Η έκθεση του Ανδρέα Παπανδρέου το 1962 για την ελληνική οικονομία, οι ανεκπλήρωτες μεταρρυθμίσεις και οι προκλήσεις του δημόσιου χρέους έως το 2032.
Το 1959 ο τότε πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής και ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος Ξενοφών Ζολώτας πρότειναν τη διεύθυνση του νεοσύστατου Κέντρου Οικονομικών Ερευνών (ΚΟΕ, νυν ΚΕΠΕ) στον καθηγητή του Μπέρκλεϊ Ανδρέα Παπανδρέου, ο οποίος απουσίαζε 20 χρόνια από την Ελλάδα και είχε αποκτήσει διεθνή φήμη ως οικονομολόγος. Έπειτα από κάμποση αμφιθυμία, ο Ανδρέας ανέλαβε το Κέντρο και του έδωσε βαθμιαία μεγάλη δυναμική στην οικονομική σκέψη.
Κορυφαία στιγμή του Ανδρέα ήταν η ολοκλήρωση της «Στρατηγικής Οικονομικής Αναπτύξεως της Ελλάδος», η οποία δημοσιεύθηκε το 1962 από το ΚΟΕ και πρότεινε την πλήρη αναδιοργάνωση της ελληνικής οικονομίας μέσα από κάποιες νέες αρχές:
1) Την εξασφάλιση επιχειρηματικής δραστηριότητας σε ευρεία κλίμακα, 2) τον εκσυγχρονισμό του θεσμικού οικονομικού περιβάλλοντος, 3) την απρόσκοπτη λειτουργία του ανταγωνισμού και το άνοιγμα κλειστών κλάδων, 4) καλά στοχευμένες πιστώσεις, 5) τη συστηματική διερεύνηση των δυνατοτήτων της μικρής βιομηχανίας και της οργανωμένης γεωργίας και την παροχή σύγχρονων υπηρεσιών προς τις μικρές επιχειρήσεις, 6) την αντιμετώπιση του ζητήματος της ενίσχυσης των εξαγωγών μέσα από το σωστό πρίσμα κινήτρων, 7) τη μείωση των ανισοτήτων των εισοδημάτων, 8) τη δραστική αντιμετώπιση της ανεργίας και 9) την ανύψωση της παιδείας.
«Αι επιδιώξεις αυταί είναι λίαν επιτακτικαί και, εάν δεν αναληφθούν αμέσως και μετά της δεούσης σοβαρότητος, η Ελλάς, μετά την σύνδεσίν της μετά της Ε.O.K., ενδέχεται να παραμείνη ή να αποβή μία ακραία γεωργική οικονομία και τόπος παραθερισμού τουριστών και να μη δυνηθή να συμμερισθή τον ρυθμόν οικονομικής προόδου των συνεταίρων της Ε.Ο.Κ», προειδοποιούσε.
Ακραία αγροτική χώρα δεν γίναμε, όμως στα υπόλοιπα ο καθηγητής Παπανδρέου έπεσε μέσα: Τα περί τόπου παραθερισμού των Ευρωπαίων ήταν μια προειδοποίηση του Ανδρέα ήδη από το 1962, δύο δεκαετίες προτού το κάνει πιο λιανά, μιλώντας για τον ενδεχόμενο να γίνουμε «τα γκαρσόνια της Ευρώπης» ή αργότερα «το ξενοδοχείο της Ευρώπης». Ενώ το χάσμα με την Ευρώπη δεν καλύφθηκε ποτέ, παρά τα αμέτρητα δισεκατομμύρια από την Ε.Ε., τις αγορές και τους φόρους του ελληνικού λαού – τουναντίον, παραμένουμε ουραγοί.
