Ηλιάνα Μαλίχιν: Το Ρέθυμνο, τα αμπέλια και ένα όνειρο σπουδαίο

Ας μου επιτραπεί να ξεκινήσω με τη μεροληπτική παραδοχή πως το Ρέθυμνο είναι ένας τόπος με ενέργεια και δύναμη που γίνεται αντιληπτή στον επισκέπτη. Το επαρχιακό κομμάτι του Νομού είναι άγριο και ήμερο ταυτόχρονα. Γκρεμνά, φαράγγια, δρόμοι με άγριες στροφές ίσα που να χωράει ένα αυτοκίνητο –ο εφιάλτης του ακροφοβικού– και στο βάθος το Λιβυκό Πέλαγος ακυμάτιστο, μια υπόσχεση γαλήνης. Οι βουνοκορφές του Ψηλορείτη Αύγουστο μήνα χιονισμένες, να τις θωρείς με δέος ενώ βρίσκεσαι σ’ ένα αυτοκίνητο που κατευθύνεται προς τη θάλασσα! Οι μυρωδιές, οι γεύσεις, οι άνθρωποι του τόπου συνδυάζουν επίσης την αντίθεση άγριου και ήμερου. Σκληρά πρόσωπα με βαθιές ρυτίδες, που μεταμορφώνονται σε φιγούρες αγίων μόνο μ’ ένα τους καθαρό χαμόγελο. Δεν είναι λίγες οι ιστορίες που ακούς για «τότε στην Κρήτη που μπήκαμε σ’ ένα καφενεδάκι και μέσα σε πέντε λεπτά οι ντόπιοι έφεραν τη ρακή και δεν μας άφηναν να φύγουμε...».

Τώρα που φτιάχτηκε λίγο το σκηνικό, για όποιον δεν γνωρίζει την επαρχιακή Κρήτη πρέπει να μπει στο πλάνο ένα νεαρό κορίτσι που εγκαταλείπει την πρωτεύουσα και αποφασίζει να σπουδάσει και να ξεκινήσει να υλοποιεί το όνειρό της στον τόπο καταγωγής της. Η ενασχόλησή της με τη γη ήταν κάτι που ήξερε πάντα ότι θα επέλεγε. Ο τόπος και οι ντόπιοι τη δέχτηκαν σαν δική τους, ως είναι άλλωστε. Διάφοροι αμπελώνες αγροτικών οικογενειών που χρησιμοποιούνταν κυρίως για δική τους παραγωγή μπήκαν στον χορό, ώστε να αναδειχτούν οι γεύσεις που παράγονταν στον τόπο επί αιώνες και οι ετικέτες των κρασιών της να στέκονται ισάξια ανάμεσα σε άλλες με προέλευση από διάσημες οινοπαραγωγικές περιοχές όπως το Μπορντό, η Τοσκάνη, η Βουργουνδία.

Αυτό είναι άλλωστε και το όνειρο της Ηλιάνας Μαλίχιν, να μπει το Ρέθυμνο στον χάρτη των παγκοσμίως γνωστών ζωνών οινοπαραγωγής. Η ίδια, ως φορέας των αντιθέσεων του τόπου της, αγριοήμερη δηλαδή, με επιμονή και πείσμα στις αντιξοότητες, έχει καταφέρει το όνειρό της αυτό να μην ακούγεται καθόλου ουτοπικό.

Τη συνάντησα πριν πολλούς μήνες στο πάρτι που έκανε ένα γνωστό εστιατόριο της Αθήνας, αρχίσαμε αμέσως να μιλάμε για τον κοινό τόπο καταγωγής μας, τον τόπο που περάσαμε τα παιδικά μας καλοκαίρια, τις τοπικές συνήθειες και τους κοινούς γνωστούς, φτάσαμε στα χωριά και στα αμπέλια κι έτσι αντιλήφθηκα ότι αυτό που κάνει η Ηλιάνα στο Ρέθυμνο δεν είναι απλά να παράγει κρασί, είναι ένα project που θα έπρεπε να υπάρχει διάσπαρτα σε όλη την Ελλάδα και να συστήνει ελληνικά προϊόντα σπάνιας αξίας στις ευρωπαϊκές αγορές, διατηρώντας μια παράδοση αιώνων του εκάστοτε τόπου.

