Κοινωνική γεωργία στις φυλακές: Πώς το Social Farming 360° βοηθά κρατούμενους να ξαναχτίσουν τη ζωή τους
Ο γεωπόνος Ηλίας Μπενέκος περιγράφει μια σκηνή που δεν την περίμενε. Άνθρωποι που εκτίουν ποινή μέσα σε αγροτικές φυλακές στέκονται πάνω από τα φυτά που μόλις έμαθαν να φροντίζουν και «άρχιζαν να χαϊδεύουν τα φυτά, να τα πιάνουν, να αντιλαμβάνονται τη μυρωδιά, τα αιθέρια έλαια που έμεναν στα χέρια τους».
Στην Τίρυνθα φύτεψαν θυμάρι, ρίγανη, δεντρολίβανο, φασκόμηλο, μελισσόχορτο, ακόμα και υσσώπο. Στην Κασσαβέτεια, η ρίγανη που καλλιεργείται αυτές τις μέρες θα μαζευτεί τον επόμενο μήνα, θα μπει σε βαζάκια και θα καταλήξει στο μαγειρείο του καταστήματος. Στην Κασσάνδρα εργαζόμενοι που είχαν τοποθετηθεί σε άλλον τομέα μετακινούνταν μόνοι τους, οικειοθελώς, για να δουν τις νέες καλλιέργειες.
Οι εικόνες αυτές ήταν μέρος ενός διετούς προγράμματος κοινωνικής γεωργίας και επανένταξης κρατουμένων, του Social Farming 360°, που υλοποιήθηκε από τον οργανισμό «Νέα Γεωργία Νέα Γενιά» από τον Ιανουάριο του 2024 έως τον Δεκέμβριο του 2025, με χρηματοδότηση του Ιδρύματος Citi και τη θεσμική κάλυψη της Γενικής Γραμματείας Αντεγκληματικής Πολιτικής. Εταίροι στο πεδίο η ActionAid Hellas και η Πύλη Ελευθερίας.
Social Farming 360°: Μια απλή ιδέα, ένα σύνθετο εγχείρημα
Ο Δημήτρης Βολουδάκης, διευθυντής προγραμμάτων στη «Νέα Γεωργία Νέα Γενιά», παρουσιάζοντας τις ιδιαιτερότητες του εγχειρήματος, τόνισε ότι «είχαμε από τη μία έναν κλάδο, τη γεωργία, που μαστίζεται από έλλειψη εργατικού δυναμικού και από την άλλη, ανθρώπους που ψάχνουν μια δεύτερη ευκαιρία». Το πρόγραμμα «αποτελεί τη γέφυρα ανάμεσα σε αυτές τις δύο ανάγκες».
Η γέφυρα αυτή στήθηκε σε έξι σωφρονιστικές δομές: τέσσερα αγροτικά καταστήματα -Αγιά Χανίων, Τίρυνθα Αργολίδας, Κασσαβέτεια Βόλου, Κασσάνδρα Χαλκιδικής- και δύο ειδικά καταστήματα στον Ελεώνα Θηβών, το Αγροτικό Τμήμα Γυναικών και το Κέντρο Απεξάρτησης Τοξικομανών Κρατουμένων.
Το πρόγραμμα πάτησε σε τρεις άξονες που ο γεωπόνος Ηλίας Μπενέκος συνόψισε: επισιτιστική ασφάλεια των καταστημάτων, βιώσιμη αγροτική παραγωγή και ενίσχυση των προϋποθέσεων κοινωνικής και εργασιακής επανένταξης.
Ο Αιμίλιος Κυριάκου, CEO και Banking Head της Citi για Ελλάδα, Κύπρο και Μάλτα, θύμισε ότι ο διαγωνισμός ήταν παγκόσμιος και ιδιαίτερα ανταγωνιστικός: «Από όλο τον κόσμο μόνο 50 τέτοιες ιδέες υιοθετήθηκαν με χρηματοδότηση μισό εκατομμύριο για δύο χρόνια».
Η Έφη Λαζαρίδου, CEO της «Νέα Γεωργία Νέα Γενιά», συμπλήρωσε το μέγεθος του ανταγωνισμού: Ανάμεσα σε περισσότερες από χίλιες προτάσεις, ο ελληνικός οργανισμός μπήκε στους πενήντα του πρώτου Global Innovation Challenge του Citi Foundation για την επισιτιστική ασφάλεια. Η συνολική χρηματοδότηση, 500.000 δολάρια, εντάσσεται σε μια παγκόσμια πρωτοβουλία 25 εκατομμυρίων.
