Πώς η Ρωσία απλώνει δίκτυα κατασκοπείας, παραπληροφόρησης και μισθοφόρων στη Λατινική Αμερική, διεισδύοντας σε θεσμούς.
Στις 6 Ιουλίου 2026 δημοσιεύθηκε στο Diário Oficial da União της Βραζιλίας διοικητική απόφαση του Υπουργείου Δικαιοσύνης που διατάσσει την απέλαση του Sergey Vladimirovich Cherkasov, πράκτορα της Γενικής Διεύθυνσης Πληροφοριών του ρωσικού στρατού (GRU). Η εκτέλεση της απόφασης προβλέπεται μετά τη λήξη της ποινής του (προς το παρόν, κρατείται σε φυλακή της Μπραζίλια) ή κατόπιν δικαστικής άδειας και απαγορεύει την επανείσοδό του στη χώρα για τριάντα χρόνια. Ο Cherkasov, με το ψευδώνυμο Victor Muller Ferreira, ζούσε επί δώδεκα χρόνια στο Ρίο με ψεύτικη βραζιλιάνικη ταυτότητα, διατηρώντας ταξιδιωτικό γραφείο και παίρνοντας μαθήματα χορού «φορρό». Στην πραγματικότητα, βρισκόταν σε αποστολή: προσπαθούσε να εισδύσει στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο της Χάγης ώστε να επηρεάσει τις αποφάσεις του για τα εγκλήματα πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία.
Ο θρύλος του «Victor» κατασκευάστηκε σχολαστικά: σύμφωνα με τα βραζιλιάνικα αρχεία, υποτίθεται ότι γεννήθηκε στο Ρίο ντε Τζανέιρο το 1989 και πέρασε τα παιδικά του χρόνια στο σπίτι μιας θείας του στην Αργεντινή προτού επιστρέψει σε ηλικία 21 ετών στη Βραζιλία όπου έμαθε τέλεια τα πορτογαλικά. Από το 2015 μέχρι το 2018, με το όνομα Victor Muller Ferreira, σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες στο Trinity College του Δουβλίνου και στη συνέχεια Διεθνείς Σχέσεις στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins στην Ουάσινγκτον· φέρεται μάλιστα να έχει χαρακτηρίσει —για το ξεκάρφωμα— τον Πούτιν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης «καρκίνο που κατατρώει τη δημοκρατία». Αλλά όταν τον Απρίλιο του 2022 επιχείρησε να εισέλθει στην Ολλανδία έχοντας εξασφαλίσει εξάμηνη αμειβόμενη πρακτική άσκηση ως κατώτερος αναλυτής στο Τμήμα Προκαταρκτικών Εξετάσεων του ΔΠΔ, συνελήφθη από τις ολλανδικές αρχές κατόπιν σχετικής ενημέρωσής τους από την τοπική υπηρεσία πληροφοριών (AIVD). Στο αεροδρόμιο του Άμστερνταμ διαπιστώθηκε ότι το διαβατήριό του ήταν πλαστό και ο Cherkasov ταυτοποιήθηκε ως αξιωματικός της GRU, χαρακτηρίστηκε persona non grata και απελάθηκε στη Βραζιλία όπου συνελήφθη για χρήση πλαστών εγγράφων και καταδικάστηκε αρχικά σε δεκαπενταετή φυλάκιση. Αργότερα, η ποινή μειώθηκε σε πέντε χρόνια περίπου. Η Ρωσία ζήτησε αμέσως την έκδοσή του, όχι για κατασκοπεία φυσικά, αλλά με το πρόσχημα ότι ήταν έμπορος ναρκωτικών. Το ανεξάρτητο ερευνητικό δίκτυο Bellingcat έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην αποκάλυψη της υπόθεσης: ήδη από τον Ιούνιο του 2022 είχε δημοσιεύσει λεπτομερή έκθεση για τη μυθιστορηματική ψεύτικη ταυτότητα του Cherkasov, ενώ μεταγενέστερη έρευνα τον Νοέμβριο του ίδιου έτους έδειξε ότι οι ρωσικές κατηγορίες για εμπορία ναρκωτικών ήταν κατασκευασμένες. Ο Cherkasov δεν είχε καμιά διασύνδεση με ναρκεμπόρους.
