«Δεν μπορείς να κυκλοφορείς χωρίς μαχαίρι»: Μέσα στον κόσμο της εφηβικής βίας

Η Μαριαλένα Σταυροπούλου, ψυχολόγος της ΕΠΑΨΥ, που κάνει street work, δηλαδή δεν περιμένει τον έφηβο να χτυπήσει την πόρτα του γραφείου αλλά πηγαίνει εκείνη εκεί όπου είναι ο έφηβος, γύριζε με ένα τάμπλετ στα στέκια της Κηφισιάς και έβαζε τα παιδιά να συμπληρώνουν ένα ερωτηματολόγιο. 

«Πότε φοβάσαι να κυκλοφορήσεις στη γειτονιά σου;», ρωτούσε. Ένα παιδί της είπε ότι είχε κάνει το λάθος να βγει μόνο του ένα βράδυ και του την είχαν στημένη. Και ότι πλέον κυκλοφορεί μόνο με την παρέα του, τέτοιες ώρες που ο δρόμος είναι άδειος. «Και ότι είχα κάνει και το λάθος να μην έχω το μαχαίρι πάνω μου», συνέχισε το παιδί.

«Έχεις μαχαίρι;» τον ρώτησε. «Όλοι έχουμε μαχαίρι πλέον. Δεν μπορείς να κυκλοφορείς χωρίς μαχαίρι, γιατί μπορεί να συμβεί το οτιδήποτε», απάντησε.

Απαραίτητη διευκρίνιση: Μιλάμε για γυμνάσιο. Μαθητές δεκατριών, δεκατεσσάρων ετών – ίσως και λίγο παραπάνω.

Το ίδιο ακούς και από τη Βαλέρια Λινάρδου, κοινωνική λειτουργό και επιστημονικά υπεύθυνη του προγράμματος, όταν περιγράφει το προφίλ των παιδιών που φτάνουν σε αυτούς: πολλά κουβαλούν αιχμηρά αντικείμενα στην τσάντα, «για λόγους αυτοπροστασίας, για λόγους επιθετικότητας, για λόγους ότι έτσι είμαστε πια, έτσι το κάνουμε». Και έχουν πολύ εύκολη πρόσβαση.

«Πηγαίνουν και παίρνουν σουγιαδάκι - το αγοράζουν για ένα ευρώ».  

Το πρόγραμμα

Πίσω από αυτές τις κουβέντες υπάρχει το «It’s up to you(th)», ένα διετές πιλοτικό πρόγραμμα που ξεκίνησε τον Οκτώβριο του 2024 και κλείνει τον κύκλο του τον Σεπτέμβριο του 2026. Χρηματοδοτήθηκε εξ ολοκλήρου από το Υπουργείο Υγείας και αφορά τις ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις για την εφηβική παραβατικότητα σε τέσσερις δήμους: Μαρούσι, Κηφισιά, Λυκόβρυση-Πεύκη και Αχαρνές. 

Το τρέχει η ΕΠΑΨΥ, η Εταιρεία Περιφερειακής Ανάπτυξης και Ψυχικής Υγείας. Παράλληλα, στη Θεσσαλονίκη, η ΑΜΚΕ ΙΑΣΙΣ εφαρμόζει το ίδιο πρόγραμμα στον Δήμο Θεσσαλονίκης. Την επιστημονική εποπτεία έχει από την αρχή μέχρι το τέλος ο καθηγητής ψυχιατρικής Στέλιος Στυλιανίδης, ενώ αυτή την περίοδο γίνεται και εξωτερική αξιολόγηση από την καθηγήτρια Βάσω Αρτινοπούλου μέσω του εργαστηρίου της στο Πάντειο.

Σε κάθε δήμο υπήρχε ένα πρόσωπο αναφοράς. Η πρώτη δουλειά της ομάδας ήταν να χαρτογραφήσει τις ανάγκες με συστηματική έρευνα σε γονείς, εκπαιδευτικούς κι εφήβους, προκειμένω να καταλάβουν τι πραγματικά συμβαίνει.
 
Πρόκειται για τέσσερις κοινότητες με διαφορετικά χαρακτηριστικά – κυρίως οικονομικά. Θα μπορούσαμε να μιλήσουμε ακόμα και για ταξικές ιδιαιτερότητες.