Η Ελλάδα του 1962 προφανώς δεν είχε καμία απολύτως σχέση με τη σημερινή. Τότε η χώρα μας ήταν πάμφτωχη και αγροτική, με πάνω από 1 εκατ. αγράμματους πολίτες και ένα ΑΕΠ της τάξης των 80 δισ. δρχ. (περί τα 25 δισ. ευρώ - κάπου 10 φορές μικρότερο σε σχέση με το σημερινό). Αλλά, αν δει κανείς τις επισημάνσεις του (καθηγητή ακόμη) Παπανδρέου, τι απ’ όλα αυτά έγινε πραγματικότητα σχεδόν 65 χρόνια μετά την έκθεσή του;
Η επιχειρηματική δραστηριότητα σε ευρεία κλίμακα τελεί υπό προϋποθέσεις και είναι υπόθεση λίγων μεγάλων επιχειρήσεων. Το θεσμικό οικονομικό περιβάλλον παραμένει ρευστό ή και χαοτικό. Ο ανταγωνισμός υπονομεύεται από τη συγκέντρωση και τις αποτυχίες της αγοράς, ενώ το άνοιγμα των επαγγελμάτων παραμένει ζητούμενο. Τα περί στοχευμένων πιστώσεων προκαλούν γέλωτα, όταν η μισή Ελλάδα είναι στον «Τειρεσία». Δυνατότητες μαζικής βιομηχανίας και γεωργίας δεν φαίνονται πουθενά στον ορίζοντα, καθώς η πρώτη χρεοκόπησε τη δεκαετία του ’70 σε έναν κυκεώνα κόκκινων δανείων και επιβιώνει μόνο ένα υγιές τμήμα της, ενώ η δεύτερη συρρικνώνεται, συμπαρασύροντας συνδυαστικά και το εξαγωγικό ζητούμενο. Η ανεργία αντιμετωπίστηκε με τη μετανάστευση εκατοντάδων χιλιάδων Ελλήνων – και αυτή είναι η πικρή πραγματικότητα. Οι ανισότητες δυστυχώς διευρύνονται κατά πάγιο τρόπο, ενώ η Παιδεία, παρότι παρέχεται δωρεάν και παντού, υποχωρεί, ίσως όμως για άλλους λόγους.
Τι πραγματικά συμβαίνει στην Ελλάδα; Πώς είναι δυνατόν μεταρρυθμίσεις και αλλαγές δεκαετιών να μην πιάνουν τόπο; Πώς φτάσαμε από τη διακήρυξη του (πρωθυπουργού) Παπανδρέου το 1993 ότι «είτε το έθνος θα εξαφανίσει το χρέος είτε το χρέος θα αφανίσει το έθνος», στον αφανισμό του τελευταίου από τον δανεισμό για πάρα πολλά χρόνια; Και πόσο πραγματικά προετοιμασμένοι είμαστε για το ραντεβού του ελληνικού χρέους με την ιστορία το 2032, όταν και θα λήξει η περίοδος χάριτος των μνημονιακών δανείων και θα πρέπει να εξυπηρετούμε κάθε χρόνο τεράστια κεφάλαια;
«Όσοι γνωρίζουν την Ελλάδα, δεν δύνανται παρά να είναι αισιόδοξοι […]. Η χώρα ευρέθη και κατά το παρελθόν προ μεγάλων δυσχερειών και πάντοτε τας αντιμετώπισεν γενναίως. Με την κατάλληλον προδιάθεσιν, προσπάθειαν και αντίληψιν του προβλήματος, και ίσως με κάποιαν αρχικήν θυσίαν, ο ελληνικός λαός θα επιτύχη τους τεθέντας αντικειμενικούς σκοπούς και η Ελλάς θα αναλάβη ενεργόν ρόλον εις την Ευρωπαϊκήν Κοινότητα των Εθνών», έγραφε το 1962 ο Ανδρέας. Άλλωστε, το 2032 θα έχουν περάσει 70 χρόνια από τη δημοσίευση της έκθεσής του και τότε κάποιοι θα είναι μιας κάποιας ηλικίας – και ίσως ήδη να σκέφτονται να περάσουν τη σκυτάλη των θυσιών στις επόμενες γενιές ως τίμημα της σημερινής μας αβελτηρίας.
23°
