Μοναξιά: Η αόρατη ασθένεια της εποχής μας

Στη σειρά «Better Call Saul», Σεζόν 4, Επεισόδιο 10, ο Jimmy και ο Chuck βρίσκονται σε μία pub. Ο Jimmy αρπάζει το μικρόφωνο και ξεκινώντας το καραόκε, εντελώς φάλτσα, τραγουδάει ένα κουπλέ, ενώ ο Chuck δείχνει αμήχανος, καθισμένος στο τραπέζι. Δείχνει να μην το απολαμβάνει, αλλά δεν είναι σίγουρο από τις εκφράσεις του. Μετά από λίγο, ο Jimmy τον τραβάει στην σκηνή και ξεκινούν δειλά δειλά να τραγουδούν. Λίγοι στίχοι είναι αρκετοί ώστε ο Chuck να περάσει από την αμηχανία στην απελευθέρωση. Παίρνει εκείνος το μικρόφωνο, ευχαριστιέται τη στιγμή και τραγουδάει: «The gods may throw a dice / Their minds as cold as ice / And someone way down here / Loses someone dear». Είναι το The Winner Takes It All των ABBA και πρόκειται για τη στιγμή που ο Chuck καταφέρνει να μοιραστεί τον εαυτό του με τον κόσμο. Σχεδόν όλοι οι χαρακτήρες της σειράς, από την Kim μέχρι τον Lalo και από τον Jimmy μέχρι τον Chuck, παίζουν κρυφτό με τη μοναξιά τους, προσπαθώντας να φωνάξουν ένα «φτου ξελεφτερία», ακριβώς όπως ο Chuck στο καραόκε. Γιατί, αν υπάρχει μία λέξη αντίθετη στη μοναξιά, αυτή είναι το μοίρασμα. Και σήμερα, όλο και περισσότερο φαίνεται πως η μοναξιά αποτελεί μια από τις πιο αόρατες κοινωνικές ασθένειες της εποχής μας – μια απουσία μοιράσματος.

Φυσικά, η μοναξιά δεν αποτελεί ένα καινούργιο συναίσθημα. Αν και άρχισε να μελετάται πιο συστηματικά τη δεκαετία του 1970, κυρίως λόγω των κοινωνικών αλλαγών και της ζωής στις μεγάλες πόλεις, για πολλά χρόνια έμεινε στο περιθώριο της επιστημονικής έρευνας. Στην Ιαπωνία η μοναξιά δεν είναι πια απλώς ένα κοινωνικό φαινόμενο αλλά μια ολόκληρη πραγματικότητα, με οικονομία, όρους και θεσμούς. Εδώ και χρόνια ανθεί η αγορά ενοικίασης ανθρώπων που παίζουν τον ρόλο φίλων ή συγγενών, πηγαίνουν για καφέ ή ψώνια με κάποιον και προσποιούνται ακόμη και τον γιο ή τη μητέρα, χωρίς καμία σωματική επαφή (βλ. σχετικά Roc, M. How to Hire Fake Friends and Family. The Atlantic. Και Okamoto, J. A Prescription for Loneliness: Overcoming the Isolation of Japan’s Middle-Aged Men. Nippon.com).

Κάτι που μοιάζει δυστοπικό έχει γίνει κανονικότητα σε μια χώρα που η ίδια η έρευνα περιγράφει ως «υπερδύναμη της μοναξιάς», με πάνω από το ένα τρίτο των ενηλίκων να δηλώνουν ότι αισθάνονται μόνοι. Έννοιες όπως το hikikomori (κοινωνική αποστασιοποίηση) και το karoshi (θάνατος από την εργασία) γεννήθηκαν εκεί, σε ένα πλαίσιο γήρανσης του πληθυσμού, χαμηλών γεννήσεων, έντονης εργασιακής πίεσης και ολοένα περισσότερων νοικοκυριών ενός ατόμου. Παράλληλα όμως η Ιαπωνία πρωτοστατεί και στις προσπάθειες αντιμετώπισης, από ρομπότ-συντρόφους και ψηφιακές σχέσεις μέχρι θεσμικές παρεμβάσεις, όπως η δημιουργία Υπουργείου Μοναξιάς, με στόχο πρώτα να κατανοηθεί τι σημαίνει κοινωνική απομόνωση και μετά να σχεδιαστούν πολιτικές.