Η υπόθεση Cherkasov είναι μία ανάμεσα σε πολλές. Τρία χρόνια έρευνας της βραζιλιάνικης αντικατασκοπείας έχουν εντοπίσει τουλάχιστον εννέα Ρώσους μυστικούς πράκτορες με πλαστά βραζιλιάνικα διαβατήρια. Όλοι είχαν χτίσει ολοκληρωμένο προφίλ: φιλίες, καριέρες, ερωτικές σχέσεις. Μεταξύ αυτών ήταν κάποιος Gerhard Daniel Campos Wittich (πραγματικό όνομα Artem Shmyrev), ο οποίος, με ψεύτικη βραζιλιάνικη ταυτότητα, διηύθυνε επιχείρηση πωλήσεων τρισδιάστατων εκτυπωτών στο Ρίο και ήταν παντρεμένος με κατάσκοπο που ζούσε στην Ελλάδα με περουβιανό διαβατήριο. Ο Wittich, ως εκπαιδευμένος αξιωματικός των ρωσικών μυστικών υπηρεσιών, είχε αναλάβει τη δημιουργία προσβάσεων σε στρατιωτικούς και τεχνολογικούς κύκλους, καθώς και τη διαμόρφωση υποδομών για ρωσικές επιχειρήσεις στη Λατινική Αμερική και στη Δύση γενικότερα. Aλλά, όταν στις αρχές του 2022 ταξίδεψε δήθεν στην Ιταλία και στη Μαλαισία για επαγγελματικούς λόγους, εξαφανίστηκε χωρίς να αφήσει ίχνη. Κι ενώ η σύζυγός του, η οποία στο μεταξύ ξεφύτρωσε στη Βραζιλία, ξεκίνησε εκστρατεία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ζητώντας από τις τοπικές αρχές να τον εντοπίσουν, οι έρευνες των διεθνών αρχών και των μυστικών υπηρεσιών, σε συνεργασία με ερευνητικές ομάδες όπως το Bellingcat, αποκάλυψαν ότι ο Wittich είχε φύγει εσπευσμένα από τη Βραζιλία και είχε επιστρέψει στη Ρωσία, επειδή κινδύνευε να αποκαλυφθεί μετά τη σύλληψη άλλων Ρώσων κατασκόπων (όπως εκείνη του Cherkasov στην Ολλανδία) και την κλιμάκωση των ελέγχων από τις δυτικές υπηρεσίες αντικατασκοπείας. Και πάλι, το Bellingcat, γνωστό για τις ανοιχτές πηγές πληροφοριών και τις γεωχωρικές αναλύσεις του, συνέβαλε στη χαρτογράφηση του δικτύου των «illegals», επιβεβαιώνοντας συνδέσεις και διαψεύδοντας ρωσικές αφηγήσεις. Πάντως, για να αποφευχθεί η διπλωματική κρίση με τη Ρωσία, με την οποία η Βραζιλία διατηρεί εμπορικές σχέσεις (ιδίως όσον αφορά τα γεωργικά λιπάσματα των οποίων η Μόσχα είναι ο κύριος προμηθευτής), οι Βραζιλιάνοι προτίμησαν να χειριστούν το θέμα διακριτικά με τη βοήθεια της Interpol.