Ηλιάνα Μαλίχιν: Συνέντευξη με την οινοπαραγωγό από το Ρέθυμνο

Πώς αποφάσισες να ζήσεις στην επαρχία και να ασχοληθείς με ένα εγχείρημα που, τουλάχιστον για εμάς που το βλέπουμε απ’ έξω, φαντάζει πολύ δύσκολο. Είναι όντως;

Στους ανθρώπους της πόλης είναι φυσιολογικό να φαίνεται δύσκολο –χωρίς αυτό να σημαίνει πως οι δουλειές στην πόλη είναι εύκολες–, γιατί αφήνεις μια καθημερινότητα. Για εμένα πάντως δεν ήταν δύσκολο. Μου φάνηκε πολύ απλό. Θεωρούσα δεδομένο ότι θα φύγω από την Αθήνα και ότι θα μείνω στην Κρήτη. Αυτό ήταν κάτι που ήθελα να κάνω από μικρή.

Ακόμα κι αν το θεωρούσες δεδομένο, φαντάζομαι θα συνάντησες στη συνέχεια κάποιες αντιξοότητες. Ποιες είναι οι μεγαλύτερες δυσκολίες που καλείται να αντιμετωπίσει ένας οινοπαραγωγός στην Ελλάδα;

Η μεγαλύτερη δυσκολία πλέον είναι η κλιματική αλλαγή. Τα καιρικά φαινόμενα είναι πολύ έντονα και ακαθόριστα, άρα μεταβάλλουν την παραγωγή από χρονιά σε χρονιά. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει περίπτωση να έχεις μεγάλες ζημιές και ταυτόχρονα να μην μπορείς να εξασφαλίσεις ένα σταθερό εισόδημα. Αυτό εντείνεται εφόσον δεν υπάρχει υποστήριξη. Αν χάσεις μέρος της σοδειάς σου λόγω καιρικών συνθηκών ή, όπως στη δική μου περίπτωση, λόγω πυρκαγιάς, δεν θα αποζημιωθείς. Γενικότερα δεν υπάρχει υποστήριξη στον πρωτογενή τομέα. Ως προς την κλιματική αλλαγή, τα τελευταία τουλάχιστον πέντε χρόνια αντιμετωπίζαμε και μια διαφορετική καιρική δυσκολία – κάτι που συνήθως οδηγεί σε μείωση της παραγωγής.

Ένας ακόμα αστάθμητος παράγοντας είναι οι τρέχουσες τάσεις. Είδαμε, για παράδειγμα, κάποια στιγμή τα μη αλκοολούχα κρασιά να κερδίζουν έδαφος. Είναι πολλοί οι παράγοντες, ακόμα και η οικονομική αβεβαιότητα που βιώνουν οι καταναλωτές επηρεάζει την κατανάλωση, άρα την αγοραστική τους δύναμη.

Τέλος, αυτό που πάγια δυσκολεύει τον Έλληνα οινοπαραγωγό, ο οποίος συνήθως είναι παράλληλα και αγρότης, είναι ότι δεν έχει βοήθεια από την αγροτική πολιτική. Τα διαχρονικά προβλήματα του κλάδου συνεχίζουν να δυσκολεύουν σημαντικά τη ζωή του, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια με τις συνεχείς ανατιμήσεις σε αναλώσιμα όπως λιπάσματα, καύσιμα, ζωοτροφές. Οι δυσκολίες αυτές συχνά οδηγούν κάποιον στο να εγκαταλείψει το επάγγελμα. Η ενίσχυση του πρωτογενούς τομέα, και ειδικά των μικρών παραγωγών, είναι ζήτημα ζωτικής σημασίας.

Αν, τώρα, κάποιος καταφέρει να ξεπεράσει τις οικονομικές δυσκολίες και τις αντιξοότητες του καιρού, θα έχει ν’ αντιμετωπίσει και τις δυσκολίες της αγοράς – ο ανταγωνισμός είναι μεγάλος. Τα προϊόντα είναι πάρα πολλά, οπότε πρέπει να είσαι ανταγωνιστικός για να πουλήσεις το δικό σου και να επιβιώσεις.

Τα παραπάνω ισχύουν και για την ελληνική αγορά;

Ο ανταγωνισμός είναι τεράστιος, είτε μιλάμε για την Ελλάδα είτε για το εξωτερικό.

