Σε ποιον ανήκει ο δημόσιος χώρος;

Την περασμένη Δευτέρα το πρωί, έπειτα από αναμονή όχι απλώς ωρών, ημερών ή εβδομάδων, αλλά μηνών, και αφού είχε αποχωρήσει ο πραγματικός σταρ αυτού του event, ο μυώδης τεχνικός που εγκατέστησε το πόντιουμ –γνωστός και ως podium guy–, άνοιξε η γυαλιστερή μαύρη εξώπορτα. Ο Βρετανός πρωθυπουργός, σερ Κιρ Στάρμερ, βγήκε από την πρωθυπουργική κατοικία στον αριθμό 10 της Ντάουνινγκ Στριτ και υπό τα βλέμματα της οικογένειας και των συνεργατών του, εκατοντάδων δημοσιογράφων και μερικών εκατομμυρίων τηλεθεατών σε όλον τον κόσμο, ανακοίνωσε ότι παραιτείται.

Ίσως χρειάζεται να θυμίσουμε ότι ο Κιρ Στάρμερ είναι ο άνθρωπος που το 2020 παρέλαβε ένα κόμμα-ρετάλι από τα χέρια του Τζέρεμι Κόρμπιν, ένα κόμμα που το κυβερνούσε μια περιθωριακή, τοξική, αντισημιτική φράξια, που μόλις είχε υποστεί το χειρότερο εκλογικό αποτέλεσμα στην ιστορία του και που σεβαστοί εκλογολόγοι θεωρούσαν ότι δεν θα μπορέσει να αποκτήσει αυτοδυναμία ξανά για τουλάχιστον άλλα 10 χρόνια. Μέσα σε μόλις 4 χρόνια το οδήγησε στη δεύτερη μεγαλύτερη εκλογική επιτυχία της σύγχρονης ιστορίας του, αν και από τότε είχαμε τονίσει ότι η έκταση της νίκης ήταν παραπλανητική και μάλλον εξέφραζε την απέχθεια της βρετανικής κοινωνίας για τις παλινωδίες των Συντηρητικών, παρά τον ενθουσιασμό τους για το πρόγραμμα των Εργατικών.

Έπειτα από δύο χρόνια στην κυβέρνηση, και από, όχι μία ή δύο, αλλά κυριολεκτικά δεκάδες κωλοτούμπες για ένα σωρό μείζονα θέματα δημόσιας πολιτικής, σε βαθμό που να κάνουν τον Αλέξη Τσίπρα να μοιάζει με αταλάντευτο εθνάρχη, ο Στάρμερ θεωρείται ο λιγότερο δημοφιλής πρωθυπουργός της σύγχρονης εποχής. Υπερβολή κι αυτό, όπως όλα. Άλλωστε ζούμε σε μια εποχή που μόνο με υπερβολές μπορούμε να θρέψουμε τον εθισμό μας στην ντοπαμίνη των αλγορίθμων, των συνεχών ερεθισμάτων και της άμεσης ικανοποίησης.

Όσο κι αν, έπειτα από σχεδόν 7 πρωθυπουργούς σε 10 χρόνια, έχει απαξιωθεί η βρετανική πρωθυπουργία –και η πολιτική γενικώς–, είναι δύσκολο να υπερτονίσουμε τη σημασία της στιγμής, τις ενδεχόμενες συνέπειες, αλλά κυρίως το τι συμβολίζει ως πνεύμα των καιρών. Η παραίτηση του πρωθυπουργού μιας χώρας, ειδικά υπό συνθήκες πολιτικά και οικονομικά αντίξοες, είναι μια ιστορική στιγμή. Και είναι ένδειξη στοιχειώδους πολιτικού πολιτισμού και συλλογικής αξιοπρέπειας το πώς μια συντεταγμένη κοινωνία, ειδικά μια κοινωνία αρχών και θεσμών που κρατούν χίλια χρόνια, βιώνει τη στιγμή αυτή.