Η μοναξιά σήμερα, όχι ως μία προσωπική κατάσταση αλλά ως ένα παγκόσμιο κοινωνικό πρόβλημα που εξαπλώνεται σε όλες τις ηλικίες και τις κοινωνίες, έχει επιστρέφει δυναμικά ως «ασθένεια του πολιτισμού», ιδιαίτερα μετά την εμπειρία της πανδημίας, όπου ένας στους τέσσερις Ευρωπαίους δήλωσε ότι ένιωθε συχνά μόνος. Η πανδημία COVID-19 ήταν η πιο πρόσφατη αφορμή μιας σκληρής συνειδητοποίησης πως η μοναξιά μπορεί να εξαπλωθεί γρήγορα και να αγγίξει όλες τις ηλικιακές ομάδες. Ζευγάρια που υποχρεώθηκαν να μείνουν πολλές ώρες μαζί, ή γονείς με μεγάλα παιδιά να μοιράζονται έναν χώρο περιορισμένο και μια καθημερινότητα φλύαρη –απότοκο της κρίσης–, οδήγησαν σε συγκρούσεις, χωρισμούς και αύξηση της ενδοοικογενειακής βίας. Ο περιορισμός ανάμεσα σε ανθρώπους μπορεί να εντείνει το αίσθημα της μοναξιάς, καθώς, ακριβώς όπως ο Theodore στο Her (2013,  Spike Jonze), το να νιώθεις μόνος ανάμεσα σε ανθρώπους δημιουργεί ένα ακόμα πιο ασφυκτικό πλαίσιο που δυσκολεύεσαι να χωρέσεις.

Σε αυτό το πλαίσιο, ανάμεσα στην απόσταση από τον κοινωνικό περίγυρο και την αναζήτηση ενός χώρου όπου κάποιος μπορεί να ανήκει, τα social media φαίνεται να παίζουν έναν αμφίσημο αλλά καθοριστικό ρόλο στη σύγχρονη εμπειρία της μοναξιάς. Η εμφάνισή τους καθόρισε τον τρόπο που οι άνθρωποι αλληλοεπιδρούν και μετατόπισε το σημείο επαφής από την οικειότητα (intimacy) στο πλήκτρο. Από τη μία πλευρά, τα social media, προβάλλουν ένα πρότυπο ζωής χωρίς μοναξιά, γεμάτο σχέσεις, χαρά και διαρκή κοινωνική επιβεβαίωση, δημιουργώντας πίεση και την αίσθηση ότι όποιος δεν ταιριάζει σε αυτή την εικόνα «μένει πίσω». Έτσι, άνθρωποι που ίσως δεν ένιωθαν μόνοι αρχίζουν να βιώνουν μοναξιά μέσα από τη σύγκριση.

Από την άλλη, τα social media προσφέρουν εύκολη πρόσβαση σε προσοχή, αποδοχή και επικοινωνία χωρίς το ρίσκο και την ευαλωτότητα που απαιτούν οι πραγματικές σχέσεις. Αυτό τα καθιστά ιδιαίτερα ελκυστικά για όσους νιώθουν άγχος, κενό ή θλίψη στον offline κόσμο. Η ευκολία του μοιράσματος εκεί, μέσα στην απουσία μοιράσματος στην κοινωνική ζωή, αποτελεί μία εύκολη διέξοδο αποφόρτισης. Το τίμημα, όμως, είναι η απορρόφηση στον εικονικό χώρο, όπου η εικόνα και η ορατότητα συχνά μετρούν περισσότερο από την ουσία, ενισχύοντας επιφανειακές και εργαλειακές σχέσεις. Σε έναν κόσμο όπου ποτέ δεν ήταν πιο εύκολο να «συνδεθούμε», η ψηφιακή υπερσύνδεση καταλήγει συχνά να αναπαράγει αποξένωση, να εντείνει τον ναρκισσισμό και τελικά να βαθαίνει το αίσθημα μοναξιάς αντί να το θεραπεύει. Φυσικά, θα πρέπει να σημειωθεί πως υπάρχουν άνθρωποι που κατάφεραν να συνδεθούν στην πραγματική ζωή μέσω των social media, να συναντηθούν και να αναπτύξουν σχέσεις έξω από αυτά, αλλά μέσω αυτών. Τα social media δεν είναι μία γέφυρα με μία μόνο κατεύθυνση, απλώς η κατεύθυνση που οδηγεί στην κοινωνική απομόνωση και την ψηφιακή αποδοχή είναι πιο ολισθηρή.

