Εθελοντές δασοπυροσβέστες: Γιατί η Ελλάδα δεν θα έσβηνε τις φωτιές χωρίς αυτούς

Κάθε καλοκαίρι η ίδια εικόνα: φλόγες, εκκενώσεις, εθελοντές και πυροσβέστες που δίνουν μάχη με τις φωτιές. Πίσω όμως από τις επιχειρήσεις κρύβεται μια λιγότερο γνωστή πραγματικότητα: χωρίς τις εθελοντικές ομάδες, η δασοπυρόσβεση στην Ελλάδα θα ήταν πολύ διαφορετική.

Όταν μιλάμε στο τηλέφωνο, ο Αντώνης Δούρος βρίσκεται πάνω σε ένα βουνό έξω από τη Μεγαλόπολη - νωρίτερα είχε τα χέρια του μέσα στη βλάστηση. «Διαλέγεις κάποια σημεία και απομακρύνεις όλη τη βλάστηση μέχρι το έδαφος κάτω. Βγάζεις μοντέλα καύσιμης ύλης», εξηγεί για τη δειγματοληψία που κάνει το WWF Ελλάς μαζί με τη Δασική Υπηρεσία.

Είναι υπεύθυνος για το αντικείμενο των δασικών πυρκαγιών στο WWF Ελλάς και εθελοντής πυροσβέστης από το 1998.

Λίγες μέρες αργότερα μίλησα με τον Γιώργο Δερτιλή, Αντιπρόεδρο της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Εθελοντικών Οργανώσεων Δασοπροστασίας Πυρόσβεσης. Δύο άνθρωποι από διαφορετικά μετερίζια, που ο -καθένας με τον τρόπο του- λένε το ίδιο πράγμα: Nα σταματήσουμε να βλέπουμε τους εθελοντές δασοπυροσβέστες σαν ήρωες.

Αυτός είναι ο πυρήνας της καμπάνιας «Όχι άλλο ήρωες» του WWF Ελλάς. Το μήνυμα είναι απλό: οι εθελοντές δεν είναι ήρωες που καλούνται να μπαλώσουν τα κενά του συστήματος, αλλά ενεργοί πολίτες που χρειάζονται εκπαίδευση, εξοπλισμό, ασφάλεια και θεσμική στήριξη.

Πίσω από την καμπάνια βρίσκεται ένα τετραετές «Πρόγραμμα Υποστήριξης Εθελοντικών Ομάδων Δασοπυροπροστασίας» (2022-2026), που υλοποίησε το Σωματείο Δεσμός σε συνεργασία με το WWF Ελλάς και το HIGGS, με σχεδόν 1 εκατ. ευρώ από την Εθνική Τράπεζα, το Κοινωφελές Ίδρυμα Ιωάννη Σ. Λάτση και το Ίδρυμα Αθηνάς Ι. Μαρτίνου - πόροι που κινητοποίησαν άλλα 500.000 ευρώ από ιδιωτικές πρωτοβουλίες.

Το πρόγραμμα ενίσχυσε με εξοπλισμό υψηλών προδιαγραφών 2.888 εθελοντές από 71 ομάδες, εκπαίδευσε 1.240 ανθρώπους, και στον δεύτερο κύκλο του πέρασε 476 εθελοντές από βιωματική εκπαίδευση πεδίου.

Εθελοντές δασοπυροσβέστες: Ένα παράλληλο Πυροσβεστικό Σώμα

Για να καταλάβουμε τον ρόλο των εθελοντών, ο κ. Δούρος ζητάει να δούμε τους αριθμούς. «Από τους 18.000 άνδρες και γυναίκες του Πυροσβεστικού Σώματος, πλέον των μισών απασχολούνται σε διοικητικές θέσεις». Στο αρχηγείο, σε επιτελικές δομές, σε υπηρεσία γραφείου λόγω ηλικίας ή προβλημάτων υγείας. Άρα η μάχιμη δύναμη είναι περίπου η μισή. Το να έχεις, λοιπόν, άλλους πέντε με έξι χιλιάδες ενεργούς εθελοντές που ασχολούνται κυρίως με τη δασοπυρόσβεση τους καλοκαιρινούς μήνες, είναι «στην ουσία σαν να έχεις ένα παράλληλο Πυροσβεστικό Σώμα σε δύναμη».