Στόχος, είπε ο κ. Κυριάκου, ήταν «να δοθεί σε ανθρώπους που δεν είναι προνομιούχοι μια ευκαιρία αξιοπρεπούς επανένταξης στην κοινωνία, με την πεποίθηση ότι εάν γίνονται προτάσεις σοβαρές και υπάρχει συνεργασία, τα αποτελέσματα τιμούν όλους».
Το γεωτεχνικό σκέλος χτίστηκε γύρω από δύο επιλογές που, όπως εξήγησε ο κ. Μπενέκος, δεν ήταν τυχαίες. Η ελαιοκομία, γιατί η ελιά είναι αναπόσπαστο κομμάτι της αγροτικής ταυτότητας του τόπου και η ζήτηση για εργάτες υπάρχει έτσι κι αλλιώς. Και τα αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά, που έχουν χαμηλές απαιτήσεις σε εισροές, σύντομο βιολογικό κύκλο και δεν χρειάζονται μεγάλες εκτάσεις.
Η εκπαίδευση έμεινε στα απλά: κλάδεμα, λίπανση, άρδευση, βασική φυτοπροστασία, στοιχειώδης μεταποίηση. Πάνω σε όλα αυτά μπήκε και η ασφάλεια τροφίμων, από την προσωπική υγιεινή ως τη διασφάλιση της ποιότητας του τελικού προϊόντος.
Τα νούμερα που παρουσίασε ο κ. Βολουδάκης δίνουν μία κλίμακα: Στις δράσεις συμμετείχαν 1.081 κρατούμενοι και γεωπόνοι. Πραγματοποιήθηκαν 648 ώρες εκπαίδευσης σε γεωργικές και επαγγελματικές δεξιότητες. Δόθηκαν 696 πιστοποιήσεις από την ACTA, τεχνοβλαστό του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Στις δράσεις απασχολησιμότητας μετείχαν 231 άτομα, ενώ 297 πέρασαν από τις ψυχοκοινωνικές δράσεις. «Ωφελούμενοι δεν ήταν μόνο οι κρατούμενοι, αλλά και οι ίδιοι οι γεωπόνοι των φυλακών, μέσα από την ανταλλαγή γνώσεων», τόνισε.
Η πιστοποίηση αποδείχθηκε απρόσμενα ισχυρό κίνητρο. Για την υπηρεσία, είπε ο κ. Μπενέκος, ήταν κάτι σχεδόν πρωτόγνωρο και για τους κρατουμένους ένας λόγος να μπουν στη διαδικασία.
Αλλά το πιο ενδιαφέρον εύρημα, όπως παρατήρησε ο κ. Βολουδάκης, ήταν ότι «οι τεχνικές γνώσεις τους βοήθησαν στο κομμάτι της αυτοπεποίθησης. Η γεωργία αποδείχθηκε ότι δεν είναι μόνο ένα εργαλείο παραγωγής, αλλά μπορεί να είναι και ένα κοινωνικό εργαλείο που σχετίζεται με την αποκατάσταση».
Ο φόβος της επόμενης μέρας
Η πιο ανθρώπινη δουλειά έγινε στα εργαστήρια ψυχοκοινωνικής υποστήριξης. Η Έλλη Τσιούρτη, στέλεχος της Πύλης Ελευθερίας, περιέγραψε ανθρώπους που στην αρχή ήταν διστακτικοί και σταδιακά άνοιξαν. Ένα από τα θέματα ήταν «η διαχείριση των συναισθημάτων και κυρίως του θυμού - επισήμαναν ότι ήταν ένας από τους βασικούς λόγους που οδηγήθηκαν στην παραβατική συμπεριφορά».
Τα ερωτήματα ήταν πρακτικά: «Πώς θα επιστρέψω στην κοινωνία, πώς θα χτίσω υγιείς σχέσεις με την οικογένειά μου από την αρχή». Αυτό που είχαν ανάγκη ήταν να ακούγονται «χωρίς να κρίνονται».