Η μοναξιά ως ζήτημα δημόσιας υγείας

Η μοναξιά σήμερα παρουσιάζεται ως σοβαρό ζήτημα δημόσιας υγείας, όχι απλώς ως «λύπη». Το βασικό μήνυμα είναι ότι οι άνθρωποι που νιώθουν μόνοι τείνουν να έχουν συνολικά χαμηλότερους δείκτες υγείας και να πεθαίνουν νωρίτερα. Γι’ αυτό γιατροί και κυβερνήσεις αρχίζουν να βλέπουν το φαινόμενο σαν πρόβλημα πολιτικής: ο Vivek Murthy στις ΗΠΑ την έχει περιγράψει ως «επιδημία» και μάλιστα έχει παρομοιάσει την επίδρασή της στην υγεία με την παχυσαρκία ή με το κάπνισμα περίπου 15 τσιγάρων την ημέρα, ενώ στο Ηνωμένο Βασίλειο η Theresa May όρισε υπουργό για τη μοναξιά. Στο ίδιο πλαίσιο, ερευνητές ξεκαθαρίζουν ότι μοναξιά δεν είναι το ίδιο με την κοινωνική απομόνωση ή τη μοναχικότητα από επιλογή: είναι κυρίως η «αντιληπτή κοινωνική απομόνωση», δηλαδή το αίσθημα ότι δεν έχεις τις σχέσεις που θα ήθελες. Ο ψυχολόγος John Cacioppo την έβλεπε ως ένα εξελικτικό «καμπανάκι» που μας σπρώχνει να ξαναβρούμε σύνδεση, αλλά το πρόβλημα γίνεται επικίνδυνο όταν κρατάει πολύ.

Στην ψυχολογία γίνεται διάκριση ανάμεσα στην αντικειμενική και την υποκειμενική μοναξιά. Η πρώτη συνδέεται με πραγματικές κοινωνικές συνθήκες, όπως ο αποκλεισμός, η απώλεια σχέσεων ή η έλλειψη ένταξης σε μια κοινότητα, ενώ η δεύτερη αφορά το προσωπικό βίωμα, το αίσθημα ότι «μου λείπει κάτι», ανεξάρτητα από το πόσους ανθρώπους έχει κανείς γύρω του. Κάποιος μπορεί να είναι κοινωνικά ενεργός και να νιώθει βαθιά μόνος ή, αντίθετα, να ζει με λίγες επαφές και να αισθάνεται πλήρης. Για την ψυχολογία, το κρίσιμο δεν είναι τόσο η κατάσταση όσο η αντίληψη και το συναίσθημα που τη συνοδεύει.

Οι αιτίες της μοναξιάς είναι πολυεπίπεδες και συχνά συνδυάζουν βιολογικούς, ψυχολογικούς και κοινωνικούς παράγοντες. Ορισμένα χαρακτηριστικά προσωπικότητας, όπως η έντονη εσωστρέφεια, το άγχος ή η χαμηλή κοινωνική αυτοπεποίθηση, μπορούν να αυξήσουν την ευαλωτότητα. Παράλληλα, το οικογενειακό και πολιτισμικό περιβάλλον παίζει καθοριστικό ρόλο, καθώς από την παιδική ηλικία μαθαίνουμε πώς δημιουργούμε σχέσεις και πώς καλύπτουμε την ανάγκη για οικειότητα. Οι σχέσεις δεν είναι έμφυτο χάρισμα αλλά δεξιότητα που καλλιεργείται ή, σε κάποιες περιπτώσεις, δεν καλλιεργείται ποτέ επαρκώς.

