιατί.

Όλη η αλήθεια για τα εμβόλια: Τι ισχύει και τι όχι

― Τα εμβόλια mRNA ήταν πειραματικά και οι σοβαρές παρενέργειες αποκρύπτονται.

• ΜΥΘΟΣ: Η τεχνολογία των mRNA εμβολίων δοκιμάζεται, τόσο στον καρκίνο όσο και σε λοιμώξεις, εδώ και χρόνια – κάποιες λοιμώξεις είναι αρκετά σπάνιες ώστε να μην μπορούν να γίνουν μεγάλες μελέτες όπως αυτές του κορωνοϊού, ούτε να υπάρχει επαρκής χρηματοδότηση. Εδώ, το επείγον της κατάστασης επέτρεψε τη χρηματοδότηση και η εκτεταμένη κυκλοφορία του ιού τις κλινικές δοκιμές με δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους για κάθε εμβόλιο – κανένα φάρμακο δεν δοκιμάζεται τόσο εκτεταμένα όσο τα εμβόλια του κορωνοϊού.
  
  Καμία σοβαρή παρενέργεια δεν θα μπορούσε να αποκρυφτεί: την αυξημένη επίπτωση μιας (σχετικά καλοήθους σε σχέση με την ιογενή αντίστοιχη) μυοκαρδίτιδας σε νέους άνδρες την παρακολούθησε και την ανέδειξε με λεπτομέρειες η επιστημονική κοινότητα. Αντίστοιχα, ο (τελικά) σπανιότατος συνδυασμός γονιδιακής προδιάθεσης και τυχαίου γεγονότος που οδήγησε σε σύνδρομο θρόμβωσης-θρομβοπενίας σε αρκετά άτομα, ειδικά στη Βρετανία, από το (μη-mRNA) εμβόλιο της AstraZeneca/Οξφόρδης, συζητήθηκε και πάλι από την επιστημονική κοινότητα, έστω και με μια κρίσιμη καθυστέρηση ημερών. Οι ζωές που έσωσε όμως ακόμη κι αυτό το εμβόλιο υπολογίζονται σε 6 εκατομμύρια μόνο τον πρώτο χρόνο του εμβολιασμού.

― Ο εμβολιασμός κατά του κορωνοϊού προσφέρει μόνιμη ανοσία, άρα αν έχω ήδη εμβολιαστεί δεν χρειάζεται να το ξανακάνω.

• ΜΥΘΟΣ: Ο κορωνοϊός παραμένει εύπλαστος, σε εξελικτική πορεία που, τουλάχιστον μέχρι πρόσφατα, σήμαινε ότι άλλαζε τη μορφή του για να διαφεύγει από την ανοσία μας. Άρα, και η ανοσία μας θα πρέπει να προσαρμόζεται στις νέες μορφές του ιού. Άλλωστε, το ίδιο δεν συμβαίνει και με το εμβόλιο για τη γρίπη;

― Αν δεν ανήκω σε ευπαθή ομάδα δεν χρειάζεται να κάνω το εμβόλιο για τον κορωνοϊό;

• ΜΥΘΟΣ, εν μέρει: Το «χρειάζεται» είναι η σχετική λέξη εδώ. Άτομα μικρότερης ηλικίας που δεν έχουν υποκείμενα νοσήματα πράγματι έχουν μικρότερη πιθανότητα να εμφανίσουν σοβαρές επιπλοκές από τον κορωνοϊό πλέον. Όμως αυτή η πιθανότητα δεν είναι μηδενική και είναι μεγαλύτερη από τον κίνδυνο εμφάνισης κάποιας επιπλοκής από το εμβόλιο.
  
  Ο εμβολιασμός σε προστατεύει προσωρινά, έστω και μερικώς, από το να κολλήσεις – άρα και από τον αυξημένο μεσομακροπρόθεσμο κίνδυνο για καρδιαγγειακές επιπλοκές μετά από κάθε λοίμωξη. Μειώνει επίσης την πιθανότητα εμφάνισης long covid και τη μεταδοτικότητα του ατόμου που νοσεί. Έτσι, ο εμβολιασμός, ακόμη και των μη ευπαθών, εξακολουθεί να έχει και κοινωνικό αποτύπωμα.

― Το εμβόλιο της γρίπης δεν αφορά μόνο τους ηλικιωμένους ή τους ευπαθείς.

• ΑΛΗΘΕΙΑ: Αφορά επίσης παιδιά, ειδικά μικρής ηλικίας, άτομα που φροντίζουν ή έρχονται σε επαφή με ευπαθή άτομα, έγκυες, υγειονομικούς, κλειστούς πληθυσμούς (π.χ. εσωτερικούς σπουδαστές ή νεοσύλλεκτους τη χειμερινή περίοδο), καθώς και άτομα που εργάζονται στον τομέα της πτηνοτροφίας και της χοιροτροφίας και εκδοροσφαγείς (αυξημένου κινδύνου να έρθουν σε επαφή και με άλλα στελέχη γρίπης, π.χ. των πτηνών ή των χοίρων, που μπορεί να οδηγήσουν σε επικίνδυνους ανασυνδυασμούς).

― Το εμβόλιο για τον πνευμονιόκοκκο είναι απαραίτητο για όλους μετά τα 65.