Γιατί όμως η Ρωσία στέλνει κατασκόπους στη Βραζιλία; Elementary, dear Watson. Η Βραζιλία παρέχει διαβατήριο που ισχύει σε 115 χώρες χωρίς βίζα (σχεδόν όσες και το αμερικανικό) και είναι πολυφυλετική και πολυεθνοτική κοινωνία: ένας λευκός αλλοδαπός με ελαφρά ξενική προφορά δεν προκαλεί υποψίες. Εξάλλου, για μεγάλο χρονικό διάστημα, υπήρχε ένα βολικό νομικό κενό: για γεννήσεις που καταχωρούνταν σε απομακρυσμένες αγροτικές περιοχές, η βραζιλιάνικη νομοθεσία επέτρεπε την έκδοση πιστοποιητικού γεννήσεως βάσει απλής δήλωσης από δύο μάρτυρες, χωρίς συστηματική ψηφιακή επαλήθευση. Ήταν ένα δώρο για τους κατασκόπους. Έτσι, η Ρωσία μπόρεσε να χτίσει ολόκληρο εργοστάσιο illegals —αν και όχι μόνο στη Βραζιλία όπως παρατηρούμε αυτές τις ημέρες στη Γαλλία (θα επανέλθω σε αυτό).
Η Αργεντινή είναι επίσης μια από τις χώρες επιλογής της ρωσικής κατασκοπείας, όπως δείχνει η πρόσφατη υπόθεση της Anna Dultseva και του Artem Dultsev που έζησαν επί χρόνια ως María Rosa Mayer Muñoz και Ludwig Gisch. Τα παιδιά τους, που γεννήθηκαν στο Μπουένος Άιρες, δεν είχαν ιδέα για την αληθινή τους καταγωγή μέχρι το καλοκαίρι του 2024, όταν, κατά τη διάρκεια ανταλλαγής κρατουμένων, έμαθαν ότι ήταν Ρώσοι. Παραλλήλως, στην Κολομβία, δρούσε ο Denis Alimov, ένας 42χρονος βετεράνος της μονάδας ειδικών επιχειρήσεων Alfa της ρωσικής FSB, ο οποίος συνελήφθη τον Φεβρουάριο του 2026. Η ιστορία του έγινε παγκοσμίως γνωστή διότι έφερε στο φως μιαν άκρως απόρρητη ρωσική μονάδα επιχειρήσεων, το «Κέντρο 795» (Center 795/ στρατιωτική μονάδα 75127), που δημιουργήθηκε όταν ξεκίνησε ο πόλεμος στην Ουκρανία με σκοπό απαγωγές και πολιτικές δολοφονίες στο εξωτερικό. Ο Alimov κατηγορήθηκε από τις αμερικανικές αρχές ότι οργάνωνε τη δολοφονία ή την παράνομη απέλαση Τσετσένων αντιφρονούντων στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ, προσφέροντας αμοιβές ύψους 1,5 εκατομμυρίου δολαρίων για κάθε στόχο, μεταξύ των οποίων ήσαν μέλη της οικογένειας του Ahmed Zakayev. Mια παρένθεση για τον Zakayev: πρόκειται για πολιτικό εξόριστο που ζει από το 2002 στη Βρετανία, πρώην ηθοποιό και υψηλόβαθμο στέλεχος της αυτοανακηρυχθείσας Τσετσενικής Δημοκρατίας της Ιτσκερίας, τον οποίον η Ρωσία κατηγορεί για τρομοκρατία και άλλα εγκλήματα. Αν και έχουν εκδοθεί διεθνή εντάλματα σύλληψης εναντίον του, τα βρετανικά δικαστήρια τα έχουν απορρίψει ως υποκινούμενα για πολιτικούς λόγους. Στο πλαίσιο της υπόθεσης του Denis Alimov και του «Κέντρου 795», έρευνες του The Insider σε συνεργασία με το Der Spiegel αναφέρουν ότι μέλη της οικογένειας του περιβόητου Τσετσένου και ενδεχομένως ο ίδιος αποτελούσαν στόχους σχεδίου απαγωγής ή δολοφονίας, με τον Alimov να φέρεται ότι υποσχόταν αμοιβές ύψους περίπου 1,5 εκατομμυρίου δολαρίων για την «απέλαση» ή εξουδετέρωση συγγενών του Zakayev στην Ευρώπη. (Ο Zakayev έχει δηλώσει δημοσίως ότι οποιοσδήποτε διαφωνεί με τη πολιτική του Πούτιν βρίσκεται σε κίνδυνο.) Η σύλληψη του Alimov στο διεθνές αεροδρόμιο El Dorado της Μπογκοτά πραγματοποιήθηκε μετά από πληροφορίες του FBI που τον παρακολουθούσε για πάνω από έναν χρόνο: καθώς ο Ρώσος κατάσκοπος επικοινωνούσε με τους πράκτορες που είχε στρατολογήσει στο εξωτερικό μέσω μηνυμάτων που μετέφραζε μέσω Google Translate, άφηνε ψηφιακά ίχνη τα οποία επέτρεψαν στις αρχές να χαρτογραφήσουν το δίκτυό του.