Πώς βίωσε, λοιπόν, η Βρετανία την παραίτηση Στάρμερ; Ούτε λίγο ούτε πολύ, τη βίωσε σαν επεισόδιο των Μόντι Πάιθον, απλώς επειδή κάποιος (στον οποίον θα επανέλθουμε σε πολύ λίγο) αποφάσισε να επισκιάσει (ή, όπως θα λέγαμε και στο χωριό μου, «να καπελώσει») την πρωθυπουργική παραίτηση, παίζοντας, ακριβώς έξω απ’ τη σιδερένια πύλη της Ντάουνινγκ Στριτ, με μεγάφωνο στη διαπασών, την «Ωδή στη Χαρά» του Μπετόβεν, πνίγοντας την ολιγόλεπτη και φορτισμένη ομιλία του Στάρμερ σε βαθμό ενοχλητικό ακόμη και για ορκισμένους πολιτικούς εχθρούς του.

Παρένθεση: Το ποιος ήταν αυτός που έκανε upstage τον πρωθυπουργό στην πιο δραματική στιγμή της πολιτικής καριέρας του κανονικά δεν θα έπρεπε να έχει καμία σημασία, για λόγους που θα γίνουν κατανοητοί παρακάτω. Ωστόσο έχει ένα ενδιαφέρον. Πηγή του θορύβου δεν ήταν ούτε οι εθνικιστές του Φάρατζ ούτε τα ακροδεξιά γκρουπούσκουλα του Τόμι Ρόμπινσον ούτε οι φαν της Χαμάς, αλλά ένας ακτιβιστής των Φιλελεύθερων Δημοκρατών και υπέρμαχος της παραμονής της Βρετανίας στην Ε.Ε., ο Στιβ Μπρέι.

Παρένθεση στην παρένθεση: εδώ κάπου πρέπει να τονίσουμε ότι ο όρος «ακτιβιστής των Φιλελεύθερων Δημοκρατών» είναι κάτι ανάμεσα σε οξύμωρο και ανέκδοτο (κι αυτό το γράφει ένας τακτικός ψηφοφόρος τους). Το συγκεκριμένο κόμμα είναι ίσως το τελευταίο απομεινάρι μετριοπάθειας και kumbaya αγάπης στη χώρα αυτή, ειδικά μετά τη ριζοσπαστικοποίηση των Πρασίνων. Το να σου χαλάει το πάρτι ένας ακτιβιστής των Φιλελεύθερων Δημοκρατών μάς θυμίζει αυτό που είχαν πει οι άσπονδοι φίλοι του (απόλυτου τζέντλεμαν) σερ Τζέφρι Χάου – του ανθρώπου που έχωσε το πολιτικό μαχαίρι στην πλάτη της Θάτσερ: «Είναι σαν να σου επιτίθεται νεκρό πρόβατο».

Κι όμως, αυτό έγινε. Ένας τυχαίος ακτιβιστής αμαύρωσε μια κορυφαία στιγμή της δημοκρατίας –την ομαλή μετάβαση της εξουσίας– και γελοιοποίησε τον δημοκρατικά εκλεγμένο ηγέτη της χώρας στην πιο ανθρώπινη και ευάλωτη στιγμή του… απλώς επειδή κανείς δεν τον σταμάτησε. Το φοβερό δε είναι ότι αυτή δεν ήταν η πρώτη φορά που ο συγκεκριμένος ακτιβιστής επισκίασε μια τέτοια στιγμή. Τον Μάιο του 2024, όταν ο τότε πρωθυπουργός Ρίσι Σούνακ ανακοίνωνε τη διάλυση της Βουλής και την προκήρυξη εκλογών, οι τηλεθεατές άκουγαν το τραγούδι «Things Can Only Get Better» των D:Ream, ενώ ο Μπρέι κι άλλες φορές έπαιζε δυνατά μουσική κατά τη διάρκεια συνεδριάσεων επιτροπών του Κοινοβουλίου.

«Το γεγονός ότι επιτρέπουμε σε κάτι τέτοιο να συμβεί δείχνει ότι κάποιες φορές δεν είμαστε σοβαρή χώρα», είπε στην εκπομπή του ο βετεράνος (συντηρητικός) σχολιαστής Άντριου Νιλ.

