Στωικισμός τσέπης

Οι πρωτόγνωρες εξελίξεις, τον τελευταίο ενάμιση χρόνο, έθεσαν επί τάπητος ζητήματα υγειονομικά, με τις σημαντικές προεκτάσεις τους στη σφαίρα της οικονομίας και της πολιτικής. Επέδρασαν όμως παγκοσμίως και στο πεδίο της ψυχολογίας και της καθημερινής συμπεριφοράς, αφήνοντας το αποτύπωμά τους σε αυτό που ονομάζουμε στάση ζωής.

Με εύλογο ενδιαφέρον, συνεπώς, διάβασα σε τεύχος του New York Review of Books (NYRB) της περασμένης άνοιξης εκτενές άρθρο για τη στωική φιλοσοφία, που τα τελευταία χρόνια κερδίζει έδαφος στις ΗΠΑ (και ανεξαρτήτως Covid-19). Η εικόνα που προκύπτει από το άρθρο είναι ενός ιδιότυπου και διασκεδαστικού εγκιβωτισμού, όπου διάφορα κείμενα σαν να «παίζουν», σε αλληλεπίδραση μεταξύ τους.

Ο συγγραφέας αρχίζει με ένα μυθιστόρημα του T. Wolf, στη δεκαετία του 1990, όπου μια αλληλουχία κακοτυχιών και αδικιών οδηγεί έναν φουκαρά στη φυλακή. Εκεί αυτός θα ανακαλύψει τις διδαχές του Επίκτητου. Αποφυλακιζόμενος, θα μυήσει τον πάμπλουτο πρώην εργοδότη του, ο οποίος προηγουμένως τον είχε αδικήσει, στον στωικισμό: ο μεγαλοσχήμων εκατομμυριούχος θα ασπαστεί αυτόν τον τρόπο σκέψης, αλλάζοντας άρδην τρόπο ζωής και καταλήγοντας μάλιστα να κηρύσσει τα διδάγματα των στωικών από τηλεοράσεως. Προφητικό μυθιστόρημα: δύο μόλις δεκαετίες αργότερα, η μόδα του στωικισμού δίνει και παίρνει ανά τις ΗΠΑ, με πλήθος βιβλία τσέπης να κυκλοφορούν συμβουλεύοντας τους αναγνώστες πώς να ζούνε. Μόδα που συμπίπτει και συμπλέει, μάλιστα, με μια νέα τάση πρακτικής συμβουλευτικής ψυχοθεραπείας, με το χαρακτηριστικό όνομα «life coaching».

Η επισκόπηση στο NYRB παράλληλα κάνει εκτενή αναφορά στην ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα, ιδίως στην αρχαία Ρώμη που υπήρξε κοιτίδα του στωικισμού: από τον αυτοκράτορα Μάρκο Αυρήλιο ως τον γερουσιαστή Κάτωνα, τον Σενέκα και τον Κικέρωνα, πολλοί εμπνεύστηκαν, έπραξαν και έγραψαν για αυτή τη φιλοσοφική τάση − ή μάλλον σχολή ζωής. Σήμερα πλέον πολλοί Αμερικανοί, κυρίως των μεσαίων και ανώτερων εισοδηματικών στρωμάτων, ακολουθούν τα διδάγματα του στωικισμού τα οποία, ιδωμένα υπό ένα συγκεκριμένο πρίσμα, ρέπουν προς τον συντηρητισμό: ωθούν τους ανθρώπους να αποδέχονται τα κακώς κείμενα, να συμφιλιώνονται με αυτά, να αναδιπλώνονται ιδιωτεύοντας με μια φιλοσοφική διάθεση. Πληθώρα βιβλίων, λοιπόν, άρτιων και ουδόλως πρόχειρων, κατακλύζουν την αμερικανική αγορά για να μυήσουν το αναγνωστικό κοινό σε μια στοχαστική, ήρεμη, ενδεχομένως δε μοιρολατρική, στάση ζωής. Το άρθρο, στο τέλος, παραθέτει τους τίτλους των βιβλίων αυτών που έχουν εύγλωττους τίτλους όπως ενδεικτικά «Πώς να είσαι ελεύθερος», «Το κλειδί είναι η ακινησία», «Πώς να παραμένεις ήρεμος (cool)».

Καθώς διάβαζα το άρθρο, ο νους μου συνειρμικά ταξίδεψε προς δύο κατευθύνσεις: Α. Στα βιβλία του ψυχαναλυτή Γιάλομ, που δεν είχαν μεγάλη επιτυχία στη γενέτειρά τους (ΗΠΑ), αλλά έτυχαν θερμής υποδοχής  στην Ευρώπη − και μάλιστα στην Ελλάδα. Διότι και αυτός έχει κάτι στωικό στις φλέβες του, καθώς επιχειρεί να συμβουλέψει τους αναγνώστες πώς να ζουν καλύτερα και σοφότερα, συνταιριάζοντας ψυχανάλυση με φιλοσοφία και λογοτεχνία. Ο τίτλος και το περιεχόμενο ενός βιβλίου του παραπέμπει μάλιστα στον Επίκουρο, ο οποίος συγγενεύει κάπως με τον Επίκτητο (και όχι μόνον λεκτικά-ηχητικά). Β. Θυμήθηκα όμως και το εξαίρετο εγχειρίδιο των καθηγητών Κάλφα-Ζωγραφίδη «Αρχαίοι Έλληνες Φιλόσοφοι» που διάβασα προ ετών (και διατίθεται πλέον ελεύθερα στο Διαδίκτυο): εκεί κατάλαβα, μεταξύ πολλών άλλων, τη σημαντική διάκριση ανάμεσα σε προφορική και γραπτή φιλοσοφική παράδοση, όσο και μεταξύ συστηματικής και περισσότερο βιωματικής/ηθικής φιλοσοφίας που σε κατευθύνει στο πώς να ζεις.

Υποθέτω ότι και στις δύο όχθες του Ατλαντικού, στους δύσκολους καιρούς του κορωνοϊού, όλα αυτά αποκτούν κάποια πρόσθετη επικαιρότητα.