Δεν αρκεί (μόνο) η «διπλωματία των σεισμών»

Το 2020, λίγο μετά το σεισμό στο Ανατολικό Αιγαίο ο οποίος άφησε πίσω του δεκάδες νεκρούς, ο σύμβουλος εθνικής ασφαλείας των ΗΠΑ Ρόμπερτ Ο Μπράιαν χαιρέτησε τη συνεργασία της Ελλάδας και της Τουρκίας «οι οποίες άφησαν τις διαφορές τους στην άκρη» για να βοηθήσουν η μία την άλλη. Όλοι ξέρουμε τι ακολούθησε. Οι σχέσεις Ελλάδας και Τουρκίας βρέθηκαν στο χειρότερο ίσως επίπεδο εδώ και δεκαετίες. Θυμήθηκα αυτές τις δηλώσεις ακούγοντας προχθές τον Γερμανό Καγκελάριο Όλαφ Σολτς να εκφράζει την ευγνωμοσύνη του στην Ελλάδα για την προσφορά βοήθειας στην Τουρκία. Αυτή τη φορά, αναρωτιόμαστε όλοι, θα είναι διαφορετικά ή όταν η τραγωδία ξεχαστεί θα οδηγηθούμε και πάλι στα γνωστά αδιέξοδα;

Οι εκτιμήσεις των αναλυτών δεν είναι αισιόδοξες. Η «διπλωματία των σεισμών», όπως καθιερώθηκε ο όρος διεθνώς, γνωρίζουμε ότι ξεκίνησε από την Ελλάδα το 1999. Τότε στείλαμε βοήθεια στα θύματα του σεισμού στην Κωνσταντινούπολη, κίνηση που ανταπέδωσε η Τουρκία λίγες εβδομάδες αργότερα στον σεισμό της Αθήνας. Η συγκίνηση στην κοινή γνώμη συνοδεύτηκε από διπλωματικές πρωτοβουλίες με πολύ απτά θετικά αποτελέσματα. Για πάνω από μία δεκαετία οι ελληνοτουρκικές σχέσεις ήταν εξαιρετικές, συμφωνήθηκε το σχέδιο Ανάν για την Κύπρο ενώ και στα ζητήματα του Αιγαίου φτάσαμε στο παρά 5 σημαντικών πρωτοβουλιών. Με την αλλαγή κυβέρνησης το 2004 όλα αυτά αφέθηκαν να ατονήσουν. Πέρα από τις κουμπαριές με τον Ερντογάν ο Καραμανλής υιοθέτησε και στην εξωτερική πολιτική την στρατηγική της ακινησίας. Έτσι στην επόμενη κρίση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις άνοιξαν ξανά, και μάλιστα επαυξημένα, όλα τα ζητήματα. Με αυτά τα δεδομένα είναι άραγε δυνατόν να επιστρέψουμε στο 2000; Μπορεί ο σεισμός να γίνει ξανά ο καταλύτης για ένα καινούργια ξεκίνημα στις ελληνοτουρκικές σχέσεις;

Προφανώς σήμερα οι δυσκολίες είναι πολύ περισσότερες. Βασικό στοιχείο είναι η αλλαγή προσανατολισμού της Τουρκίας. Τότε επιδίωκε μια πιο στενή σχέση με την Ευρώπη και προοπτικά την ένταξη της στην Ένωση. Σήμερα μοιάζει να απομακρύνεται από τη Δύση και να αναζητά έναν διαφορετικό ρόλο ενδιάμεσου στις σχέσεις των μεγάλων δυνάμεων. Ακόμα χειρότερα, σε ότι αφορά την Ελλάδα,  με τη θεωρία της γαλάζιας πατρίδας, την επιδίωξη αποστρατιωτικοποίησης των νησιών και τους ισχυρισμούς για περιορισμένη κυριαρχία τους, το τραπέζι ενδεχόμενων διαπραγματεύσεων έχει βαρύνει επικίνδυνα. Θα ήταν αφέλεια, υποστηρίζουν πολλοί, να περιμένουμε ότι μπορούν να αλλάξουν αυτά τα δεδομένα από την προσωρινή έτσι κι αλλιώς συγκίνηση και την αλληλεγγύη μεταξύ των πολιτών. Γνωστός διεθνολόγος μάλιστα, υποστήριζε σε τηλεοπτικό παράθυρο, λίγες ημέρες πριν από τον σεισμό, πως η Τουρκία αν δεν κερδίσει κάτι απτό από την αναβαθμισμένη γεωπολιτική της θέση, τότε θα προτιμήσει την πρόκληση στρατιωτικού επεισοδίου. Μετά την τραγωδία ο κίνδυνος αυτός μοιάζει να απομακρύνεται κι άλλο. Είναι όμως δυνατόν να παραιτηθεί έτσι εύκολα η Τουρκία από τις στρατηγικές της επιδιώξεις;