Μπορεί το περιστατικό αυτό να μοιάζει εντελώς ασήμαντο. Κι όμως, ένα τέτοιο περιστατικό συμπυκνώνει μέσα του, σαν πυρηνική ενέργεια, όλη την ουσία και την παθολογία μιας οργανωμένης, έννομης, φιλελεύθερης, δημοκρατικής κοινωνίας, γιατί εγείρει το πιο θεμελιώδες ερώτημα όλων: σε ποιον ανήκει ο δημόσιος χώρος;

Η εύκολη απάντηση είναι ότι ο δημόσιος χώρος ανήκει σε όλους: και στον Μπρέι και στον Στάρμερ και στον Νιλ και στους διαδηλωτές κατά της μετανάστευσης και στους υπέρμαχους της Χαμάς και σ’ εμένα και σ’ εσένα και στον διπλανό. Τι ακριβώς σημαίνει όμως αυτό; Ότι ο καθένας μας μπορεί να κάνει ό,τι του γουστάρει οποιαδήποτε στιγμή στον δημόσιο χώρο;

Ένα βράδυ στα τέλη Απριλίου, ο πασίγνωστος και πλέον πάμπλουτος καλλιτέχνης Banksy τοποθέτησε –άγνωστο πώς και με τη συνεργασία ποιων– σε ένα από τα κεντρικότερα σημεία του Λονδίνου το άγαλμα ενός άνδρα που, «τυφλωμένος από τη σημαία» που κρατάει, πέφτει από το βάθρο. Το άγαλμα βρίσκεται στο πιο αριστοκρατικό και ελεγχόμενο σημείο ολόκληρης της Βρετανίας: ακριβώς δίπλα στις ιδιωτικές λέσχες του Pall Mall, δίπλα στο St James’s Park, λίγα μόλις βήματα από τρία παλάτια, την πρωθυπουργική κατοικία και την καρδιά της κυβέρνησης στο Whitehall. Η περιοχή αυτή είναι ίσως η πιο καλά φυλασσόμενη στη χώρα, υπό συνεχή αστυνόμευση και παρακολούθηση. Το Waterloo Place (η μικρή πλατεία στην οποία τοποθετήθηκε το άγαλμα) δεν είναι ένα μέρος στο οποίο, αν είσαι άστεγος ή φτωχός ή κατατρεγμένος, μπορείς να μείνεις ανενόχλητος για πολλή ώρα.

Ποιος έδωσε το δικαίωμα στον Banksy να καταλάβει έτσι τον δημόσιο χώρο; Ένα δικαίωμα που, απ’ ό,τι φαίνεται, δεν θα είχε κανένας άλλος καλλιτέχνης για να πάει να παρουσιάσει την τέχνη του σ’ εκείνο το σημείο, και κανένας άλλος έμπορος για να απλώσει την πραμάτεια του εκεί – κι ας μην ξεχνάμε ότι ο «αντισυστημικός» Banksy έχει γίνει ζάμπλουτος με τη σιωπηλή ανοχή ή και υποστήριξη των αρχών σε όλη τη χώρα. Τι θα γινόταν αν πήγαινα εγώ ή εσείς να καταλάβουμε τον χώρο αυτό;

Για να μην πηγαίνουμε πολύ μακριά όμως: ποιος και με ποια δικαιοδοσία έδωσε το δικαίωμα σε κάποιους να κατασκευάσουν και να συντηρούν στο κεντρικότερο και πιο εμβληματικό σημείο της Ελλάδας, στο Σύνταγμα, ακριβώς δίπλα στο Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη έξω από το Ελληνικό Κοινοβούλιο, το αυτοσχέδιο «Μνημείο των Τεμπών»; Τι ακριβώς θα συμβεί αν πάω εγώ ή εσείς αύριο το πρωί να βανδαλίσουμε ή να αφαιρέσουμε το αυθαίρετο αυτό μνημείο ή να φτιάξουμε το δικό μας για τους δικούς μας λόγους; Θα μας αφήσουν οι αρχές του ελληνικού κράτους να το κάνουμε; Θα έρθουμε σε σωματική συμπλοκή με όσους θέλουν το μνημείο των Τεμπών εκεί; Ποιος θα επικρατήσει; Και τι θα γίνει στο βαγόνι του ΗΣΑΠ όπου δύο στους τέσσερις διπλανούς μου ακούνε μουσική ή βλέπουν βίντεο στο κινητό τους χωρίς ακουστικά, αν εγώ και μερικοί άλλοι επιβάτες ξαφνικά βάλουμε τη δική μας μουσική στη διαπασών ή αρχίσουμε να ουρλιάζουμε μέσα στα αυτιά τους;

