Πότε θα γίνουν εκλογές;

Οι οδηγίες κατά τη διάρκεια μιας πτήσης είναι σαφείς. Σε περίπτωση απώλειας πίεσης στην καμπίνα, φορέστε πρώτα τη δική σας μάσκα οξυγόνου και ύστερα βοηθήστε το παιδί ή κάποιον που δεν μπορεί να τα καταφέρει μόνος του.

Αυτή η οδηγία είναι, με έναν τρόπο, ένα μικρό εγχειρίδιο επιβίωσης. Ένα modus vivendi που βρίσκει εφαρμογή και σε άλλα πεδία. Πρώτα εξασφαλίζουμε ότι μπορούμε να αναπνεύσουμε, μετά φροντίζουμε τους άλλους, έπειτα οργανωνόμαστε και αργότερα αναζητούμε τα αίτια της βλάβης.

Η αντιπολίτευση εδώ και πολύ καιρό σηκώνει το θέμα των υποκλοπών - και ορθώς. Το κράτος δικαίου δεν είναι διακοσμητικό στοιχείο μιας δημοκρατίας. Είναι η θεσμική της βάση. Και πράγματι, η αντίληψη των πολιτών για την ποιότητα των θεσμών στην Ελλάδα, τουλάχιστον όπως καθρεφτίζεται στις δημοσκοπήσεις, είναι χαμηλή. Υπάρχει δυσπιστία, κόπωση και μια γενικευμένη αίσθηση ότι οι θεσμοί λειτουργούν συχνά με σοβαρό έλλειμμα εμπιστοσύνης.

Γιατί όμως, την ίδια στιγμή, οι δημοσκοπήσεις εξακολουθούν να δείχνουν τον πρωθυπουργό ως καταλληλότερο για τη διακυβέρνηση της χώρας;

Είναι το πολιτικό παράδοξο των ημερών. Ενώ μεγάλο μέρος των πολιτών θεωρεί ότι η κυβέρνηση έχει σοβαρές ευθύνες σε ζητήματα θεσμών, ταυτόχρονα τη θεωρεί πιο ικανή να διαχειριστεί την καθημερινότητα, την οικονομία, την ασφάλεια, τη διεθνή θέση της χώρας. Δεν πρόκειται απαραίτητα για αντίφαση. Περισσότερο μοιάζει με μια αντανακλαστική επιβιωτική ιεράρχηση.

Πρώτα φοράω τη μάσκα οξυγόνου, μετά εξετάζω γιατί αποσυμπιέστηκε η καμπίνα, ακόμη κι αν η αποσυμπίεση προκλήθηκε από κακό πιλοτάρισμα.

Ας εξελίξουμε λίγο το παράδειγμα της αεροπορικής ασφάλειας, με την απαραίτητη ποιητική άδεια. Οι επιβάτες που θέλουν να εξετάσουν πρώτα τα αίτια της βλάβης και μετά να φορέσουν τη μάσκα είναι συνήθως εκείνοι που έχουν ακόμη αποθεματικό οξυγόνου και δυνάμεων. Στην κοινωνική πραγματικότητα, αυτοί είναι συχνά οι άνθρωποι με σταθερό μισθό, με ένα σχετικά προστατευμένο πλαίσιο ζωής, με κάποια προβλεψιμότητα.

Οι επιβάτες που βάζουν προτεραιότητα να συνεχίσουν να αναπνέουν είναι οι ελεύθεροι επαγγελματίες, οι μικροεπιχειρηματίες, οι υπάλληλοι που δουλεύουν στις μικρές επιχειρήσεις, όσοι εξαρτώνται από τη σταθερότητα της αγοράς, όσοι ξυπνούν κάθε πρωί χωρίς την ασφάλεια ενός σταθερού μισθού στο τέλος του μήνα. Για αυτούς, η σταθερότητα δεν είναι θεωρητική έννοια. Είναι όρος επιβίωσης.