«Μια ημερίδα με τίτλο “ας μιλήσουμε για την ψυχική υγεία των νέων”, δεν θα φέρει κανέναν νέο», λέει ο πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου της ΕΠΑΨΥ, Δημήτρης Γαλάνης, συμπληρώνοντας: «Θα γεμίσει με ενήλικες που συζητούν για τους εφήβους ερήμην των εφήβων».

Η ομάδα της ΕΠΑΨΥ επέλεξε να δουλέψει (και) μέσα από την τέχνη, τον κινηματογράφο, τον αθλητισμό, τη μουσική -μέσα από τον πολιτισμό ευρύτερα- για να προσεγγίσει αυτές τις ηλικίες. Το πιο φιλόδοξο εργαλείο αυτής της λογικής είναι μια ταινία μικρού μήκους.  

Η λογική, επομένως, είναι να συναντήσουν τους νέους μέσα από τα δικά τους πεδία αναφοράς.

«Μέσα από την ταινία έχουμε εντοπίσει ότι μέσω της εικόνας και μέσω μιας ιστορίας είναι πολύ πιο εύκολο να προσεγγίσεις τους νέους, για να έρθουν να παρακολουθήσουν κάτι. Και να περάσεις το μήνυμα. Και μετά να κάνεις και μια συζήτηση», λέει ο κ. Γαλάνης.

«Οπότε εμείς προσπαθούμε μέσω της τέχνης, μέσω του κινηματογράφου, μέσω του αθλητισμού, με διάφορες δράσεις που κάνουμε, μέσω της μουσικής, με τον πολιτισμό δηλαδή ευρύτερα, να προσεγγίσουμε αυτές τις ηλικίες».

Το παγόβουνο

«Βλέπεις πάνω στην κορυφή τους αριθμούς και κάτω βλέπεις έναν άλλον όγκο που δεν φαίνεται», σημειώνει η Βαλέρια Λινάρδου, συμπυκνώνοντας τρόπον τινά τη διετή εμπειρία.

Τα νούμερα που κυκλοφορούν είναι αυτά που φτάνουν στην αστυνομία και στην εισαγγελία. Από κάτω απλώνεται όλο το υπόλοιπο - τα περιστατικά που δεν φτάνουν ποτέ σε καμία υπηρεσία. 

Τα παιδιά που φτάνουν στην πόρτα τους, έρχονται συνήθως από τρεις δρόμους: γονείς που έχουν φτάσει στο αμήν, σχολεία που βρέθηκαν σε αδιέξοδο, ή μέσω του νόμου - εισαγγελία, επιμελητές ανηλίκων. 

«Τα παιδιά θέλουν να μιλήσουν», λέει η Βαλέρια. Έρχονται ενώ οι γονείς και οι καθηγητές δεν το περιμένουν. Κι ενίοτε ξεκλειδώνουν. Βλέπουν ανθρώπους διαθέσιμους ν’ ακούσουν και να κρατήσουν αυτά που θα πουν.

«Έχουμε δει παιδιά που άλλοι είχαν σηκώσει τα χέρια ψηλά να ανοίγονται, να μοιράζονται τις φοβίες τους».

Ζήτησα ένα παράδειγμα όπου η έγκαιρη παρέμβαση άλλαξε την πορεία ενός παιδιού. Χωρίς όνομα. Η Βαλέρια θυμήθηκε ένα από τα πρώτα περιστατικά που ήρθε στο Μενίδι: ένα αγόρι δεκαπέντε, δεκαέξι χρονών, που κουβαλούσε πάντα μαχαίρι, είχε διαρκή συμμετοχή σε συμπλοκές με τραυματισμούς, είχε σταματήσει το σχολείο. Έμεινε σε όλη τη διάρκεια του προγράμματος. Ερχόταν μια φορά την εβδομάδα, παράλληλα λάμβανε υποστήριξη η μητέρα του. Και κάπου εκεί συνέβη κάτι που άλλαξε τη ροή των πραγμάτων.