Το Ρέθυμνο πώς το επέλεξες;

Η μαμά μου κατάγεται από τη Λαμπινή Ρεθύμνου. Εκεί έχω περάσει όλα τα παιδικά μου καλοκαίρια κι από μικρή είχα όνειρο να ζήσω σ’ αυτό το μέρος. Είχα πολύ καλή σχέση με τον παππού μου, ο οποίος με έπαιρνε μαζί του στις ελιές, στο αμπέλι και μου μετέδωσε την αγάπη που είχε γι’ αυτό, παρόλο που κι εκείνος έμενε στην Αθήνα. Ήταν από τους ξενιτεμένους Κρητικούς, βέβαια αυτοί συνήθως έχουν περισσότερο μεράκι, γιατί τους λείπει ο τόπος τους. Εγώ ήμουν το μόνο κορίτσι από τα εγγόνια του και με επέλεξε για να μου μεταδώσει την αγάπη του για τη γη. Τίποτα δεν είναι τυχαίο. Σπούδασα Γεωπονία γιατί ένιωθα πολύ κοντά στη φύση, στις ελιές, το αμπέλι. Δεν περνούσα ωραία στην Αθήνα, στόχος μου ήταν να γυρίσω στην Κρήτη. Όσο σπούδαζα Γεωπονική στο Ηράκλειο περνούσα τα Σαββατοκύριακά μου στη Λαμπινή για να είμαι κοντά στη φύση, δεν έκανα αυτό που παραδοσιακά λέμε «φοιτητική ζωή».

Από τον ευρύ τομέα της Γεωπονικής πότε αποφάσισες ότι θέλεις να ασχοληθείς συγκεκριμένα με τα αμπέλια, άρα με το κρασί;

Αυτό ξεκαθάρισε αφότου είχα μπει στη σχολή και σπούδαζα, παρόλο που είχα δυνατά ερεθίσματα από το δικό μας αμπέλι. Μπορεί να ήταν μικρό, αλλά περίμενα με αγωνία τον τρύγο – θεωρούσα πως ήταν η καλύτερη εποχή του χρόνου. Θυμάμαι επίσης έντονα τον παππού μου με τα αδέλφια του να σχολιάζουν με απλούς όρους το κρασί. «Φέτος μας βγήκε πιο ελαφρύ, πιο κόκκινο...» Μετά, ως φοιτήτρια, άρχισα να έχω ερωτήματα για τους λόγους που χρόνο με τον χρόνο το κρασί αλλάζει γεύση, χρώμα κ.λπ. Κάπου στα μισά των σπουδών μου αποφάσισα να εξειδικευτώ στο αμπέλι και στο κρασί και να κάνω μεταπτυχιακό στην Οινολογία.

Ήταν δύσκολη η συνεργασία σου με τους ντόπιους αμπελουργούς ή τους ντόπιους γενικότερα, οι οποίοι, προφανώς, δεν έχουν συνηθίσει να συνεργάζονται με νεαρές γυναίκες;

Όταν πήγα στο χωριό ήταν λες και έλειπα για χειμώνα στην Αθήνα και γύρισα για διακοπές, όπως κάθε καλοκαίρι. Δεν υπήρξε κάτι να τους παραξενέψει, νομίζω ότι είχαν καταλάβει από όταν ήμουν μικρή και πήγαινα με τον παππού μου στις αγροτικές εργασίες πως αυτού του είδους οι δουλειές είναι πολύ φυσιολογικές για εμένα. Με αντιμετώπισαν με θαυμασμό, σαν έναν δικό τους άνθρωπο που κάνει ό,τι κάνουν κι εκείνοι. Αργότερα ξεκίνησα το εγχείρημα με το οινοποιείο κι έπρεπε να οργανώσω ομάδες παραγωγών, γιατί δεν είχα δικούς μου αμπελώνες. Ξεκίνησα με λίγα άτομα, τα οποία μπήκαν στην ομάδα, τους εξήγησα τι ήθελα να κάνω, ποιο ήταν τ’ όνειρό μου, το όραμά μου. Ήταν κάπως διστακτικοί. Νομίζω πως στην αρχή λίγοι ήταν αυτοί που είδαν την ειλικρίνειά μου και με πίστεψαν. Βέβαια, όταν μπήκαν στην ομάδα και ξεκινήσαμε, οι ίδιοι έφεραν κι άλλους. Ήταν ευχαριστημένοι, κατάλαβαν πως ο κόσμος άρχισε να μιλάει για το κρασί των αμπελιών τους και για τα χωριά τους –τον Φουρφουρά, τις Μέλαμπες, τον Μέρωνα–, οπότε η ομάδα μεγάλωσε, χωρίς να προσπαθώ εγώ να τραβήξω άτομα.

