Έχει γίνει η πολιτική ο πόλεμος των τρολς;

Στη θεωρία της πολιτικής επικοινωνίας, όταν μιλάμε για την ιεραρχική αξιολόγηση της επικαιρότητας, τις ειδήσεις και τα γεγονότα που κυριαρχούν στη δημόσια σφαίρα, συνήθως αναφερόμαστε στη διαδικασία του «agenda-setting»: οι κυρίαρχοι δρώντες του πολιτικού και μιντιακού τοπίου, σε συνδυασμό και με δημόσια πρόσωπα που κρατούν ρόλο opinion leader σε μικρότερες ή μεγαλύτερες κοινωνικές σφαίρες επιρροής, καθορίζουν τα βασικά ζητήματα προς διαβούλευση, προβληματισμό, σύγκρουση, διαφωνία. Τα τελευταία χρόνια, σ’ αυτή τη διεργασία έχει έρθει φυσικά να προστεθεί και ο ρόλος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Πλατφόρμες όπως το Χ (πρώην Τwitter), έγιναν αρχικά χώροι όπου ο κάθε χρήστης διατηρούσε το προσωπικό του «μπλογκ», μοιραζόταν σκέψεις, ανησυχίες, αλλά και αστεία ή ειρωνικά σχόλια γύρω από την επικαιρότητα. Με τα χρόνια και την αύξηση των εν ενεργεία χρηστών, τα νέα μέσα εξελίχθηκαν σε ένα «βαρόμετρο» της κοινής γνώμης, στο οποίο τα αρνητικά συναισθήματα, η πόλωση, οι πολιτικές/κομματικές διαφωνίες μπορούσαν να καταγραφούν έως και να «μετρηθούν» από τους ερευνητές και τους επαγγελματίες της πολιτικής.

Τι σχέση έχουν οι παραπάνω διεργασίες με τα όσα βιώνουμε στην Ελλάδα τους τελευταίους μήνες; Καμία απολύτως. Αυτό που παρακολουθούμε το τελευταίο διάστημα δε συνιστά μια φυσιολογική ή, εντέλει, ακόμη και χρήσιμη «ψηφιακή εθνογραφία» αλληλεπίδρασης στη σφαίρα του διαδικτύου. Πρόκειται, αντίθετα, για τη δημιουργία μιας «αρένας» γεμάτης από τοξικότητα, παραπληροφόρηση και στρατευμένη αποδόμηση της επικαιρότητας σε εύπεπτα αφηγήματα κομματικού οφέλους. Τα αποκαλούμενα και «τρολς» μπορεί άλλοτε να αποτελούσαν μεμονωμένους χρήστες που αγωνιούσαν να διοχετεύσουν την επιθετικότητα και τον θυμό τους σε χοάνες πολιτικής αντιπαράθεσης, τώρα ωστόσο έχουν εξελιχθεί σε οργανωμένους «στρατούς». Οι στρατοί αυτοί εξαπολύουν μαζικές και οργανωμένες επιθέσεις με σκοπό τη στρέβλωση της αλήθειας και την αλλοίωση της ίδιας της πραγματικότητας.

Ηγέτες αυταρχικών και απολυταρχικών καθεστώτων διατηρούν προσωπικούς στρατούς από τρολς

Όχι πως είναι καινούργιο αυτό το φαινόμενο. Ηγέτες αυταρχικών και απολυταρχικών καθεστώτων διατηρούν προσωπικούς στρατούς από τρολς. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το καθεστώς του Ταγίπ Ερτογάν στην Τουρκία. Το 2013, η περίφημη υπόθεση του πάρκου Γκεζί, με σκοπό την καταστροφή του για την ανοικοδόμηση ενός εμπορικού κέντρου, γέννησε έναν υγιή και ρωμαλέο ψηφιακό ακτιβισμό. Οι Τούρκοι χρήστες ανακάλυψαν για πρώτη φορά τη δύναμη που μπορεί να έχει ένα tweet. Τα αντανακλαστικά του Τούρκου προέδρου, ωστόσο, ήταν αστραπιαία. Ένα κύμα από κυβερνητικά τρολς ξεχύθηκε στις διαδικτυακές πλατφόρμες στην Τουρκία, καταπνίγοντας με σωρούς λασπολογίας και υβριστικών επιθέσεων το περιεχόμενο κάθε λογαριασμού, που τολμούσε να ασκήσει κριτική με λόγο, επιχείρημα ή που καλούσε σε δράση τους υπόλοιπους πολίτες της Τουρκίας. Αντίστοιχα, μπορεί κανείς να εξετάσει την εργαλειοποίηση του X από τον πρόεδρο Τραμπ, ο οποίος, ήδη από τις προεδρικές εκλογές του 2016, άλλαξε την ίδια τη φυσιογνωμία του μέσου σε κάτι πολύ πιο δηλητηριώδες, δομημένο ώστε να υπηρετεί τους όρους του βρόμικου πολιτικού παιχνιδιού.