Για να μετρηθεί κάτι τόσο άυλο, χρησιμοποιούνται έρευνες και κλίμακες. Μια γνωστή είναι η κλίμακα UCLA με μια σειρά από προτάσεις τύπου «δεν έχω κάποιον να μιλήσω» και βαθμολόγηση συμφωνίας. Σε επίπεδο δεδομένων, η κοινή έρευνα The Economist και Kaiser Family Foundation (KFF) βρήκε ότι περίπου 9% στην Ιαπωνία, 22% στις ΗΠΑ και 23% στη Βρετανία συχνά ή πάντα νιώθουν μοναξιά ή έλλειψη συντροφιάς. Υπάρχουν και εθνικές μετρήσεις, όπως του Office for National Statistics στην Βρετανία, που έδειξαν σημαντικό ποσοστό μοναξιάς σε μεγαλύτερες ηλικίες. Στον κλάδο της ιατρικής, η μετα-ανάλυση της Julianne Holt-Lunstad (Brigham Young University) σε δεκάδες μελέτες και εκατομμύρια συμμετέχοντες έδειξε αυξημένο κίνδυνο θνησιμότητας για τους μοναχικούς ανθρώπους ή για όσους ζουν μόνοι. Παράλληλα, έρευνα του Πανεπιστημίου του Ελσίνκι υποστηρίζει ότι η σχέση πάει και προς τις δύο κατευθύνσεις: η μοναξιά επιβαρύνει την υγεία, αλλά και η κακή υγεία αυξάνει τη μοναξιά.

Ως προς τις συνέπειες, η χρόνια μοναξιά έχει σοβαρές επιπτώσεις τόσο στην ψυχική όσο και στη σωματική υγεία. Συνδέεται με κατάθλιψη, άγχος, εξαρτήσεις και αυξημένο κίνδυνο αυτοκτονίας, ενώ επηρεάζει και το σώμα, αυξάνοντας την πιθανότητα καρδιαγγειακών νοσημάτων, άνοιας και πρόωρου θανάτου. Συχνά οδηγεί σε συμπεριφορές διαφυγής, όπως η κατάχρηση ουσιών, τα υπερφαγικά επεισόδια, ή η υπερβολική ενασχόληση με τον ψηφιακό κόσμο, που προσφέρουν προσωρινή ανακούφιση αλλά τελικά ενισχύουν τον φαύλο κύκλο της απομόνωσης.

Οι κοινωνικοί παράγοντες της μοναξιάς

Ένα άλλο σημαντικό σημείο είναι ότι η μοναξιά δεν αφορά μόνο τις μεγαλύτερες ηλικίες. Στις δημοσκοπήσεις δεν φαίνεται πάντα καθαρή σχέση με την ηλικία, και σε χώρες όπως η Ιαπωνία οι νεότεροι μπορεί να είναι πιο μοναχικοί. Οι παράγοντες που επηρεάζουν την μοναξιά φαίνεται να είναι η έλλειψη συντρόφου, η αναπηρία και η μετανάστευση, ενώ ενδιαφέρον έχουν και οι πολιτισμικές/οικονομικές εξηγήσεις: μελέτη των Thomas Hansen και Britt Slagvold (Όσλο) βρήκε υψηλότερα επίπεδα «σοβαρής» μοναξιάς σε Νότια/Ανατολική Ευρώπη σε σχέση με Βόρεια/Δυτική, και το αποδίδει σε φτώχεια/ασθενέστερο κράτος πρόνοιας αλλά και σε υψηλότερες προσδοκίες οικογενειακής φροντίδας που, όταν δεν εκπληρώνονται, πονάνε περισσότερο. Ως προς την χρήση της τεχνολογίας, υπάρχουν ευρήματα όπως του Brian Primack (University of Pittsburgh, 2017) που συνδέουν τη μεγάλη χρήση social media με υψηλότερη αναφορά μοναξιάς, αλλά άλλοι (Przybylski & Weinstein, 2017) βρίσκουν ότι η «μέτρια» χρήση δεν σχετίζεται με χειρότερη ευημερία. Ως προς τις πολιτικές αντιμετώπισης, διάφορα προγράμματα όπως φιλανθρωπικά μοντέλα (Silver Line στη Βρετανία), μέχρι συνταγογράφηση στο NHS, καμπάνιες υγείας τύπου CareMore που κάνουν screening για μοναξιά, αλλά και τεχνολογικές/νεοφυείς παρεμβάσεις αποτελούν ορισμένες από τις εναλλακτικές λύσεις που προτείνονται.