«Δεν θα έρθω, αλλά θα έρθω την επόμενη εβδομάδα», τους είπε ο έφηβος. Στη συνέχεια βρήκε άλλες διεξόδους. Γράφτηκε σε μια σχολή, άρχισε να κάνει πράγματα που τον ενδιέφεραν, φάνηκε να ξεμπλέκει, να ωριμάζει.

Δεν έχουν όλες οι ιστορίες όμως ευχάριστο τέλος. Υπάρχουν και τα περιστατικά που δεν πήγαν. Κι ο λόγος είναι ότι δύο άνθρωποι σε έναν δήμο δεν αρκούν: χρειάζεται να ενεργοποιηθεί ολόκληρη η κοινότητα - κοινωνική υπηρεσία, κέντρο κοινότητας, κέντρο υγείας. Αυτό που ζητούν επίμονα τα σχολεία είναι: «Θέλουμε σταθερότητα και συνέχεια, όχι άλλο ένα πυροτέχνημα».

Τέσσερις δήμοι

Η Κηφισιά κουβαλάει μια εικόνα -υψηλού κοινωνικοοικονομικού προφίλ- που δεν αντέχει στην πραγματικότητα του πεδίου. Η Βικτόρια Κατσιαμάκη, ψυχολόγος και πρόσωπο αναφοράς για τον δήμο, μιλάει για μικρές ζώνες μέσα στον ίδιο δήμο, για εργατικές κατοικίες, για μια μεγάλη ταξική ψαλίδα που συνυπάρχει με την Εκάλη.

Ο δήμος έχει επενδύσει αρκετά στην καταστολή – υπάρχει παρουσία αστυνομικών με πολιτικά κάθε Παρασκευή και Σάββατο, πιλοτική επιτήρηση των στεκιών. Κι όμως η βία αναβλύζει από παντού, συχνά με αφορμή το «τίποτα».

«Ένα στραβό βλέμμα. Ποιος θα επικρατήσει στην πλατεία. Αυτή είναι η αφορμή». Την αιτία την εντοπίζει αλλού: «Υπάρχει ένα τεράστιο υπαρξιακό κενό. Δεν υπάρχει κανένα νόημα». Απόλυτος μηδενισμός, καμία διάθεση για επένδυση στο μέλλον, και όλα αυτά από παιδιά δεκατριών και δεκατεσσάρων ετών. Παιδιά που γεννήθηκαν μέσα στην οικονομική κρίση, έζησαν την παιδική τους ηλικία στην πανδημία, αποξενώθηκαν.

Η Βικτόρια αναφέρθηκε -με εμφανή δυσκολία, και με την ομάδα να διστάζει αν πρέπει καν να ειπωθεί δημόσια- σε ένα περιστατικό που την είχε σοκάρει πριν από μερικούς μήνες: ένα παιδί που επρόκειτο να ξεκινήσει συμβουλευτική μαζί με τη μητέρα του δολοφονήθηκε μέσα σε ομαδική συμπλοκή, μιάμιση μέρα πριν το δει.

Δεν μπήκαμε σε λεπτομέρειες. Το αναφέρω μόνο για να μετρηθεί το βάρος αυτού που περιγράφουν αυτοί οι άνθρωποι στην καθημερινότητά τους.

Η Ράνια Ιωάννου, ψυχολόγος και πρόσωπο αναφοράς για τις Αχαρνές, στο Μενίδι, μιλάει για έναν δήμο με γύρω στους 120.000 κατοίκους, πολλές κουλτούρες και εθνικότητες και περίπου εξήντα σχολεία. Εκεί, ένα ζήτημα που τίθεται με έμφαση είναι το στρατόπεδο Καποτά: πρώην λουόμενα που παραχωρήθηκαν στους κατοίκους και σήμερα έχουν καταληφθεί, ένα «άβατο» με σοβαρά προβλήματα παραβατικότητας.

Στην πόλη αλλάζει και το προφίλ της βίας. Η Ράνια περιγράφει κοπέλες δεκατριών, δεκατεσσάρων ετών που έχουν σταματήσει το σχολείο, κάνουν συνεχείς φυγές από το σπίτι, καταλήγουν σε μια πλατεία ή σε έναν άλλο δήμο με μεγαλύτερους, έχουν επικίνδυνες σεξουαλικές συμπεριφορές, κάνουν χρήση.