Και δεν μένει στη θεωρία. Στον βόρειο τομέα Αθηνών, στους τομείς ευθύνης του 9ου και του 6ου Σταθμού, υπάρχουν στη διασπορά γύρω στα πέντε δασικά περιπολικά του Πυροσβεστικού Σώματος. Σε εθελοντικές δυνάμεις, στον ίδιο τομέα, μετράς 70 οχήματα. Δεν είναι όλα πάντα επανδρωμένα, αλλά τουλάχιστον τα 15 είναι πάντα. «Είναι τρεις φορές πάνω η εθελοντική δύναμη σε σχέση με το Σώμα». Και αυτά τα κλιμάκια δουλεύουν σε 24ωρη βάση - είναι σε ετοιμότητα.

Στην περιφέρεια, η εθελοντική ομάδα της ΓΕΑ στην Καρδαμύλη έχει τομέα ευθύνης όσο όλος ο Υμηττός, μια τεράστια δασική έκταση, και είναι η μοναδική πυροσβεστική δύναμη εκεί. Το πλησιέστερο πυροσβεστικό περιπολικό είναι μισή ώρα μακριά, 40 λεπτά από την Αερόπολη, μιάμιση ώρα από την Καλαμάτα. «Είναι 100% η πρώτη ανταπόκριση», λέει και προσθέτει ότι αυτό συμβαίνει πάρα πολύ συχνά στη χώρα: τα δασικά πυροσβεστικά οχήματα είναι στατικά, ενώ το εθελοντικό όχημα είναι συχνά σε περιπολία και σχεδόν βέβαια θα φτάσει πρώτο.

Ο Γιώργος Δερτιλής μιλάει για τον ίδιο μηχανισμό από μέσα. Η Ομοσπονδία κρατάει σήμερα κάτω από την ομπρέλα της περίπου 40 εθελοντικές ομάδες σε όλη την επικράτεια, πάνω από 1.500 ανθρώπους.

Υποστηρίζουμε το Πυροσβεστικό Σώμα, ανήκουμε στον αντιπυρικό σχεδιασμό του. Είμαστε πλάι-πλάι με τους πυροσβέστες, πάντα υπό τις οδηγίες τους, διότι εκείνοι φέρουν την ευθύνη». Όταν τον ρωτάω πόσο διαφορετική θα ήταν η εικόνα των μεγάλων πυρκαγιών χωρίς τους εθελοντές, απαντά: «Σίγουρα θα είχε άλλα αποτελέσματα. Βάλαμε κι εμείς το λιθαράκι μας για να περιορίσουμε το μέγεθος της πυρκαγιάς και να προστατεύσουμε ό,τι μπορούσαμε».

Θα μπορούσε ο κρατικός μηχανισμός να τα βγάλει πέρα μόνος του; Ο Αντώνης Δούρος λέει «όχι, δεν θα μπορούσε». Ο Γιώργος Δερτιλής σημειώνει: «Με τόσες ενάρξεις σε καθημερινή βάση, όσο έτοιμοι μπορούμε να είμαστε, είμαστε». Όταν μεγάλες πυρκαγιές γίνονται ανεξέλεγκτες την ίδια στιγμή που ξεσπούν κι άλλες αλλού, «είναι λογικό ο μηχανισμός να μην μπορεί να αντεπεξέλθει». Και τότε, οι εθελοντικές ομάδες είναι εκεί, δίπλα στο Σώμα.

Η τοπική γνώση που δεν αγοράζεται

Η συμβολή των εθελοντών, ωστόσο, δεν μετριέται μόνο σε οχήματα και πληρώματα. Ο κ. Δούρος υπογραμμίζει την τοπική γνώση. Οι εθελοντές είναι ενεργοί άνθρωποι των τοπικών κοινωνιών, ξέρουν την περιοχή τους και τους εμπιστεύεται ο κόσμος.

«Όταν πας να περάσεις μηνύματα πρόληψης, το να το πει ο άνθρωπος της εθελοντικής ομάδας είναι δέκα φορές πιο σημαντικό από το να το πει ο πυροσβέστης ή ο ίδιος, ο εκπρόσωπος μιας μη κυβερνητικής οργάνωσης. Είναι αυτή η εμπιστοσύνη που μετατρέπει την πυροφύλαξη, την περιπολία και την προειδοποίηση σε κάτι που το ακούει η κοινότητα».