Το χαρτί της σταθερότητας το παίζει η κυβέρνηση γιατί γνωρίζει ότι έτσι λειτουργεί μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας. Στις διαφωνίες των πολιτικών καφενείων είναι συχνά εύκολο να καταλάβεις ποιος είναι μισθωτός και ποιος ελεύθερος επαγγελματίας. Για τον μισθωτό, η σταθερότητα της αγοράς μπορεί να μοιάζει ζήτημα εργοδοτών ή οικονομολόγων. Για τον επαγγελματία, είναι το οξυγόνο του.

Αντιστοίχως, το κράτος δικαίου, όσο θεμελιώδες κι αν είναι, μοιάζει στην παρούσα φάση για πολλούς πολίτες σαν μια συζήτηση που απασχολεί περισσότερο συνταγματολόγους, δημοσιογράφους και πολιτικούς αναλυτές, και λιγότερο εκείνους που παλεύουν καθημερινά να κρατήσουν ανοιχτό ένα μαγαζί, να πληρώσουν ασφαλιστικές εισφορές, ενοίκια, φόρους και λογαριασμούς.

Το ιδανικό, βέβαια, είναι σταθερότητα μέσα σε ένα κράτος δικαίου, όχι σταθερότητα αντί του κράτους δικαίου. Αυτό είναι το ζητούμενο μιας ώριμης δημοκρατίας, όμως ένα μεγάλο μέρος των πολιτών φαίνεται να θεωρεί ότι στην παρούσα φάση δεν υπάρχει πρόσωπο ή σοβαρό κόμμα στην αντιπολίτευση που να συγκεντρώνει ταυτόχρονα αυτές τις δύο αρετές: θεσμική αξιοπιστία και επιχειρησιακή ικανότητα διακυβέρνησης.

Υπάρχει και κάτι ακόμη. Το θέμα των υποκλοπών ήρθε σε μια εποχή όπου η έκθεση των προσωπικών μας δεδομένων έχει γίνει καθημερινότητα. Μιλάμε με τη Siri, την Alexa, το ChatGPT. Παραδίδουμε οικειοθελώς προσωπικά δεδομένα στους τεχνολογικούς κολοσσούς του πλανήτη. Κάθε κάτοχος smartphone ζει μέσα σε ένα μόνιμο καθεστώς ψηφιακής παρακολούθησης, άμεσης ή έμμεσης, συνειδητής ή ασυνείδητης.

Αυτό δεν μειώνει τη βαρύτητα των υποκλοπών, δεν εξισώνει το κράτος με τις πλατφόρμες, ούτε αθωώνει κανέναν, αλλά εξηγεί γιατί ένα μέρος της κοινωνίας δεν σοκάρεται όσο θα περίμενε κανείς. Έχει ήδη εσωτερικεύσει τον καφκικό κόσμο στον οποίο ζει. Δεν ξέρω αν όλοι έχουμε την κατάληξη του Γιόζεφ Κ. στη «Δίκη» του Κάφκα, να πάμε «σαν το σκυλί» - πολύ πιθανό. Εκείνο που ξέρω είναι ότι ο σημερινός πολίτης δεν σκέφτεται πρωτίστως ως οικονομολόγος ή συνταγματολόγος, σκέφτεται ως εργαζόμενος, επαγγελματίας, γονιός, ιδιοκτήτης μικρής επιχείρησης, άνθρωπος που πρέπει να πληρώσει ενοίκιο, λογαριασμούς, φόρους, φροντιστήρια και μετακινήσεις.

Και όλα αυτά θεωρητικά μέσα σε μια ανέφελη και οχυρωμένη δημοκρατία.

Το ΠΑΣΟΚ, που κάποτε ταυτίστηκε με το σύνθημα της αλλαγής, δυσκολεύεται σήμερα να εξηγήσει στον απλό πολίτη όχι μόνο γιατί είναι σημαντικό να λειτουργούν οι θεσμοί, αλλά και γιατί, στα χρόνια της δικής του μακράς διακυβέρνησης, δεν δημιουργήθηκε το πλήρες δίκτυο υποδομών που χρειαζόταν η χώρα. Έχει να επιδείξει μεγάλες θεσμικές και κοινωνικές τομές: το ΕΣΥ, τα ΚΕΠ, τον Συνήγορο του Πολίτη, τον ΑΣΕΠ, το Οικογενειακό Δίκαιο, την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης.