• ΑΛΗΘΕΙΑ, εν μέρει: Κι εδώ η λέξη-κλειδί είναι το «απαραίτητο». Σε κάποιο βαθμό η προφύλαξη των >65 επιτυγχάνεται με τον εκτεταμένο εμβολιασμό των παιδιών, που λειτουργούν ως μεταδότες προς τους μεγαλύτερους. Από την άλλη, ο πνευμονιόκοκκος εξακολουθεί να αποτελεί το βασικό αίτιο μικροβιακής (και βαρύτατης) πνευμονίας, αλλά και το κυριότερο αίτιο μηνιγγίτιδας στις ηλικίες άνω των 65. Οπότε, ποιος ο λόγος να μην κάνει κανείς το εμβόλιο (που είναι και «παλαιάς τεχνολογίας» για όσους διατηρούν επιφυλάξεις); Και φυσικά το ίδιο ισχύει για νεότερους ευπαθείς, όπως και για τους καπνιστές.

― Το εμβόλιο για τον έρπητα ζωστήρα προλαμβάνει την άνοια.

• ΑΛΗΘΕΙΑ: Είναι μια από τις πλέον εντυπωσιακές διαπιστώσεις που πρόσφερε πρόσφατα η επιστήμη, και μάλιστα έχει αναπαραχθεί σε τουλάχιστον 4 μελέτες από διαφορετικές χώρες. Είναι ενδεικτικό του πόσα δεν γνωρίζουμε –αλλά και μαθαίνουμε– για τον τρόπο που διάφοροι ιοί και άλλα παθογόνα επιδρούν ή και συμβάλλουν στην εμφάνιση σοβαρών νοσημάτων, για τα οποία η γνώση μας παρέμενε ασαφής. Ταυτόχρονα, αναδεικνύει και το ότι ο εμβολιασμός, ως πρακτική, μπορεί να έχει και παράπλευρες ευεργετικές δράσεις. Πρόκειται για ένα εμβόλιο που πλέον είναι διαθέσιμο σε όλους άνω των 60 και έχει εξαιρετική αποτελεσματικότητα απέναντι στον ζωστήρα – όσοι έχουν νοσήσει γνωρίζουν την ταλαιπωρία του.

― Τα εμβόλια mRNA μένουν για πάντα στο σώμα μας;

• ΜΥΘΟΣ: Αυτά έχουν διερευνηθεί από την αρχή – σε ποια σημεία πηγαίνουν τα συστατικά τους και για πόσο διάστημα ανιχνεύονται. Η απάντηση είναι όχι: τα συστατικά των εμβολίων παραμένουν στο σώμα για μικρό χρονικό διάστημα.Αντίστοιχα, και η «εντολή» που δίνουν για την παραγωγή μιας συγκεκριμένης πρωτεΐνης ή αντισώματος είναι παροδικής διάρκειας. Δεν συνεχίζουμε να παράγουμε αντισώματα επ’ αόριστον χωρίς αναμνηστική δόση.

― Η φυσική ανοσία είναι καλύτερη αυτής που δίνουν τα εμβόλια;

• ΜΥΘΟΣ: Η «φυσική» ανοσία δεν είναι φυσική, με την έννοια ότι το να νοσείς δεν είναι μια ουδέτερη ή ακίνδυνη διαδικασία. Η ανοσία μετά από νόσηση μπορεί να είναι επαρκέστερη από αυτήν μετά από εμβόλιο; Ενδέχεται να παρατηρούνται αποκλίσεις –όχι ουσιαστικές–, που ευνοούν τη μία ή την άλλη, ανάλογα με το παθογόνο. Όμως, η «φυσική» ανοσία δεν είναι καλύτερη για όσους πεθαίνουν από τη νόσηση ή για όσους εμφανίζουν βαριές επιπλοκές. Και αυτό είναι το κρίσιμο πλαίσιο της σύγκρισης.

― Τα εμβόλια προκαλούν αυτισμό, αλλεργίες και αυτοάνοσα;

• ΜΥΘΟΣ: Μελέτες εκατομμυρίων παιδιών σε βάθος χρόνου έδειξαν ότι, όχι, τα εμβόλια δεν προκαλούν αυτισμό⋅ όχι, δεν προκαλούν de novo αυτοάνοσα (ναι, κάθε ανοσολογικό ερέθισμα μπορεί να «ξυπνήσει» ένα προϋπάρχον, ακόμη και άγνωστο, αυτοάνοσο – αλλά στον κορωνοϊό, για παράδειγμα, ήταν η ίδια η νόσος που σχετίστηκε με αυξημένη πιθανότητα αυτοάνοσων στη συνέχεια και όχι το εμβόλιο)⋅ και όχι, δεν προκαλούν νέες αλλεργίες. Ναι, κάποιοι άνθρωποι μπορεί να είναι αλλεργικοί σε συστατικά των εμβολίων – αλλά αυτό είναι διαφορετικό ζήτημα.

― Κάνουμε πολλά εμβόλια στα παιδιά;

• ΜΥΘΟΣ: Το ερώτημα είναι τι θα σήμαινε το αντίθετο. Να αφήναμε τα παιδιά να εμφανίζουν την απαίσια και συχνά θανατηφόρα επιγλωττίτιδα από αιμόφιλο; Ή να μην τα εμβολιάζουμε για τον μηνιγγιτιδόκοκκο – λες και δεν γνωρίζουμε την τραγική, κεραυνοβόλο πορεία που μπορεί να έχει αυτή η λοίμωξη;