Γι’ αυτό η λέξη «ήρωας» τον ενοχλεί. Όταν λέμε ότι κάποιος έπραξε ηρωικά, είναι σαν να λέμε ότι εμείς δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα για αυτό που κάνει εκείνος. Τα δημοσιεύματα που χειροκροτούν τους εθελοντές και τους πυροσβέστες τονώνουν το ηθικό και δίνουν μια αίσθηση κατεπείγοντος, σχεδόν πολεμική, «το οποίο όμως είναι πολύ μακριά από την πραγματικότητα. Η πραγματικότητα είναι ότι πρέπει σαν κοινωνία να μπούμε σε μια διαδικασία διαχείρισης του φαινομένου - αποδοχή, ενημέρωση, γνώση. Δεν είναι ηρωικό να συμμετέχεις στη δασοπυρόσβεση. Είναι κάτι που θα έπρεπε όλοι να κινητοποιηθούμε να κάνουμε».

Τι λείπει ακόμα

Αν θες να πάρεις τον ηρωισμό από τη μέση και να βάλεις στη θέση του οργάνωση, χρειάζεσαι εργαλεία. Κι εδώ ο Γ. Δερτιλής γίνεται συγκεκριμένος. Το πρώτο είναι η άδεια από τη δουλειά. Σε μια μεγάλη πυρκαγιά χρειάζεται να επανδρωθούν επιπλέον οχήματα, που σημαίνει ότι όσοι δεν είναι σε υπηρεσία πρέπει να αφήσουν τις δουλειές τους για να τρέξουν. «Αυτό δεν είναι πάντα αποδεκτό από τους εργοδότες». Με τον νέο νόμο «Ενεργή Μάχη» βρέθηκε η διαδικασία ώστε οι δημόσιοι υπάλληλοι να μπορούν να απουσιάσουν - αλλά για τον ιδιωτικό τομέα το πρόβλημα παραμένει. Το θέμα το έθεσαν στον υπουργό, που τους είπε ότι θα προσπαθήσει να βρει λύση.

Το δεύτερο κενό είναι ο εξοπλισμός. «Φέτος για πρώτη φορά λάβαμε από τη Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας μια προμήθεια μέσων ατομικής προστασίας - κράνη, γάντια, στολή, άρβυλα, φακό - για 4.500 εθελοντές». Είναι η πρώτη φορά που γίνεται κάτι τέτοιο. Όμως τα μέσα ατομικής προστασίας δεν είναι όλη η εικόνα.

«Είναι και ο υλικοτεχνικός εξοπλισμός: οι σωλήνες, οι αυλοί, όλα όσα χρησιμοποιούμε για να επιχειρούμε», τα σέρβις των οχημάτων, τα καύσιμα. Πράγματα που μέχρι σήμερα τα καλύπτουν ιδιωτικές πρωτοβουλίες ή, για τα καύσιμα, κάποιοι δήμοι - άλλοι ναι, άλλοι όχι. Ο υπουργός τους ανέφερε ότι έρχεται λύση και για τα συμβάντα και για τις περιπολίες, γιατί η Πολιτική Προστασία τους θέλει στο πεδίο «να προλαμβάνουμε και όχι μόνο να καταστέλλουμε».

Ο Αντώνης Δούρος συμπληρώνει το κενό από την πλευρά της εκπαίδευσης. Σήμερα η βασική είναι ένα 16ωρο στους σταθμούς, όπου οι πυροσβέστες δείχνουν κάποια βασικά πράγματα. Το WWF και η Ομοσπονδία πιέζουν μαζί τη ΓΓΠΠ για κάτι πιο αναβαθμισμένο: ένα σχολείο που θα κρατάει το λιγότερο μια βδομάδα, με περισσότερη δράση στο πεδίο, καθώς «βγάζεις τον άνθρωπο σε κάτι πάρα πολύ δύσκολο». Η πιστοποίηση ήδη απαιτεί ιατρικές εξετάσεις -ψυχολόγο, καρδιολόγο- και υπάρχει όριο ηλικίας γύρω στα 65. Ζητούμενο είναι μια εκπαίδευση που να «ξεχωρίζει την ήρα από το στάρι», να κάνει αυτόν που πατάει πρώτη φορά στο πεδίο να καταλάβει ότι αυτό δεν είναι κάτι απλό.