Η απάντηση σε όλα αυτά τα ερωτήματα είναι ακριβώς η ίδια: Στο τέλος θα επικρατήσει αυτός που έχει την ισχύ, είτε αυτή η ισχύς είναι τα όπλα και η σωματική δύναμη (στην περίπτωση του βαγονιού), είτε το πολιτικό και πολιτισμικό κεφάλαιο και οι οργανωμένοι μπράβοι αυτών που εδώ και μερικά χρόνια, αυθαίρετα και παράνομα, καταλαμβάνουν τον δημόσιο χώρο στο Σύνταγμα, είτε είναι τα χρήματα, το brand και οι διασυνδέσεις του Banksy, είτε είναι η υπερίσχυση της ατομικής ελευθερίας του Μπρέι απέναντι σε μια καταρρακωμένη έννοια δημόσιας τάξης και κοινωνικής ιεραρχίας.

Όταν υποχωρούν οι θεσμοί της δημοκρατίας και η αυτονόητη πίστη στο κράτος δικαίου –όταν δηλαδή σπάει το κοινωνικό συμβόλαιο, όπως γίνεται εδώ και χρόνια στη Δύση– τότε θεωρητικά ο καθένας μπορεί να κάνει ό,τι θέλει στον δημόσιο χώρο. Και είναι πολύ θελκτική και ρομαντική η ιδέα της αναρχίας, της απόλυτης ελευθερίας, της απόλυτης ισότητας. Στην πραγματικότητα, όμως, όταν υποχωρεί η εφαρμογή του νόμου, όταν υποχωρεί η νομιμοποίηση και η αποτελεσματικότητα των αρχών, τον δημόσιο χώρο επιβουλεύονται πάντα και μόνο αυτοί που έχουν διαφορετικές μορφές ισχύος (όπως και τον ελεύθερο χρόνο για να ασχοληθούν) – οι υπόλοιποι απλώς εργαζόμαστε και προσπαθούμε να βγάλουμε τη μέρα.

Ο δημόσιος χώρος ανήκει σε όλους μας, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι μπορούμε να κάνουμε ό,τι θέλουμε σε αυτόν. Η ελευθερία του ενός τελειώνει εκεί που ξεκινάει η ελευθερία του άλλου. Ο νόμος και οι θεσμοί είναι εκεί για να προστατεύουν τους αδύναμους, όχι τους δυνατούς. Αυτά είναι στοιχειώδη μαθήματα πολιτικής αγωγής που, αν στο σχολείο διαβάζαμε και γράφαμε αντί να παίζουμε ξύλο και να βλέπουμε TikTok, θα τα είχαμε αφομοιώσει.

Η ανοχή μας στην αναρχία και την ανομία είναι ένας αυτοτραυματισμός, ένας ευνουχισμός του πολιτικού, κοινωνικού, οικονομικού και πολιτισμικού μας κεφαλαίου ως μελών της κοινωνίας. Μπορεί να μην αντιδρούμε επειδή μας βολεύει ή επειδή μας αρέσει το άγαλμα του Banksy ή επειδή συμφωνούμε με το μνημείο των Τεμπών, αλλά κάποια στιγμή η αναρχία, δηλαδή το δίκαιο του ισχυρού και η ισχύς των όπλων θα χτυπήσει την πόρτα και του δικού μας σπιτιού. Και όλα θα έχουν ξεκινήσει επειδή μια κοινωνία αποφάσισε ότι η παραίτηση ενός πρωθυπουργού δεν χρήζει αξιοπρεπούς αντιμετώπισης, ενώ μια άλλη αποφάσισε ότι η διαχείριση του δημόσιου χώρου δεν χρειάζεται διαφανείς και συντεταγμένες διαδικασίες.