Πίσω από όλα αυτά τοποθετεί δύο πράγματα: αφενός την οικογένεια -γονείς που ή δούλευαν πάρα πολύ ή ήταν συναισθηματικά απόντες, παιδιά που δεν έμαθαν τι σημαίνει όριο- και αφετέρου τα πρότυπα.

Μια «τραπ κουλτούρα», όπως τη λέει, όπου το χρήμα είναι κύρος και εξουσία, όπου το ζητούμενο είναι να έχεις σε μικρή ηλικία πολλά λεφτά και πολλές γυναίκες. «Οπότε πιο εύκολα θα πάρω το μαχαίρι, πιο εύκολα θα τσακωθώ».

Τα παιδιά τα πιστεύουν αυτά που ακούν, και χτίζουν πεποιθήσεις πάνω τους.

Στη Λυκόβρυση-Πεύκη, τον μικρότερο από τους τέσσερις δήμους, η Μελίνα Τσιόδρα, κλινική ψυχολόγος, καταγράφει μικρότερα ποσοστά καταγεγραμμένης βίας, αλλά και μια δική του ιδιαιτερότητα. Ο δήμος προέκυψε από συνένωση δύο δήμων και υπάρχει μια έντονη αντιπαλότητα ανάμεσα σε πεφκιώτες και λυκοβρυσιώτες που ξεσπάει, φυσικά, στο γήπεδο. 

Η πιο ακραία περίπτωση που έχει ακούσει: να πηγαίνουν στο γήπεδο και να κολλάνε αφίσες με την αντίπαλη ομάδα, ώστε να θελήσουν οι άλλοι να τις ξεκολλήσουν και πίσω από την αφίσα να έχουν κρυμμένα ξυραφάκια για να κοπούν.

Εδώ το κυρίαρχο συναίσθημα είναι ο φόβος στιγματισμού: πολύ δύσκολα θα έρθει κάποιος μέχρι το γραφείο να ζητήσει βοήθεια. Δουλεύει καλύτερα η πρόληψη -ομιλίες, σχολές γονέων- παρά η παρέμβαση.

Το πιο βαρύ περιστατικό της Μελίνας ήταν μια οικογένεια που, παρά την προσπάθεια στήριξης, κατέληξε σε απομάκρυνση των παιδιών· ένα ζήτημα, λέει, γεμάτο θεσμικά κενά, όπου το κράτος δεν μπορεί ουσιαστικά να βοηθήσει τη μητέρα να κρατήσει τα παιδιά της.

Στο Μαρούσι, τέλος, ο Τηλέμαχος Στεργιούλης, δραματοθεραπευτής, δέχεται κυρίως αυτοπαραπομπές -έφηβοι που έρχονται μαζί με τις οικογένειές τους- και παραπομπές από τις κοινωνικές υπηρεσίες και τα σχολεία. Δεκαπέντε συνεδρίες, με δυνατότητα επέκτασης.

Στέκεται όμως ιδιαίτερα στην πρόληψη: το ψυχοεκπαιδευτικό κομμάτι με τις οκτώ θεματικές ενότητες που μπαίνει στα σχολεία και δουλεύει σε τρία επίπεδα ταυτόχρονα - μαθητές, καθηγητές, γονείς.

Οι εκπαιδευτικοί, σημειώνει, είναι κουρασμένοι, «καμένοι», κι όμως συμμετέχουν και παίρνουν πράγματα. Αυτό που φέρνουν τα παιδιά, όταν αποκτήσουν εμπιστοσύνη, είναι ότι «δεν ακούγονται» - ούτε από τον μπαμπά ούτε από τη μαμά.

Και εκεί έχει την πιο δύσκολη ιστορία: ένα παιδί που σταμάτησε να έρχεται γιατί νοσηλεύτηκε στο Παίδων μετά από μαχαίρωμα, και που, όταν θεραπεύτηκε, επέστρεψε για να ολοκληρώσει τη θεραπευτική διαδικασία. «Σαν να βλέπουμε την ταινία».