Στο μεταξύ, επίκεντρο της ρωσικής κατασκοπείας στην Αμερική έγινε η Πόλη του Μεξικού. Αλλά αν και το FBI και η Interpol παρέδωσαν στις μεξικανικές αρχές λίστα με καμιά εικοσαριά Ρώσους κατασκόπους που παρίσταναν τους διπλωμάτες, οι Μεξικανοί ισχυρίστηκαν ότι δεν την έλαβαν ποτέ. Έτσι, ούτε ένας Ρώσος πράκτορας δεν απελάθηκε από το Μεξικό. Το 2022 ο στρατηγός Glen VanHerck, επικεφαλής της Βόρειας Διοίκησης των Ηνωμένων Πολιτειών (United States Northern Command–USNORTHCOM), δήλωσε ενώπιον της Γερουσίας των ΗΠΑ ότι η μεγαλύτερη συγκέντρωση πρακτόρων της GRU στον κόσμο βρίσκεται αυτή τη στιγμή στο Μεξικό κι ότι λόγω της μεξικανικής αδράνειας, η ρωσική πρεσβεία στο Μέξικο Σίτυ έχει εξελιχθεί σε μία από τις σημαντικότερες στον κόσμο με 85 διαπιστευμένους διπλωμάτες, μολονότι η Ρωσία δεν έχει ιδιαίτερες οικονομικές, πολιτιστικές ή στρατιωτικές σχέσεις με το Μεξικό. (Στη Μόσχα υπάρχουν μόνο 16 Μεξικανοί διπλωμάτες.) Για συναντήσεις με τις πηγές ή τους χειριστές τους, οι Ρώσοι κατάσκοποι χρησιμοποιούν ως κάλυψη τον τουρισμό: το Μεξικό, εκτός του ότι συνορεύει με τις ΗΠΑ, αποτελεί τον Νο 1 τουριστικό προορισμό των Αμερικανών. Οπότε, οι Ρώσοι μπαίνουν στις ΗΠΑ μέσω των μεξικανικών συνόρων: για παράδειγμα, τον Ιανουάριο του 2025, ο Timur Praliyev, ύποπτο μέλος της Ομάδας Wagner, πέρασε κολυμπώντας τον Ρίο Γκράντε, συνελήφθη στο Τέξας και στη συνέχεια απελάθηκε στο Καζακστάν.
