ΗΠΑ: 250 χρόνια ανεξαρτησίας από την τυραννία - αλλά για πόσο ακόμα;

«Η ιστορία του σημερινού Βασιλέως της Μεγάλης Βρετανίας είναι μια ιστορία επανειλημμένων αδικιών και σφετερισμών, με άμεσο σκοπό την εγκαθίδρυση απόλυτης Τυραννίας σ’ αυτές τις Πολιτείες».

Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ, 4η Ιουλίου 1776

Από τις περίπου 1.300 λέξεις της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ, συνήθως μιλάμε μόνο για κάποιες εμβληματικές φράσεις στο προοίμιο, όπως «το δικαίωμα στη Ζωή, την Ελευθερία και την επιδίωξη της Ευτυχίας» ή το ότι «όλοι οι άνθρωποι δημιουργούνται ίσοι». Φράσεις που αναμφίβολα έγιναν πυξίδα έμπνευσης για τα επόμενα 250 χρόνια πολιτικών εξελίξεων —κι όχι μόνο στην Αμερική— αλλά δεν βρίσκονταν στον πυρήνα του αρχικού κειμένου ή στις άμεσες προτεραιότητες των επαναστατών. Το μεγαλύτερο μέρος της Διακήρυξης καταλαμβάνει η αναλυτική απαρίθμηση των «καταχρήσεων και σφετερισμών» του βασιλιά Γεωργίου Γ΄ της Αγγλίας, καθώς και το —πραγματικά επαναστατικό για την εποχή— σκεπτικό των ιδρυτών πατέρων για το αναφαίρετο δικαίωμά τους να αποτινάξουν την τυραννία του.

Η αποτροπή μιας νέας τυραννίας ήταν αυτό που τους απασχόλησε περισσότερο και στη συνέχεια, τη στιγμή που στον υπόλοιπο κόσμο οι μοναρχίες ήταν ο κανόνας. Το κράτος που ίδρυσαν αρχικά δεν είχε ούτε Πρόεδρο ούτε κεντρική κυβέρνηση, παρά μόνο ένα υποτυπώδες Κογκρέσο με ελάχιστες εξουσίες. Οι δεκατρείς Πολιτείες συνυπήρχαν σε μια χαλαρή συνομοσπονδία, όπου η καθεμία χάραζε αυτόνομα τη δική της πολιτική. Κι ακόμα κι όταν (μόλις τέσσερα χρόνια μετά την επιτυχή λήξη της επανάστασης) φάνηκε ότι αυτό το σχήμα δεν ήταν βιώσιμο, το νέο πολιτικό σύστημα που σχεδίασαν έδινε έμφαση σε «ελέγχους και ισορροπίες» που θα εξασφάλιζαν ότι κανένας επίδοξος δικτάτορας δεν θα κατάφερνε να συγκεντρώσει απεριόριστη εξουσία και να επαναλάβει τις καταχρήσεις του βασιλιά της Αγγλίας.

Με ποιον τρόπο λειτουργούσαν αυτά τα περίφημα «checks and balances»; Όπως είχε γράψει ο βασικός σχεδιαστής του Συντάγματος και μετέπειτα Πρόεδρος, Τζέιμς Μάντισον, «πρέπει να βάλουμε τη φιλοδοξία να αντισταθμίσει τη φιλοδοξία». Μοιράζοντας την εξουσία σε τρία ισότιμα μέρη (εκτελεστικό, νομοθετικό, δικαστικό) με διαφορετικές αρμοδιότητες, η φιλοδοξία ενός Προέδρου να αυξήσει την επιρροή του στη διακυβέρνηση της χώρας αντισταθμίζεται από την αντίστοιχη φιλοδοξία των μελών του Κογκρέσου και των δικαστικών. Με άλλα λόγια, λαμβάνοντας ως δεδομένο πως όλοι θέλουν να έχουν περισσότερη εξουσία, αξιοποιείται η σύγκρουση συμφερόντων ως εμπόδιο στον απολυταρχισμό.

Κοιτάζοντας τον τρόπο με τον οποίο κυβερνά σήμερα ο Πρόεδρος Τραμπ, αναρωτιέται κανείς αν τελικά το σχέδιο ήταν αποτελεσματικό. Πρέπει όμως να αναγνωρίσουμε ότι καμία άλλη χώρα δεν έχει βιώσει 250 συνεχόμενα χρόνια ακηδεμόνευτης Δημοκρατίας, με ομαλή εναλλαγή των κυβερνώντων σύμφωνα με το εκλογικό αποτέλεσμα —έστω και με κάποιες προσωρινές αναταράξεις. Ίσως λοιπόν ένα πιο σωστό ερώτημα να είναι το κατά πόσον όσα βλέπουμε σήμερα είναι προσωρινά και αναστρέψιμα ή μια τάση με ανησυχητικές προεκτάσεις.

