Η ιστορία του ναού του Αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη

Πρόκειται για ένα κτίσμα που σε καμία περίπτωση δεν περνάει απαρατήρητο στους αιώνες. H βασιλική, οι τοιχογραφίες, η Κρύπτη είναι μερικά από τα στοιχεία που καταστούν το ναό άξιο εκπρόσωπο της βυζαντινής εποχής, με αποτέλεσμα τo 1988 να ενταχθεί στον κατάλογο της UNESCO ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς.

Όπως τα περισσότερα αριστουργήματα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής έτσι και ο Άγιος Δημήτριος, δοκιμάστηκε από περιπέτειες… Η ιστορία του ξεκινά το 412/413 μ.Χ., όταν ο έπαρχος Λεόντιος αποφάσισε να γκρεμίσει το «Στάδιο» όπου τελούνταν μονομαχικοί αγώνες και ανήγειρε μια μνημειώδη επιβλητική εκκλησία σε ρυθμό τρίκλιτης βασιλικής. Το ρωμαϊκό λουτρό που βρίσκονταν δίπλα στο «Στάδιο», εκεί που σύμφωνα με την παράδοση, ο Άγιος Δημήτριος φυλακίστηκε και τελικά πέθανε μετά από φριχτά βασανιστήρια - μετατράπηκε σε κρύπτη. Ένα θαυμάσιο σύμπλεγμα στοών και διαδρόμων, οι οποίοι υποβαστάζονται από ισχυρούς στύλους κάτω από το Ιερό Βήμα.

Δύο αιώνες αργότερα, λίγο πριν το 630 μ.Χ., ξέσπασε πυρκαγιά προκαλώντας τεράστιες ζημιές που χάριν στη συνδρομή του Επάρχου Λέοντα και του Επισκόπου της Θεσσαλονίκης, θα αποκατασταθούν σχεδόν αμέσως και μάλιστα με προσθήκη δύο επιπλέον κλιτών, κάνοντας τη βασιλική πεντάκλιτη με κάθετο κλίτος και διπλές κιονοστοιχίες. Ο ναός θα λεηλατηθεί από τους Σαρακηνούς (904) και αργότερα από τους Νορμανδούς (1118). Από το 1493 έως την απελευθέρωση της πόλης το 1912, ο ναός μετατρέπεται σε τζαμί (Κασιμιέ Τζαμί). Αξίζει να σημειωθεί ότι, κατά την Τουρκοκρατία οι χριστιανοί πλήρωναν τους τούρκους προκειμένου να μεταβούν στο παρεκκλήσιο του τάφου του Αγίου για να προσκυνήσουν. Το 1917 ο ναός θα υποστεί μεγάλες ζημιές από πυρκαγιά και οι εργασίες αποκατάστασης παρά το γεγονός ότι κατάφεραν – ευτυχώς- να διατηρήσουν ό,τι απέμεινε από το τέμπλο του αρχικού ναού και τα ψηφιδωτά σύνολα, θα ολοκληρωθούν λόγω των Παγκόσμιων Πολέμων, τριάντα ένα χρόνια μετά (!), συγκεκριμένα, το 1948 στις 26 Οκτωβρίου όπου και θα τελεσθούν τα σχετικά εγκαίνια.

Ψηφιδωτά, τοιχογραφίες και αρχιτεκτονήματα

Από την αρχή της κατασκευής του ο Άγιος Δημήτριος φέρει στην αγκαλιά του θαυμάσια έργα τέχνης. Σε όλα σχεδόν εικονίζεται ο Άγιος περιτριγυρισμένος από άλλες φιγούρες. Ψηφιδωτά και τοιχογραφίες -χρονολογούνται κάποια ήδη από τον 5ο αιώνα- αποκαλύπτοντας το ύψιστο αίσθημα της βυζαντινής τέχνης.

Αξίζει να σημειωθεί ότι, νοτιοανατολικά του μεγαλοπρεπούς ναού, χτίστηκε το 13ο αιώνα και το παρεκκλήσι του Αγίου Ευθυμίου, το οποίο και αποτελεί δείγμα της αναγεννήσεως της εποχής των Παλαιολόγων.

Επειδή ο ναός χωρίζεται σε πέντε κλίτη από τέσσερις κιονοστοιχίες, οι κεντρικές εξ αυτών είναι παράλληλες. Αποτελούνται από μαρμάρινους κίονες και πεσσούς με τα περισσότερα κιονόκρανα να είναι «θεοδοσιανά» - κορινθιακά, διακοσμημένα με φύλλα και κεφαλές κριών, ενώ το χαρακτηριστικό των κιόνων στο ύψος του Ιερού Βήματος είναι από αιγυπτιακό πορφυρίτη, προκονησιακό μάρμαρο και θεσσαλικό ή ατράκιο λίθο.

Ναός Αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη: Η Κρύπτη και το μαρμάρινο Κιβώριο

Ανατολικά του μεγάλου ρωμαϊκού λουτρού, κάτω από το εγκάρσιο κλίτος βρίσκεται η Κρύπτη, η είσοδος της οποίας οδηγεί, σύμφωνα με την παράδοση, στο χώρο που μαρτύρησε ο Άγιος Δημήτριος.

Στο κέντρο της Κρύπτης βρίσκεται το μαρμάρινο Κιβώριο όπου έρρεε το αγίασμα. Κατά το 10^ο αιώνα, η κρήνη συνδέεται και με το μύρο που συνέλεγαν οι πιστοί, γι’ αυτό και στο χώρο εκτίθενται διάφορα αγγεία, πήλινα, γυάλινα ή και μεταλλικά – ενώ σε κάποια σημεία της κρύπτης υπάρχουν -αν και υπολείμματα- θαυμαστές τοιχογραφίες, επιγραφές και γλυπτά, που προέρχονται κυρίως από το ναό του 5^ου αιώνα.

Αναμφισβήτητα πρόκειται για ένα κτίσμα που μαρτυρά το πνεύμα και την ιστορία των αιώνων, ενώ δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι οι Θεσσαλονικείς βλέπουν στο πρόσωπο του Αγίου Δημητρίου τον προστάτη τους, καθώς η απελευθέρωση της πόλης από τους Τούρκους το 1912 συνέπεσε με την ημέρα της γιορτής του.

Ιερός Ναός Αγίου Δημητρίου Πολιούχου Θεσσαλονίκης
Αγίου Δημητρίου 83, Θεσσαλονίκη, 2310 270 008