Γνωρίζουμε επίσης ότι η κοινωνική απομόνωση συνδέεται στενά με την ανεργία, τη φτώχεια και την κατάχρηση ουσιών. Η κοινωνική ζωή προϋποθέτει μία οικονομική διασφάλιση, όπου σε πολλές χώρες του κόσμου δεν είναι δεδομένη, ενώ η πρόσφατη οικονομική κρίση και η αποδυνάμωση των εισοδημάτων ενέτεινε τα προβλήματα διαβίωσης ακόμα και σε αναπτυγμένες οικονομίες. Στην Ευρώπη, πριν ακόμη την πανδημία, περίπου 30 εκατομμύρια ενήλικες ένιωθαν συχνά μόνοι, με υψηλότερα ποσοστά στη Νότια και Ανατολική Ευρώπη, μεταξύ αυτών και στην Ελλάδα. Η κακή υγεία και η ανεργία αυξάνουν σημαντικά τον κίνδυνο, ενώ μετά το 2020 τα επίπεδα μοναξιάς στους νέους εκτοξεύθηκαν, επιβεβαιώνοντας ότι πρόκειται για ένα βαθιά δομικό και όχι περιθωριακό πρόβλημα. Οι υλικές στερήσεις αποτελούν έναν σημαντικό παράγοντα αυτού που ονομάζουμε κοινωνική αποξένωση και συνδέεται με την μοναξιά, αν και το φαινόμενο που σήμερα μελετάται περισσότερο είναι η μοναξιά ανάμεσα σε επιλογές που δεν μας ταιριάζουν.

Παρότι η μοναξιά δεν αποτελεί επίσημη διάγνωση, μπορεί να αντιμετωπιστεί μέσα από ψυχοθεραπεία και, κυρίως, μέσα από πρόληψη. Τόσο η μοναξιά όσο και η ψυχοθεραπεία αποτελούν ζητήματα ταμπού σε κοινωνίες όπως η ελληνική. Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ένα έντονο χάσμα ανάμεσα στις ανάγκες ψυχικής υγείας στην Ελλάδα και στην πραγματική αναζήτηση βοήθειας. Αν και εκτιμάται ότι περίπου το 17,7% των Ελλήνων αντιμετωπίζει δυσκολίες ψυχικής υγείας, μόνο ένα πολύ μικρό ποσοστό έχει απευθυνθεί σε ειδικό. Σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, το 2014 μόλις το 4,7% των ατόμων άνω των 15 ετών δήλωσε ότι είχε επισκεφθεί ψυχολόγο, ψυχίατρο ή ψυχοθεραπευτή, ενώ ένα επιπλέον 4,3% ανέφερε ότι χρειαζόταν υποστήριξη αλλά δεν την αναζήτησε λόγω του οικονομικού κόστους. Οι γυναίκες εμφανίζονται πιο πρόθυμες να ζητήσουν βοήθεια από τους άνδρες, ωστόσο τα δεδομένα από την τηλεφωνική γραμμή κατάθλιψης «Αντι-Στίγμα» έδειξαν ότι σε συνθήκες κρίσης οι άνδρες στρέφονται επίσης σε δομές στήριξης. Κατά τον πρώτο χρόνο λειτουργίας της γραμμής, μέσα στην οικονομική κρίση, οι κλήσεις αυξήθηκαν σημαντικά και στο τέλος της περιόδου τα ποσοστά ανδρών και γυναικών που ζητούσαν βοήθεια ήταν σχεδόν τα ίδια. Η συζήτηση γύρω από τη μοναξιά, η εκπαίδευση στις κοινωνικές και συναισθηματικές δεξιότητες από μικρή ηλικία και η ενίσχυση των δικτύων κοινωνικής υποστήριξης είναι καθοριστικές. Για όσους ήδη υποφέρουν, η ατομική ή ομαδική θεραπεία βοηθά στην κατανόηση των σκέψεων και των συμπεριφορών που συντηρούν το αίσθημα μοναξιάς και στη σταδιακή επανασύνδεση με τους άλλους.

Η μοναξιά σήμερα φαίνεται να ξεκινάει να είναι ορατή και η αντιμετώπισή της να σχεδιάζεται σε πολιτικό επίπεδο και να ενδυναμώνεται σε κοινωνικό επίπεδο. Στο τέλος, όσο καλές και να είναι οι πολιτικές που μπορούν να σχεδιαστούν, το καλύτερο όπλο είναι να μπορέσουμε να την εντοπίσουμε και, χωρίς πίεση, να πάρουμε από το χέρι τον Chuck όπως ο Jimmy και να του δώσουμε τον χώρο να πάρει εκείνος το μικρόφωνο.  

«I know what stopped me. And you know what? It’s never stopping me again.» — Jimmy McGill (Better Call Saul, Σεζόν 1, Επεισόδιο 10).