Οι απολυταρχικές τάσεις πριν τον Τραμπ

Καταρχάς, οφείλουμε να επισημάνουμε ότι κι άλλοι πρόεδροι στο παρελθόν είχαν κατηγορηθεί για αυταρχισμό, και μάλιστα κάποιοι από τους σημαντικότερους. Ο Αβραάμ Λίνκολν είχε άρει για πάνω από τέσσερα χρόνια το habeas corpus, τη νομική διαδικασία που προστατεύει τους πολίτες από αυθαίρετες συλλήψεις — κάτι που όμως έκανε για τις ανάγκες του Εμφυλίου Πολέμου. Σε μια άλλη δύσκολη στιγμή για τη χώρα, στη μεγάλη οικονομική κρίση του Μεσοπολέμου, ο Φράνκλιν Ρούζβελτ είχε προσπαθήσει να αλλοιώσει τη σύνθεση του Ανώτατου Δικαστηρίου, όταν αυτό τον εμπόδισε να προχωρήσει κάποια από τα ριζικά μέτρα του New Deal. Το Κογκρέσο όμως δεν του το επέτρεψε τελικά, δίνοντας ένα καλό παράδειγμα των συνταγματικών ελέγχων στην πράξη.

Για ποιο λόγο είναι πολύ πιο σπάνιες σήμερα ανάλογες συγκρούσεις του προέδρου με το Κογκρέσο; Μια σημαντική τάση, που είχε ξεκινήσει αρκετά πριν την εμφάνιση του Τραμπ στο πολιτικό σκηνικό, είναι η κομματική πόλωση και η «εθνικοποίηση της πολιτικής». Μέχρι και τη δεκαετία του ’80, ένας πρόεδρος όπως ο Ρέιγκαν μπορούσε να κυβερνήσει χωρίς να έχει κομματική πλειοψηφία και στα δύο σώματα του Κογκρέσου, καθώς βουλευτές και γερουσιαστές της αντιπολίτευσης συντάσσονταν μαζί του όταν έβλεπαν ότι μπορούσαν να ωφεληθούν οι ψηφοφόροι της δικής τους περιφέρειας, αντί να βάζουν πάντα ως προτεραιότητα την εθνική πολιτική του κόμματος.

Αυτό άλλαξε σταδιακά, ειδικά με την ανάδειξη του Νιουτ Γκίνγκριτς στην προεδρία της Βουλής το 1995, ο οποίος ανέβασε τους τόνους της αντιπαράθεσης τόσο από πλευράς ρητορικής, όσο και με τις επίμονες προσπάθειές του να καθαιρέσει τον πρόεδρο Κλίντον. Το προσωρινό κλίμα εθνικής ομοψυχίας μετά από την επίθεση στους Δίδυμους Πύργους ανατράπηκε και πάλι τη δεκαετία του 2010, όταν ο ηγέτης των Ρεπουμπλικάνων στη Γερουσία, Μιτς Μακόνελ, ενορχήστρωσε την αλλαγή της ισορροπίας στο Ανώτατο Δικαστήριο, κάνοντας μια ιστορικά πρωτοφανή κατάχρηση των ορίων της συνταγματικής διαδικασίας.

Αυτό ήταν το πολιτικό κλίμα μέσα στο οποίο εξελέγη πρώτη φορά ο Τραμπ, το οποίο ο ίδιος όξυνε και αξιοποίησε προς όφελός του. Παρόλο που στην πρώτη του τετραετία δεν είχε τον πλήρη έλεγχο του κόμματός του, κι έτσι βρήκε εμπόδιο σε κάποιες ακραίες πρωτοβουλίες (όπως η προσπάθεια κατάργησης του συστήματος ιατρικής ασφάλισης που είχε νομοθετήσει ο Ομπάμα), στη σημερινή του δεύτερη θητεία έχουν μειωθεί κατά πολύ αυτές οι αντιστάσεις. Τώρα πλέον έχει φανεί διατεθειμένος να αμφισβητήσει ακόμα και βασικά άρθρα του Συντάγματος, όπως η απόκτηση ιθαγένειας για όσους γεννιούνται στο έδαφος των ΗΠΑ, με ελάχιστες προβλεπόμενες εξαιρέσεις.