Η κατασκοπεία είναι παραδοσιακό ρωσικό χόμπυ που έφτασε στο απόγειό του στα εβδομήντα χρόνια του κομμουνισμού. Σήμερα όπως και χθες, εκτός της γεωγραφικής του εμβέλειας, έχει τεράστια εμβέλεια στον χώρο των ειδήσεων όπου καταγράφεται πυρετός δραστηριότητας. Από τον Οκτώβριο του 2023, το Russian Today στα ισπανικά (υπενθυμίζω ότι από το 2022 το RT δεν λειτουργεί στην Ευρώπη), που έχει πάνω από 18 εκατομμύρια followers στο Facebook και 5 εκατομμύρια συνδρομητές στο YouTube, άρχισε να μεταδίδει τα ειδησεογραφικά του τμήματα στους σταθμούς Metrobus στο Μέξικο Σίτυ. Η επισκεψιμότητα ισπανοφώνων του καναλιού στο X αυξήθηκε από 191.000 μηνιαίως το 2022 σε 715 εκατομμύρια το 2023. Στην Κολομβία και στο Μεξικό, το Russian Today αναμεταδίδουν ιδιωτικοί πάροχοι καλωδιακής τηλεόρασης (συμπεριλαμβανομένης της Claro, ιδιοκτησίας του μεγιστάνα Carlos Slim, του πλουσιότερου ανθρώπου στη Λατινική Αμερική), όπως άλλωστε και το Brasil247, το οποίο χρησιμοποιεί περιεχόμενο που παρέχεται δωρεάν από το RT και το Sputnik. Αλλά, η παραπληροφόρηση εκτείνεται πολύ πέραν αυτών των επίσημων μέσων ενημέρωσης. Μια συντονισμένη εκστρατεία με επικεφαλής την Υπηρεσία Κοινωνικού Σχεδιασμού και τη Structura, δύο οργανισμούς που διευθύνει το Κρεμλίνο, εκτυλίσσεται σε τουλάχιστον 13 χώρες της Λατινικής Αμερικής, με επιχειρησιακό κέντρο στη Χιλή όπου επικεφαλής ήταν και παραμένει ο ρωσόφιλος Ουκρανο-χιλιανός δημοσιογράφος Oleg Yasinsky, ο οποίος αυτοπροσδιορίζεται «αριστερός». Πάντως, 32 domains που συνδέονταν με αυτήν την επιχείρηση κατασχέθηκαν από τις αρχές των ΗΠΑ, ενώ αποκαλύφθηκε ότι το δίκτυο La Compañía, που συνδέεται με την GRU και το ρωσικό εργοστάσιο τρολ Project Lakhta, πλήρωνε επί μακρόν τους τοπικούς δημοσιογράφους 2.500 δολάρια μηνιαίως για να διαδίδουν αντι-ουκρανικά αφηγήματα. Μετά την εξάρθρωσή του, οι ερευνητές ανακάλυψαν ότι τα ίδια portfolio κρυπτονομισμάτων που είχαν χρησιμοποιηθεί για την πληρωμή των δημοσιογράφων χρησιμοποιούνταν επίσης για ξέπλυμα χρήματος, χρηματοδότηση εμπορίου όπλων και στρατολόγηση μισθοφόρων. Στην Κολομβία η Global Qowa Al Basheria SAS έχει χρησιμεύσει ως ενδιάμεσος για τη στρατολόγηση Κολομβιανών· στη Βραζιλία, η οργάνωση Nova Resîstência χρησιμεύει ως αγωγός για την στρατολόγηση Βραζιλιάνων, ενώ, σύμφωνα με την έκθεση του CSD, περισσότεροι από 5.000 Κουβανοί φέρονται να έχουν στρατολογηθεί για να πολεμήσουν στο πλευρό του ρωσικού στρατού στην Ουκρανία. Πράγμα που εξηγεί τόσο την αυξανόμενη χρήση κρυπτονομισμάτων και ψηφιακών ιχνών από ρωσικά δίκτυα στη Λατινική Αμερική, όσο και τα πρόσφατα ταξίδια του κορυφαίου συμβούλου του Πούτιν, Nikolai Patrushev, σε πρωτεύουσες της υποηπείρου.