Την ίδια διαπίστωση κατέθεσε, μέσω βιντεοσκοπημένου μηνύματος, η Εύη Πολυζωγοπούλου από την ActionAid Hellas. «Η κοινωνική επανένταξη δεν ξεκινά την ημέρα που κάποιος αποφυλακίζεται, αλλά πολύ νωρίτερα». Και πρόσθεσε: «Το μεγαλύτερο εμπόδιο δεν είναι η έλλειψη ικανοτήτων, αλλά η έλλειψη πρόσβασης σε ευκαιρίες και στην κατάλληλη υποστήριξη».
Η Έφη Λαζαρίδου περιέγραψε το Social Farming 360° ως ένα εγχείρημα που ξεκίνησε το 2023 με στόχο να χρησιμοποιήσει την κοινωνική γεωργία ως εργαλείο επανένταξης.
Όπως είπε, «θέλαμε την κοινωνική γεωργία ως όχημα να την εφαρμόσουμε σε μια ευάλωτη κοινωνική ομάδα, εξασφαλίζοντας τη βελτίωση της επισιτιστικής επάρκειας μέσα στα σωφρονιστικά καταστήματα, αλλά και τη διασύνδεση αυτών των καταστημάτων με την ευρύτερη κοινωνία. Θέλαμε αυτούς τους ανθρώπους να τους εμπνεύσουμε ξανά, να βρουν έναν άλλον δρόμο όταν θα μπορέσουν να αποφυλακιστούν».
Αναφερόμενη στις δυσκολίες της υλοποίησης, η κ. Λαζαρίδου υπογράμμισε ότι το πρόγραμμα δεν περιορίστηκε μόνο στην αγροτική παραγωγή, αλλά επιχείρησε να δημιουργήσει ένα συνολικό μοντέλο κοινωνικής επανένταξης.
«Η υπόσχεση που είχαμε δώσει ήταν να μετασχηματίσουμε την αγροτική παραγωγή μέσα στα σωφρονιστικά καταστήματα, να μετεκπαιδεύσουμε τους γεωπόνους, αλλά κυρίως τους ανθρώπους που εκτίουν την ποινή τους εκεί, προκειμένου να τους δώσουμε ελπίδα, να τους δώσουμε έναν τρόπο να ονειρευτούν ξανά».
Περιγράφοντας τις προκλήσεις, σημείωσε ότι χρειάστηκε να εξασφαλιστεί χρηματοδότηση, να δημιουργηθούν γέφυρες συνεργασίας με το υπουργείο και να βρεθούν οι κατάλληλοι εκπαιδευτές. Κατά την εκτίμησή της, η επιτυχία του προγράμματος αποδεικνύει τι μπορεί να επιτευχθεί όταν συνεργάζονται δημόσιος τομέας, κοινωνία των πολιτών και ιδιωτική πρωτοβουλία.
Ο στόχος του Social Farming 360°
Ο Γενικός Γραμματέας Αντεγκληματικής Πολιτικής Αρίστος Περρής μίλησε για μια προσέγγιση που «αντιμετωπίζει τον χρόνο κράτησης όχι απλώς ως τιμωρία, αλλά ως μια περίοδο που μπορεί να αξιοποιηθεί για μια ουσιαστική προετοιμασία». Και υπενθύμισε ότι «μια κοινωνία γίνεται ασφαλέστερη όταν δημιουργείς τέτοιες εκπαιδευτικές ευκαιρίες».
Ο κ. Περρής όρισε τον στόχο ως κάτι μετρήσιμο: «Πόσοι από τους ανθρώπους οι οποίοι ολοκληρώνουν τη θητεία τους στα σωφρονιστικά καταστήματα επιστρέφουν στην κοινωνία και δεν συνεχίζουν την παραβατικότητα».
«Ένα πρόγραμμα σαν το Social Farming δεν σημαίνει ότι αυτόματα θα οδηγήσει κάποιους ανθρώπους στην εύρεση εργασίας», παραδέχτηκε ο κ. Μπενέκος. «Αυτό που δημιουργεί είναι μια προϋπόθεση εργασιακής ετοιμότητας, πρακτικής και τεχνογνωσίας».
Ανέφερε και παραδείγματα: έναν αποφυλακισμένο που ανέλαβε τους παρατημένους ελαιώνες του πατέρα του, έναν άλλον που έμαθε να χειρίζεται γεωργικά μηχανήματα και βρήκε αμέσως δουλειά, έναν εβδομηντάχρονο που μάζευε άγρια μέντα στους χώρους του καταστήματος και την προσπαθούσε σε γλάστρες.
17°