Στην Ελλάδα, η τραγωδία των Τεμπών αλλά και οι κινήσεις της κυβέρνησης, με πιο πρόσφατη εκείνη της επιλογής του Αρίστου Δοξιάδη στον πρόσφατο ανασχηματισμό, έγιναν οι αφορμές ευρείας εξάπλωσης αντίστοιχων πρακτικών στο εσωτερικό της χώρας. Ένα κύμα από συνεχές διαλεκτικό «disruption», με μη επαληθευμένα επιχειρήματα, ρητορική μίσους, συνωμοσιολογία και καταιγισμό επιθέσεων σε επίσημους λογαριασμούς δημόσιων προσώπων αποτέλεσαν το βασικό οπλοστάσιο, που αξιοποιήθηκε ώστε να γίνει ο χώρος της δημόσιας σφαίρας όσο πιο τοξικός και ανορθολογικός γίνεται. Καμία αυθεντία για κανένα ζήτημα δεν θεωρείται πλέον αποδεκτή, ούτε αναγνωρίζεται ως τέτοια, είτε μιλάμε για τη νομική επιστήμη, την εγκληματολογία, τη χημεία και πάει λέγοντας. Τις αυθεντίες, άλλωστε, τις έχει αντικαταστήσει ο μηδενιστικός αντιελιτισμός. Κανείς δεν διαθέτει ειλικρινείς σκοπούς, ούτε μιλάει με τεκμήρια και δεδομένα. Όλοι είναι «βαλτοί», γρανάζια του συστήματος και συναποτελούν τα πλοκάμια σκοτεινών δυνάμεων που θέλουν να χειραγωγήσουν και να υποτάξουν την κοινή γνώμη, με σκοπό τη διατήρηση και αναπαραγωγή της εξουσίας των ελίτ.

Το ότι στόχοι τέτοιων επιθέσεων έγιναν ακόμη και συγγενείς των θυμάτων των Τεμπών, στην προσπάθειά τους να καταρρίψουν κάποιες αβάσιμες θεωρίες, φανερώνει πολλά για τα κίνητρα και το πόσο κατευθυνόμενα είναι τα τρολς. Τι μέλλει γενέσθαι από δω και στο εξής; Η πρόγνωση δεν μπορεί να είναι αισιόδοξη. Οι πρακτικές αυτές, συνεχιζόμενες και εφαρμοζόμενες με ορμή, ενδέχεται να προκαλέσουν σταδιακά μαζική κόπωση. Ίσως μάλιστα αυτός να είναι και ο απώτερος σκοπός. Όλο και λιγότεροι θα είναι διατεθειμένοι να διαφωνήσουν, να ερευνήσουν και να αντιπαρατεθούν με έναν στρατό λαϊκισμού και λασπολογίας, ο οποίος είναι καλύτερα οργανωμένος απ’ όσο δείχνει. Ως αποτέλεσμα, όλο και λιγότεροι θα αναζητούν την αλήθεια και θα είναι πρόθυμοι να την προτάξουν, θυσιάζοντας λίγη από την ψυχική τους ηρεμία στην πορεία. Έτσι, ο λαϊκισμός και η συνωμοσιολογία θα συνεχίσουν αδιάλειπτα να γεμίζουν το κενό στον ψηφιακό χώρο. Και αυτή η κατάληξη δε θα αποτελεί πλέον πλήγμα για την επικοινωνία, ψηφιακή ή μη, αλλά για την ίδια τη δημοκρατία.