Οι τελευταίες εξελίξεις

Το συγκεκριμένο προεδρικό διάταγμα για την ιθαγένεια ανατράπηκε την προηγούμενη εβδομάδα από το Ανώτατο Δικαστήριο, όπως είχε ανατραπεί τον Φεβρουάριο και η περιβόητη πολιτική των δασμών, που ήταν βασικός πυλώνας του προγράμματός του. Το δικαστήριο έβαλε επίσης φρένο στις ενέργειες του Τραμπ για άμεσο έλεγχο του διοικητικού συμβουλίου της Ομοσπονδιακής Τράπεζας (Federal Reserve), η οποία είναι ένας από τους βασικότερους ανεξάρτητους θεσμούς της χώρας. Κι ας μην ξεχνάμε ότι στο τέλος της πρώτης θητείας του είχαν απορριφθεί τα αιτήματά του προς το δικαστήριο για αμφισβήτηση της εκλογικής του ήττας. Μήπως όλα αυτά δείχνουν πως οι «έλεγχοι και ισορροπίες» συνεχίζουν να λειτουργούν;

Εν μέρει, ναι. Όταν τα τρία από τα εννέα μέλη του Δικαστηρίου είναι άμεσα διορισμένα από τον Τραμπ, κι άλλα τρία από προηγούμενους Ρεπουμπλικάνους προέδρους, το γεγονός ότι αντιτίθενται στον πρόεδρο σε τόσο σημαντικά θέματα δείχνει ότι υπάρχει ένας βαθμός ελέγχου, κι ότι η σύγκρουση των φιλοδοξιών που λέγαμε παραπάνω έχει αποτέλεσμα.

Η συνολική εικόνα όμως είναι πολύ διαφορετική. Η τωρινή πλειοψηφία του δικαστηρίου μπορεί να μην είναι «τραμπική», αλλά τάσσεται υπέρ της πλευράς του προέδρου στην πλειονότητα των αποφάσεών του, ειδικά όταν γίνονται προσφυγές με τη διαδικασία του κατεπείγοντος (shadow docket). Και, το σημαντικότερο, το δικαστήριο έχει μια σαφή ιδεολογική ατζέντα, η οποία περιλαμβάνει και τη νομική θεωρία της «ενιαίας εκτελεστικής εξουσίας».

Σύμφωνα με αυτή την ερμηνεία του Συντάγματος, ο έλεγχος του προέδρου σε κάθε τμήμα της εκτελεστικής εξουσίας είναι απόλυτος και δεν υπόκειται σε περιορισμούς από το Κογκρέσο. Έτσι, η απόφαση Trump v. Slaughter την προηγούμενη εβδομάδα άλλαξε τα δεδομένα των τελευταίων 90 ετών, επιτρέποντας στον εκάστοτε πρόεδρο να απολύει μέλη ανεξάρτητων αρχών κατά βούληση. Η υπόθεση αφορούσε μεν την Επιτροπή Εμπορίου (FTC, αρμόδια για τον εμπορικό ανταγωνισμό και την προστασία των καταναλωτών), αλλά το νέο δεδικασμένο θα έχει πλέον πολύ ευρύτερη εφαρμογή.

Εξίσου σημαντική ήταν η πρωτοφανής απόφαση Trump v. United States, που εκδόθηκε πριν από ακριβώς δύο χρόνια, με την οποία το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε ότι ο πρόεδρος χαίρει απόλυτης ασυλίας για όσα κάνει βάσει του αξιώματός του, παρόλο που δεν υπάρχει καμία σχετική αναφορά στο Σύνταγμα. Ακόμα κι αν, π.χ., διέτασσε τις ειδικές δυνάμεις να δολοφονήσουν κάποιον πολιτικό του αντίπαλο (ένα παράδειγμα που τέθηκε από τη μειοψηφία του δικαστηρίου, αλλά δεν απαντήθηκε στην απόφαση), δεν θα ήταν νομικά υπόλογος.

Αυτό σημαίνει —μεταξύ άλλων— πως οι πληροφορίες που δημοσιεύονται τώρα για παράνομο πλουτισμό του Τραμπ από την προεδρία δεν θα μπορούσαν να αποτελέσουν μέρος κάποιου κατηγορητηρίου, παρά μόνο μέσω της διαδικασίας μομφής (impeachment) στο Κογκρέσο.