Η Ρωσία προσφέρει προστασία σε διάφορα καθεστώτα με αντάλλαγμα να κάνουν τα στραβά μάτια στην κατασκοπευτική της δραστηριότητα εναντίον των δυτικών χωρών. Στη Βενεζουέλα, μέλη της Ομάδας Wagner, η οποία επισήμως έχει διαλυθεί αλλά στην πραγματικότητα έχει συγχωνευτεί με το Afrika Korps, εκπαιδεύουν παραστρατιωτικές πολιτοφυλακές —τις διαβόητες colectivos, όπως τη La Piedrita του Καράκας— που πρόσκεινται στο καθεστώς του Μαδούρο. Η παρουσία της Wagner στη Βενεζουέλα χρονολογείται τουλάχιστον από το 2019, όταν εστάλησαν από τη Μόσχα εκατοντάδες μισθοφόροι για τη στήριξη του Mαδούρο εν μέσω πολιτικής κρίσης· έκτοτε, παρείχαν εκπαίδευση σε επίλεκτες μονάδες, υπηρεσίες ασφαλείας σε στρατηγικές εγκαταστάσεις και συνεργασία με τις colectivos για την καταστολή διαδηλώσεων. Ταυτοχρόνως, Ρώσοι μεσάζοντες στο Ντουμπάι διακινούν χρυσό αξίας περίπου 2,2 δισεκατομμυρίων δολαρίων ετησίως που παράγεται από το μεταλλευτικό τόξο του Ορινόκο, ενώ έχουν χορηγηθεί στο Καράκας ρωσικά δάνεια άνω των 17 δισεκατομμυρίων δολαρίων: αυτή η εξάρτηση μεταφράζεται, συγκεκριμένα, στην παρουσία ενός εργοστασίου φυσιγγίων Kαλάσνικοφ στη Βενεζουέλα, το οποίο παράγει έως και 70 εκατομμύρια φυσίγγια τον χρόνο. Η σύνδεση Wagner–Βενεζουέλας αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της ρωσικής στρατηγικής υβριδικής επιρροής, όπου ιδιωτικές στρατιωτικές εταιρείες λειτουργούν ως επέκταση των επίσημων υπηρεσιών πληροφοριών. Όσον αφορά την επιτήρηση, η Μόσχα έχει αναπτύξει στη Βενεζουέλα, στην Κούβα και στη Νικαράγουα συστήματα παρακολούθησης τηλεπικοινωνιών SORM, επιτρέποντας στα τοπικά καθεστώτα να κατασκοπεύουν τους πληθυσμούς με ρωσική τεχνική βοήθεια. Στη Νικαράγουα, η Ρωσία έχει δημιουργήσει ένα κέντρο εκπαίδευσης κατά των ναρκωτικών, το οποίο διαχειρίζεται εξ ολοκλήρου η ρωσική κυβέρνηση, παρέχοντας στους πράκτορές της νόμιμη στρατιωτική παρουσία στη χώρα.
Η διείσδυση της ρωσικής κατασκοπείας και επιρροής στη Λατινική Αμερική είναι συστηματική και πολυεπίπεδη. Η Ρωσία αξιοποιεί θεσμικές αδυναμίες γεωγραφικά πλεονεκτήματα και πολιτικές σχέσεις με φιλικά καθεστώτα (Βενεζουέλα, Κούβα, Νικαράγουα) για να εγκαθιδρύσει δίκτυα illegals, να προωθήσει παραπληροφόρηση και να διασυνδέσει τις μυστικές υπηρεσίες της με το οργανωμένο έγκλημα και με ιδιωτικές στρατιωτικές εταιρείες. Παρά τις επιτυχίες των δυτικών και τοπικών υπηρεσιών αντικατασκοπείας, η αδράνεια ορισμένων κυβερνήσεων (ιδίως του Μεξικού) και τα οικονομικά συμφέροντα επιτρέπουν στη Μόσχα να διατηρεί σημαντική επιχειρησιακή παρουσία με μακροπρόθεσμη στρατηγική υβριδικής ισχύος.
17°