Ο αείμνηστος Κώστας Σημίτης συνειδητοποίησε ότι μια χώρα δεν πηγαίνει μπροστά μόνο με κοινωνικό κράτος. Χρειάζεται δρόμους, δίκτυα, μεταφορές, σιδηρόδρομο, παραγωγικές συνδέσεις. Όμως ούτε ένα Μετρό, ούτε η Εγνατία, ούτε η Αττική Οδός, ή μια γέφυρα Ρίου Αντιρρίου αρκούν από μόνα τους να κάνουν μια χώρα ανταγωνιστική και να δώσουν πραγματική ζωή στην περιφέρεια.

Ας μη μας κάνει, λοιπόν, εντύπωση γιατί εν έτει 2026 μετράμε ακόμη τις συνέπειες μιας χώρας που άφησε τις υποδομές της μισές. Τραγωδία στα Τέμπη, χαμηλοί οικονομικοί δείκτες, ερημωμένα χωριά, κουρασμένη περιφέρεια, προβληματικές συγκοινωνίες. Η Ελλάδα δεν πλήρωσε μόνο τα μνημόνια. Πλήρωσε και δεκαετίες αναβολής.

Στις παρέες η κουβέντα επιστρέφει διαρκώς στο ίδιο ερώτημα: πότε θα γίνουν εκλογές; Ούτε ο ίδιος ο πρωθυπουργός δεν είναι σίγουρος, λένε πολλοί, όσο κι αν μιλάει δημοσίως για εξάντληση της θητείας.

Κανείς δεν γνωρίζει πότε θα εμφανιστεί το κατάλληλο momentum, αλλά στην πολιτική το momentum σπάνια είναι τυχαίο. Η προσωπική μου εκτίμηση είναι ότι εκλογές δύσκολα μπορούν να γίνουν πριν υπάρξει ένα ισχυρό ορόσημο στις μεταφορές. Πριν μπει το πρώτο νέο ηλεκτρικό τρένο της Alstom στις κουρασμένες ράγες του ελληνικού σιδηροδρόμου. Πριν μπορέσει η κυβέρνηση να δείξει ότι μετά τα Τέμπη δεν αρκέστηκε στη διαχείριση της κρίσης, αλλά άρχισε να χτίζει κάτι καινούργιο.

Το τρένο, η αναγέννηση του ΟΣΕ και συνολικά η ανασυγκρότηση των μεταφορών φαίνεται πως θα γίνουν το πραγματικό ορόσημο στην ολοκλήρωση της δεύτερης θητείας της κυβέρνησης. Ο Κωνσταντίνος Κυρανάκης πήρε την καυτή πατάτα του υπουργείου Μεταφορών και τρέχει. Γιατί τα Τέμπη δεν ήταν απλώς ένα δυστύχημα. Ήταν η αποκάλυψη ενός βαθύτερου ελλείμματος: ότι η Ελλάδα δεν μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί με κενά στις βασικές της υποδομές.

Δεν μπορούμε να ζούμε με αυτές τις τιμές ενοικίων στα αστικά κέντρα χωρίς ισχυρό προαστιακό και χωρίς πραγματικές στεγαστικές επιλογές εκτός κέντρου. Δεν μπορούν να ξυπνήσουν οι παραγωγικές δυνάμεις της περιφέρειας χωρίς βασικές συνδέσεις. Δεν μπορεί να υπάρξει ανάπτυξη χωρίς τρόπο να μετακινούνται άνθρωποι και εμπορεύματα με ασφάλεια, συχνότητα και αξιοπιστία.

Κανένας πολίτης δεν είναι πραγματικά ευχαριστημένος από το πολιτικό μας προσωπικό, απλώς μέσα σε αυτή την τρελή πτήση, οι περισσότεροι κοιτούν ποιος μπορεί να κρατήσει το αεροπλάνο στον αέρα μέχρι να φτάσουμε σε διάδρομο προσγείωσης.

Φοράμε λοιπόν τη μάσκα οξυγόνου, προσπαθούμε να αναπνεύσουμε, και μετά θα λογαριαστούμε με το πλήρωμα, με τον πιλότο, αλλά και μεταξύ μας.