Τι μπορούμε να περιμένουμε στη συνέχεια;

Βραχυπρόθεσμα, η συνεχής πτώση της δημοτικότητας του Τραμπ, και μάλιστα εν όψει των ενδιάμεσων εκλογών του Νοεμβρίου για το Κογκρέσο, θα εντείνει τις εσωκομματικές αντιδράσεις κάποιων στελεχών που βλέπουν τις πιθανότητες επανεκλογής τους να μειώνονται. Είναι χαρακτηριστικό ότι η Γερουσία έχει αρνηθεί επανειλημμένα να θέσει προς ψήφιση το νομοσχέδιο που ζητάει επίμονα ο Τραμπ για την εκλογική διαδικασία (SAVE America Act), ενώ ο Πρόεδρος της Βουλής έστειλε τους βουλευτές στα σπίτια τους νωρίτερα για την αργία της Ημέρας Ανεξαρτησίας, καθώς η κοινοβουλευτική του ομάδα είχε διασπαστεί λόγω του ίδιου θέματος. Επιπλέον, κάποια μέλη του Κογκρέσου που αποκλείστηκαν από τα ψηφοδέλτια του κόμματος όταν ο Τραμπ στήριξε εσωκομματικούς τους αντιπάλους, δείχνουν πιο διατεθειμένα τώρα να του αντιπαρατεθούν δημόσια. Όλα αυτά είναι ενδείξεις ότι η σύγκρουση των φιλοδοξιών συνεχίζει να λειτουργεί σε κάποιο βαθμό.

Αυτό όμως δε σημαίνει ότι μπορούμε ρεαλιστικά να περιμένουμε μια επιστροφή στην κανονικότητα με την αποχώρηση του Τραμπ από την πολιτική σκηνή. Η συγκέντρωση εξουσιών στο πρόσωπο του προέδρου ήταν μια προϋπάρχουσα τάση, όπως και η κομματική πόλωση. Άλλα στοιχεία της αμερικανικής πολιτικής πραγματικότητας, όπως το πλειοψηφικό σύστημα και οι δυνατότητες χάραξης των εκλογικών περιφερειών με κομματικά κριτήρια (gerrymandering), ενισχύουν ακόμα περισσότερο την ακραία ρητορική, η οποία με τη σειρά της φέρνει συσπείρωση του κόμματος γύρω από τον πρόεδρο. Και βέβαια οι αποφάσεις του Ανώτατου Δικαστηρίου που ενίσχυσαν την προεδρία θα συνεχίσουν να ισχύουν και για τους επόμενους κυβερνώντες, ασχέτως κόμματος.

Η μόνη ουσιαστική λύση θα μπορούσε να δοθεί με τροποποιήσεις του Συντάγματος, κάτι που δυστυχώς φαίνεται αδύνατο στο ορατό μέλλον. Η τελευταία φορά που επικυρώθηκε αλλαγή σε κάποιο άρθρο του Συντάγματος ήταν το 1992, για μια πρόταση που είχε κάνει το Κογκρέσο 202 χρόνια νωρίτερα! Οι προηγούμενες τροποποιήσεις ήταν το 1971 (για την ψήφο στα 18) και το 1965 (διαδικασία αναπλήρωσης του προέδρου). Είναι σαφές ότι οι ισχυρές πλειοψηφίες που απαιτούνται στο Κογκρέσο και στις Πολιτείες για κάθε αλλαγή, σε συνδυασμό με την αυξανόμενη πόλωση, δεν επιτρέπουν την επικαιροποίηση ενός Συντάγματος δύο και πλέον αιώνων. Έτσι, οι αλλαγές έρχονται έμμεσα από τις διαφορετικές συνταγματικές ερμηνείες που κάνει η εκάστοτε πλειοψηφία των πέντε από τους εννέα δικαστές στο Ανώτατο Δικαστήριο.

Μπορεί να αντέξει ένα τέτοιο σύστημα για άλλα 250 χρόνια; Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν επιβιώσει από πολλές μεγάλες δοκιμασίες στην ιστορία τους και συνεχίζουν να κυριαρχούν οικονομικά, τεχνολογικά και στρατιωτικά στον πλανήτη. Η αισιόδοξη οπτική είναι πως ο επόμενος (ή η επόμενη) Πρόεδρος θα αξιοποιήσει τις ενισχυμένες εξουσίες του αξιώματος για να πάει τη χώρα μπροστά. Η ανθρώπινη φιλοδοξία όμως, την οποία φοβούνταν και θαύμαζαν ταυτόχρονα οι ιδρυτές-πατέρες, αργά ή γρήγορα θα φέρει πάλι στην εξουσία κάποιον που θα προσπαθήσει να εκμεταλλευτεί τις αδυναμίες του συστήματος. Οι έλεγχοι και ισορροπίες του Συντάγματος, αν και ζωντανοί, είναι βαριά πληγωμένοι. Η επέτειος των 250 ετών από τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας είναι μια καλή αφορμή για τους πολιτικούς και τους πολίτες των ΗΠΑ να αναλογιστούν με ποιον τρόπο θα καταφέρουν να μείνουν πιστοί στις επιταγές της.