Ο μέντορας

Ανάμεσα στους ψυχολόγους και τους κοινωνικούς λειτουργούς υπάρχει ένας άνθρωπος με άλλη ιδιότητα. Ο Θέμης Λέκκας είναι ο μέντορας του προγράμματος -  στα χαρτιά λέγεται ομότιμος συμπαραστάτης. Στην εφηβεία του είχε ιστορικό με χρήση ουσιών· έχει ολοκληρώσει πρόγραμμα απεξάρτησης εδώ και περίπου δέκα χρόνια. 

«Όταν παρατηρούσα άτομα που ερχόντουσαν τότε, είχαν μια δυσκολία να συνδεθούν με αυτό που λέμε ειδικός θεραπευτής». Ο ίδιος είναι ο διάμεσος ρόλος. Ο τρόπος του είναι η αμεσότητα: προτιμά τον ενικό και δεν μπαίνει στη λογική του κηρύγματος. «Δεν θα του πω, έλα εδώ αγόρι μου, η βία είναι κακιά. Εντάξει, το ξέρει το παιδί αυτό. Το ξέρουμε όλοι».

Αυτό που παρατηρεί είναι μια απουσία έμπνευσης. Δεν υπάρχει κάτι από όπου να κρατηθούν τα παιδιά. Η τέχνη, ο αθλητισμός, όλα αυτά που κοινωνικά επικαλούμαστε, ή απουσιάζουν ή υπάρχουν σε πολύ επιφανειακό επίπεδο, σε φάση «πήγαινε να κάνεις αυτό το άθλημα γιατί πρέπει να κάνεις κάτι».

Ο ίδιος, που παίζει μουσική χρόνια, βλέπει μια κοινωνική υποτονικότητα, μια τάση να μοιάσουν όλοι μεταξύ τους -και εμφανισιακά και ιδεολογικά- ώστε να μην ξεφεύγουν.

Το κινητό ως προέκταση του χεριού

Αν υπάρχει ένα κοινό νήμα σε όλους τους δήμους, είναι το κινητό. Η Μελίνα εκτιμά ότι πλέον έχουμε να κάνουμε με ένα αίσθημα βαριάς ανίας και με «dopamine addicts».

Η ντοπαμίνη εκκρίνεται τόσο πολύ μέσα από το TikTok και την καθημερινή χρήση, ώστε τα παιδιά αποκτούν ανοχή στα ερεθίσματα και μπορεί να οδηγηθούν σε πιο εκφορτιστικές πράξεις προκειμένου να νιώσουν κάτι. Προσθέτει και το κομμάτι του exposure: τα παιδιά φοβούνται να εκφραστούν, γιατί ξέρουν ότι ανά πάσα στιγμή κάποιος μπορεί να τα τραβήξει.

Η Μαριαλένα φέρνει από το πεδίο το πιο ανατριχιαστικό εύρημα. Στα ερωτηματολόγια του street work υπήρχε η ερώτηση: αν έβλεπες μπροστά σου ένα περιστατικό βίας, τι θα έκανες; Πολλά παιδιά, αγόρια και κορίτσια, επέλεξαν ότι θα τραβούσαν βίντεο. Κάποια το θεώρησαν αστείο. Κάποια το είπαν καθαρά: «Έτσι θα ανέβω στους ακολούθους μου και στα views».

Άλλα είπαν ότι θα έμπαιναν στη μέση - όχι για να σταματήσουν τον καβγά, αλλά για να μπουν στον καβγά, αν αφορούσε την παρέα τους. Το μικρότερο ποσοστό ήταν εκείνα που είπαν ότι θα απευθύνονταν σε έναν ενήλικα. Γιατί δεν τους εμπιστεύονται, γιατί φοβούνται ότι θα μπλέξουν, γιατί πιστεύουν ότι δεν θα αλλάξει τίποτα -και γιατί όποιος το κάνει φοράει τον τίτλο του καρφιού.

Η Ράνια συνδέει το ίδιο φαινόμενο με μια εικόνα από το ψυχοεκπαιδευτικό στα σχολεία. Στην ενότητα για το bystander effect, τον αμέτοχο παρατηρητή, έδειξαν στα παιδιά μια φωτογραφία με μια σωματική συμπλοκή και ένα παιδί που τραβάει βίντεο.