Εξήγησέ μου λίγο τον τρόπο που δουλεύεις με τις ομάδες τοπικών παραγωγών.

Όλα προέκυψαν μοιραία. Ξεκίνησα από τον Φουρφουρά, γιατί εκεί έκανα τη μεταπτυχιακή μου διατριβή πάνω στο Βιδιανό. Με πήγε ένας οινοποιός στους παλιούς αμπελώνες. Εκεί μάλιστα ήταν που δημιούργησα και την πρώτη ομάδα παραγωγών. Το πρώτο κρασί πήγε πολύ καλά. Έπειτα πήγα και στις Μέλαμπες, πάλι σε παλιά αμπέλια, κι εκεί σχηματίστηκε στο μυαλό μου το πρότζεκτ, κατάλαβα δηλαδή ότι θέλω να αναδείξω τα διαφορετικά κρασιά που βγάζει η ευρύτερη περιοχή των χωριών του Ρεθύμνου. Να πηγαίνω σε διαφορετικά χωριά του νομού και να φτιάχνω κρασί, όπως γίνεται στη Βουργουνδία. Έτσι προέκυψαν τα διαφορετικά κρασιά ανά χωριό, καθώς και οι διαφορετικές ομάδες. Για παράδειγμα, υπάρχει ετικέτα Βιδιανό του Φουρφουρά κι άλλη Βιδιανό από Μέλαμπες. Μετά τη φωτιά βγάλαμε ετικέτα Βιδιανό με Θραψαθήρι από διάφορα χωριά του Ρεθύμνου, και υπάρχει και ροζέ Λιάτικο από διάφορα χωριά του Ρεθύμνου αλλά και ερυθρό από τον Μέρωνα.

Θέλω να μου μιλήσεις για το Βιδιανό, το πολύ ιδιαίτερο αυτό κρασί της Κρήτης με το οποίο γνωρίζω ότι έχεις ασχοληθεί ιδιαιτέρως.

Το Βιδιανό είναι πλέον η πιο γνωστή ποικιλία της Κρήτης κι έχει γεννηθεί στο Ρέθυμνο. Ξέρουμε ότι υπήρχαν αμπέλια στον Φουρφουρά, στις Μέλαμπες και στον Μυλοπόταμο, πλέον όμως στον Μυλοπόταμο δεν υπάρχουν παλιά αμπέλια που βγάζουν Βιδιανό. Αργότερα, πήραν αμπέλια από τις Μέλαμπες και τον Φουρφουρά και τα φύτεψαν στο Ηράκλειο, που είναι μεγάλη αμπελουργική ζώνη. Εκεί βρίσκεται σήμερα η μεγαλύτερη έκταση αμπελώνων με Βιδιανό, κι ας μην προέρχεται από εκεί.

Όποιος αγαπάει το κρασί σίγουρα γνωρίζει το Βιδιανό, είναι ένα κρασί που δεν μπορεί να σε απογοητεύσει, έχει πολύ ωραία αρώματα και σώμα. Θεωρώ, βέβαια, πως μέσα στα επόμενα χρόνια θα μας απασχολήσουν κι άλλες ποικιλίες κρητικού κρασιού, όπως το Θραψαθήρι που είναι λευκό σταφύλι, κάνει λευκό κρασί κι έχει πολύ ενδιαφέρον. Το ίδιο πιστεύω και για το Λιάτικο.

Τα ελληνικά κρασιά σε τι θέση βρίσκονται στον ευρωπαϊκό χάρτη κρασιών. Γίνονται εξαγωγές; Ποιες ποικιλίες είναι οι πιο δημοφιλείς;

Τα τελευταία δέκα χρόνια οι ελληνικές εξαγωγές κρασιών πάνε πολύ καλά. Υπάρχει έντονη εξαγωγική δραστηριότητα και στην Κρήτη αλλά και στην υπόλοιπη Ελλάδα. Μεγάλα οινοποιεία άνοιξαν τον δρόμο επειδή μπήκαν σε μεγάλες αγορές όπως η Αμερική, ο Καναδάς αλλά και χώρες της Ευρώπης. Τα οινοποιεία αυτά έκαναν γνωστά τα ελληνικά κρασιά στο εξωτερικό κι έτσι εισχώρησαν και μικρότεροι παραγωγοί. Σίγουρα μπορούμε να κάνουμε κι άλλα, αλλά ήδη το ελληνικό κρασί είναι γνωστό στο εξωτερικό.