«Ο εθελοντής θα είναι πιθανότατα το πρώτο όχημα που θα φτάσει σε μια πυρκαγιά, και θα κινδυνεύσει αρκετά». Το πιο ύπουλο κομμάτι είναι αυτό που μοιάζει πιο αθώο: τα χόρτα και τα φρύγανα. Επειδή είναι χαμηλή βλάστηση, τα θεωρείς πιο εύκολα από ένα μεγάλο δάσος που, όταν καίγεται ολόκληρο, σε αποτρέπει να το πλησιάσεις. Η διεθνής εμπειρία λέει το αντίθετο. «Τα περισσότερα θανατηφόρα και σοβαρά ατυχήματα στη δασοπυρόσβεση έχουν συμβεί στα χόρτα και στην αστιβίδα, στη φρυγανική βλάστηση».

Γιατί καίγεται ο τόπος

Η εμμονή με τους «ήρωες» λειτουργεί συχνά ως υπεκφυγή από τις πραγματικές αιτίες - κι αυτές δεν είναι κυρίως ο καιρός. «Η εγκατάλειψη της υπαίθρου» είναι το πρώτο. Τρεις δεκαετίες αστυφιλίας έχουν αφήσει πίσω τους μια συσσώρευση καύσιμης ύλης, καθώς σταμάτησε η παλιά, αθόρυβη διαχείριση του δάσους. Παρότι έχουν γίνει σπουδαία βήματα με τα προγράμματα Antinero «είναι σταγόνα στον ωκεανό» - τα δασαρχεία χρειάζονται πολύ περισσότερη χρηματοδότηση. Και χρειάζεται να επιστρέψει η κτηνοτροφία, που κάποτε φρόντιζε τα δάση: «Δεν το λέμε καθαριότητα, γιατί το δάσος είναι καθαρό. Είναι διαχείριση».

Το 2000, στην περιοχή της Δαδιάς που το WWF παρακολουθεί στενά, υπήρχαν περίπου 20 κτηνοτρόφοι. Σήμερα έχει μείνει ένας. Τα ζώα «κουράρουν» τη βλάστηση εκεί που βόσκουν, και αυτό σε πολλές περιπτώσεις προστατεύει το ίδιο το οικοσύστημα. Σε αυτό προστίθεται κι ένα παράδοξο που οι Αμερικανοί το λένε «η παγίδα της καταστολής»: έχουμε γίνει τόσο ικανοί στην πρώτη προσβολή, που δεν αφήνουμε ποτέ μια μικρή, «ευεργετική φωτιά» να καθαρίσει το έδαφος. Το σταματάμε ξανά και ξανά, χωρίς να το διαχειριζόμαστε αλλιώς, και η ύλη μαζεύεται.

Όσο για την κλιματική κρίση, ο Α. Δούρος τονίζει: «Δεν έχουμε συναντήσει ακόμη πιο δύσκολη χρονιά σε επίπεδο συνθηκών από το 2007». Αυτό δεν σημαίνει ότι η κλιματική αλλαγή δεν υπάρχει, διευκρινίζει. Σημαίνει ότι για τις δασικές πυρκαγιές «πρέπει να είμαστε λίγο φειδωλοί και να μετράμε με σοβαρότητα πριν βγάλουμε συμπεράσματα. Είναι λίγο πρόωρο να πούμε ότι η κλιματική κρίση επιδεινώνει το φαινόμενο των δασικών πυρκαγιών». 

Είμαστε καταδικασμένοι να γινόμαστε καλύτεροι

Παρ’ όλα αυτά, κανείς από τους δύο δεν γκρινιάζει για το κράτος. Ο κ. Δούρος μιλάει για «κολοσσιαία βήματα» τα τελευταία χρόνια - σημαντικές επενδύσεις στα τεχνικά μέσα, υιοθέτηση συστημάτων διοίκησης όπως το ICS, drones που σου δείχνουν ακριβώς πού είναι η πυρκαγιά. «Είμαστε καταδικασμένοι να γινόμαστε καλύτεροι, δεν έχουμε άλλο περιθώριο». Το αίτημά του είναι να γίνει αντίστοιχης κλίμακας επένδυση και στην εκπαίδευση των στελεχών, «γιατί θεμέλιο της αποτελεσματικής δασοπυρόσβεσης είναι η γνώση».