Πολλά είπαν «ναι, το κάνουμε, έχει πλάκα». Όταν τους εξήγησαν ότι, ως αμέτοχοι παρατηρητές που μάλιστα βιντεοσκοπούν, είναι ουσιαστικά συνένοχοι, δεν μπορούσαν καν να το αντιληφθούν ως τέτοιο.

Η Βαλέρια επιλέξει να κρατήσει κάτι αισιόδοξο. Τις φορές που η ομάδα μπήκε στα σχολεία ή στις πλατείες και έβαλε τα παιδιά να κάνουν κάτι εκτός κινητού, τα παιδιά ήρθαν. «Μας προσέγγισαν, ήρθαν να δουν, ήταν περίεργα να συμμετάσχουν, δεν έφυγαν».

Ο εχθρός

Ένα δεύτερο νήμα, πιο ανησυχητικό, διατρέχει τους τέσσερις δήμους: μέλη της ομάδας λένε ότι παρατηρούν μια άνοδο ακροδεξιών, εξτρεμιστικών, ομοφοβικών απόψεων.

Τα είδωλα των αγοριών, λένε, βγαίνουν από τη λεγόμενη «ανδρόσφαιρα» - ο Άντριου Τέιτ, το αντι-woke αφήγημα, το πόσο ανώτερος είναι ο άνδρας, το πόσα χρήματα πρέπει να βγάζεις.

Στο Μενίδι, η Ράνια έχει ακούσει επανειλημμένα διευθυντές να λένε ότι έχουν κουραστεί να σβήνουν ναζιστικά σύμβολα από τους τοίχους των σχολείων - είτε από τα ίδια τα παιδιά που φοιτούν είτε από εξωτερικούς που πάνε να εμφυσήσουν αυτή τη νοοτροπία. Ανάμεσά τους, παρατηρούν, και παιδιά μεταναστών που στρέφονται στην ακροδεξιά.

Η Βικτόρια δίνει τη διάγνωση σε μία φράση: μια «αναζήτηση του εχθρού» και η συγκρότηση μιας ταυτότητας ρευστής απέναντι σε έναν εχθρό.

Τα παιδιά ψάχνουν να βρουν τον εχθρό - συχνά τον εντοπίζουν στον μετανάστη.

Η ταινία

Όλα αυτά -οι ατάκες, οι ιστορίες, η βία που δεν χωράει σε αριθμούς- κατέληξαν σε μια ταινία μικρού μήκους, το «Ένα άλλο σήμερα». Τη σκηνοθεσία και το σενάριο υπογράφουν οι αδελφοί Άρης και Τηλέμαχος Κατσιγιάννης, και προβλήθηκε στον κινηματογράφο Άνεσις. Το υλικό της, όμως, δεν είναι επινοημένο. 

«Οι ατάκες που ακούγονται είναι από τις δικές μας συνεδρίες. Είναι πραγματικές». Δόθηκαν στους σκηνοθέτες διάλογοι και φράσεις που είχαν πει τα ίδια τα παιδιά - εκείνες που ανησύχησαν τους θεραπευτές, εκείνες που θεωρούν ότι συνοψίζουν το πρόβλημα.

Ο στόχος είναι η ταινία να γίνει εργαλείο: να προβληθεί σε σχολεία, να ανοίξει διάλογο, να μπορέσουν τα παιδιά να πουν τι αισθάνθηκαν, αν αναγνωρίζουν κοινά στοιχεία. «Το ζουμί είναι το μετά». Όχι να δουν την ταινία και να φύγουν, αλλά να αρχίσουν να ενεργοποιούνται.

Υπάρχει μια σκηνή που έκανε την ψυχολόγο-πρωταγωνίστρια της ταινίας να κλάψει καθώς φεύγει. Ρώτησα αν αυτό είναι υπερβολικό. Η απάντηση της ομάδας ήταν αφοπλιστική: ναι, ήταν θέμα δραματουργίας, αλλά μπορεί κάλλιστα να συμβεί.

Ο ψυχολόγος έχει ανθρώπινο στοιχείο. Έχει τύχει να γυρίσουν σπίτι με ένα περιστατικό που τους τάραξε τόσο, ώστε να χρειαστούν χρόνο για να το επεξεργαστούν. Ειδικά όταν έχεις να κάνεις με παιδιά και με τραυματικά γεγονότα.