Πώς θα χαρακτήριζες τους Έλληνες ως καταναλωτές κρασιού;

Σίγουρα δεν έχουμε την κουλτούρα του Γάλλου, ο οποίος θα πιει ένα ποτήρι καλό εμφιαλωμένο κρασί και στην έξοδό του αλλά και στο σπίτι. Εμείς εδώ ακόμα παλεύουμε να πείσουμε τον Έλληνα να πίνει στην έξοδό του κρασί αντί για βαρύ αλκοόλ. Προσπαθούμε μάλιστα να πείσουμε και τους Κρητικούς, οι οποίοι το έχουν γυρίσει στο ουίσκι, λες και βρισκόμαστε στη Σκωτία. Η αλήθεια είναι πως δεν βοηθούν και οι χώροι εστίασης, διότι το καλό κρασί φτάνει εκεί σε μια πολύ υψηλή τιμή που μπορεί να βάλει σε σκέψεις τον καταναλωτή.

Περάσαμε επίσης μια περίοδο που ο καταναλωτής φοβόταν το κρασί γιατί νόμιζε πως, αν δεν είναι ειδήμων, δεν μπορεί να το πιει. Θεωρώ ότι όταν πρωτοεμφανίστηκαν οι σομελιέ στα εστιατόρια είχαν φοβίσει κάπως τον κόσμο ότι, αν δεν ξέρεις πώς να κουνήσεις το ποτήρι ή πώς να μυρίσεις το κρασί, τότε «δεν μπορείς» να πιεις. Ευτυχώς έχουμε φύγει πλέον από αυτό. Το κρασί είναι πολύ πιο προσιτό, όπως θα έπρεπε άλλωστε.

Θα ήθελες να μιλήσουμε για τη μεγάλη δυσκολία που είχες το 2022 με τις φωτιές στο Ρέθυμνο; Το γεγονός ότι αναγκάστηκες να συνεχίσεις μέσα από τις στάχτες ήταν ένα ισχυρό σοκ ή ένα μάθημα;

Η αλήθεια είναι ότι πρόκειται για μια πολύ άσχημη περίοδο της ζωής μου, είναι όμως κάτι που μπορεί να συμβεί στον καθένα. Κάποια καταστροφή ή κάποια προσωπική ανατροπή που μας κάνει να νομίζουμε ότι έχει έρθει το τέλος, όμως μια δυσκολία είναι κάτι που μπορούμε να ξεπεράσουμε και να προετοιμαστούμε και για τις επόμενες. Εγώ λόγω αυτού κατάλαβα ότι έτσι είναι η ζωή. Έγινε μάθημα και για εμένα και για τους υπόλοιπους ανθρώπους που το βίωσαν.

Τι όνειρο έχεις για το μέλλον των ρεθυμνιώτικων κρασιών;

Το όνειρό μου από την ώρα που ξεκίνησα ήταν να μπει το Ρέθυμνο στον αμπελουργικό χάρτη του κόσμου! Κάποιος που συζητάει για κρασιά να αναφέρεται συγκεκριμένα στο Ρέθυμνο. Θεωρώ ότι σε κάποιο ποσοστό αυτό έχει επιτευχθεί. Εννοείται ότι δεν σταματάμε εδώ, έχουμε πολύ δρόμο ακόμα μπροστά μας.

Το κράτος πρέπει να υποστηρίξει τους αμπελώνες. Έχω προτείνει ο Φουρφουράς και οι Μέλαμπες να γίνουν μέλη της UNESCO ως μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς, λόγω των πολύ παλιών αμπελώνων τους. Αυτός είναι ο στόχος μου. Το προσπαθώ τρία χρόνια, γιατί πιστεύω πως οι περιοχές αυτές πρέπει να προστατευτούν. Πέρα από αυτό, θέλω να φτιάχνω καλό κρασί, να το πίνει ο κόσμος, να το χαίρεται και να μιλάει για τον τόπο προέλευσής του.