Έχει και μια αιχμή. Οι ξένες δυνάμεις που έρχονται το καλοκαίρι να συνδράμουν «δεν έρχονται ως σωτήρες. Έρχονται να μάθουν από τον Έλληνα πυροσβέστη, που είναι ικανότατος και πολύ πιο εκτεθειμένος από τους συναδέλφους του σε άλλες χώρες». Στις μισές περιπτώσεις, εκεί που ο Έλληνας μπαίνει, οι ξένοι λένε «δεν είναι ασφαλές» και δεν πλησιάζουν. «Χωρίς να κινδυνεύσεις, χωρίς επιθετικότητα, η δασοπυρόσβεση η αποτελεσματική δεν θα γίνει ποτέ». Και προσθέτει: «Δεν είπαμε ποτέ να αφαιρέσουμε πόρους από τον κατασταλτικό μηχανισμό». Τον θέλει ισχυρό και καλά χρηματοδοτούμενο - ζητάει απλώς την ίδια υπέρβαση και στην πρόληψη, στην εκπαίδευση και στη βελτίωση των ικανοτήτων των εθελοντών.

Σε αυτό ακριβώς το κομμάτι, η συμβολή του προγράμματος του WWF, του Δεσμού και του HIGGS έπιασε τόπο. Πέρα από τον εξοπλισμό και τα εργαστήρια, βοήθησε να φτάσουν για πρώτη φορά οι ανάγκες των εθελοντών σε νόμο: μέσα από την «Ενεργή Μάχη» προβλέπονται πλέον θεσμικά η πιστοποιημένη εκπαίδευση και ασφάλιση, η οικονομική ενίσχυση για εξοπλισμό και η δικαιολογημένη άδεια.

Η ανταμοιβή των εθελοντών δασοπυροσβεστών

Μετά από όλα αυτά, όταν ρωτάς τον Γ. Δερτιλή γιατί να ρισκάρει κάποιος τη ζωή του για ένα δάσος, απαντά χωρίς περιστροφές: «Η ηθική ανταμοιβή. Βλέπεις την καμένη και τη μη καμένη έκταση - ξέρεις ότι εκεί ήμασταν κι επιχειρούσαμε». Το ίδιο όταν ξέρεις ότι βοήθησες σε μια διάσωση, ή ότι στάθηκες μπροστά από ένα σπίτι, έκοψες την πυρκαγιά και δεν κάηκε.

«Το ευχαριστώ του κόσμου είναι ένα συναίσθημα που δεν μπορεί να ανταμειφθεί. Το βράδυ που ξαπλώνουμε στο κρεβάτι μας ξέρουμε ότι κάναμε ό,τι μπορούσαμε, ότι βάλαμε το λιθαράκι μας για να αφήσουμε στα παιδιά μας τα δάση μας».

Πώς να γίνεις εθελοντής δασοπυροσβέστης

Για όποιον θέλει να μπει σε αυτή την εξίσωση, η διαδρομή είναι η εξής: στο επίσημο site της Πολιτικής Προστασίας βρίσκεις, ανά περιφέρεια, τις πιστοποιημένες εθελοντικές ομάδες σύμφωνα με τον νόμο 4662. Επισκέπτεσαι όποια είναι κοντά σου, κάνεις εγγραφή, καταθέτεις τα χαρτιά των γιατρών που ορίζει ο νόμος, και περνάς από εκπαίδευση και πιστοποίηση μέσω της Ακαδημίας Πολιτικής Προστασίας. 

Η Ομοσπονδία παλεύει τώρα να παγιωθούν δύο εκπαιδευτικές σειρές τον χρόνο, μία πριν και μία μετά το καλοκαίρι. Και μετά, αν αντέξεις τη βάσανο της εκπαίδευσης, μπορείς να βρεθείς δίπλα στους πυροσβέστες - όχι ως ήρωας, αλλά ως ένας ακόμα εκπαιδευμένος πολίτης που ξέρει τι κάνει.