Πρόκειται για ενστάσεις που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη. Έχουμε δει ωστόσο ότι ο παράγοντας κοινή γνώμη ήταν καθοριστικός στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, ιδίως ίσως την τελευταία διετία. Δεν είναι ποτέ σαφές, ποια θέση αποτελεί πάγια τουρκική επιδίωξη και ποια ή ποιες θέσεις διατυπώνονται για να ικανοποιηθεί ή τουρκική κοινή γνώμη. Αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς με τους εαυτούς μας μάλιστα, το ίδιο ισχύει και για την Ελλάδα. Δεν είναι τυχαίο ότι σε όλη την διάρκεια της τετραετίας δεν υπήρξε η παραμικρή πρωτοβουλία από την πλευρά της Ελλάδας για να ξεκινήσει κάποιου είδους διπλωματική διεργασία εξομάλυνσης των σχέσεων. Όσο για τη ελληνική ρητορική, θυμόμαστε πώς οδήγησε σε αδιέξοδο η πρωτοβουλία Ερντογάν να καλέσει τον Μητσοτάκη στην Πόλη. Αντί να δοθεί συνέχεια από κάποια ελληνική κίνηση, ήρθε η ομιλία στο Κογκρέσο. Ήταν φανερό ότι ο Κυριάκος Μητσοτάκης δεν είχε την παραμικρή διάθεση να ρισκάρει. Φοβόταν ότι θα κατηγορηθεί για ενδοτισμό, όχι μόνο από την αντιπολίτευση αλλά και από τα (γνωστά) στελέχη του κόμματός του.

Με αυτή την έννοια, η συγκίνηση που έχει προκληθεί από την πρωτοφανή τραγωδία του λύνει τα χέρια. Κι αν οι πρώτες του κινήσεις δείχνουν κάτι, με την πρωτοβουλία στην Ευρώπη για τη διάσκεψη δωρητών, φαίνεται πως ενδιαφέρεται να εκμεταλλευτεί την ευκαιρία. Θετικά μέχρι στιγμής αντιδρά και η Τουρκική κυβέρνηση όπως φυσικά και οι Τούρκοι πολίτες.  

Προφανώς η ανθρωπιστική στήριξη από μόνη της δεν αρκεί. Το κλίμα όμως προσφέρεται για τα επόμενα βήματα. Θα χρειαστεί να ανοίξουν ξανά οι διπλωματικοί δίαυλοι μεταξύ των δύο χωρών έστω και χωρίς προσδοκίες για θεαματικές εξελίξεις, ιδίως πριν από τις εκλογές. Αν θέλουμε όμως μια εκτόνωση στις σχέσεις μεταξύ των δύο χώρων, το αμέσως προσεχές διάστημα είναι το πιο κατάλληλο για να ξεκινήσει μια καινούργια προσπάθεια. Αν αυτό δεν γίνει, τότε είναι βέβαιο ότι αργά ή γρήγορα θα επιστρέψουμε στην ένταση. Όσο για τις διαδικασίες τις ξέρουμε πολύ καλά, τις έχουμε ακολουθήσει τόσες φορές στο παρελθόν. Κάποιες φορές  μετά από μια κρίση που μας οδηγεί στα πρόθυρα της σύγκρουσης. Το 1999 διαπιστώσαμε ότι υπάρχει και ένας άλλος δρόμος. Αξίζει να τον δοκιμάσουμε.