Ηιστορία γράφεται από άντρες, και συχνά παραλείπει τις γυναίκες εκείνες που υπήρξαν οι σιωπηλές αρχιτέκτονες της προόδου, αφήνοντας το έργο τους στο περιθώριο της συλλογικής μνήμης. Από τα εργαστήρια της πυρηνικής φυσικής και τα πεδία των μαχών έως τις κορυφές των ορέων και τις απαγορευμένες ζώνες του πνεύματος, οι γενναίες αυτές γυναίκες αψήφησαν τους περιορισμούς της εποχής τους και άλλαξαν τον ρου των γεγονότων. Η παρούσα σειρά κειμένων δεν επιχειρεί να αποκαταστήσει την ιστορική αλήθεια, αλλά να παρουσιάσει μικρά πορτρέτα με τη ζωή και τη δράση γυναικών που, παρά την καθοριστική συμβολή τους, παρέμειναν —αν όχι όλες, οι περισσότερες— επί πολύ χρόνο στην αφάνεια: μια μικρή αναδρομή σε ιστορίες γεμάτες θάρρος και ευφυΐα, που αποδεικνύουν ότι η εξέλιξη του κόσμου φέρει ανεξίτηλο, αν και συχνά αόρατο, γυναικείο αποτύπωμα.
Η Πρισίλα Γουέικφιλντ, το γένος Μπελ, γεννήθηκε το 1751 στο Τότεναμ, βόρεια του Λονδίνου. Η οικογένειά της ανήκε στους Κουάκερους, μια θρησκευτική κοινότητα με έντονη παρουσία στην Αγγλία και μακρά παράδοση στην εκπαίδευση, στη φιλανθρωπία και στην κοινωνική μεταρρύθμιση. Κατά τα άλλα, η Πρισίλα μεγάλωσε σε μια εποχή όπου η εκπαίδευση των κοριτσιών είχε εξαιρετικά στενά όρια και οι περισσότερες γυναίκες μπορούσαν να εργαστούν μόνο σε λίγα, και χαμηλά αμειβόμενα, επαγγέλματα.
Το 1771 παντρεύτηκε τον Edward Wakefield, έμπορο του Λονδίνου. Απέκτησαν πέντε παιδιά, από τα οποία τρία μόνο κατάφεραν να ζήσουν ώς την ενηλικίωσή τους. Η οικογένεια αντιμετώπιζε κατά καιρούς μεγάλες οικονομικές δυσκολίες, και η Γουέικφιλντ άρχισε να γράφει για να συνεισφέρει στο εισόδημα του σπιτιού. Η συγγραφή πράγματι της απέφερε κάποια χρήματα, σε μια περίοδο όπου οι γυναίκες είχαν αμελητέα πρόσβαση στην αμειβόμενη πνευματική εργασία: και αυτή ήταν μια δουλειά για άντρες…
Στο βιβλίο αυτό μιλούσε για τη θέση των γυναικών στην κοινωνία, την εκπαίδευσή τους, και την ανάγκη να μπορούν να εργαστούν όταν δεν είχαν πατέρα, σύζυγο ή άλλη οικογενειακή στήριξη.
Τα βιβλία της απευθύνονταν κυρίως σε παιδιά και νέους αναγνώστες. Έγραψε εκπαιδευτικά αναγνώσματα, βιβλία φυσικής ιστορίας, βοτανικής και γεωγραφίας. Το «An Introduction to Botany» γνώρισε αρκετές επανεκδόσεις και χρησιμοποιήθηκε για την εξοικείωση των παιδιών με τη μελέτη των φυτών. Με τα βιβλία της, η Γουέικφιλντ κατάφερε να συνδέσει τη γνώση με την καθημερινή αγωγή των παιδιών, αγοριών και κοριτσιών. Εκείνα όμως που κυρίως την ενδιέφεραν ήταν τα κορίτσια. Ήταν τελείως παράλογο να υπολείπονται των αγοριών στην εκπαίδευση.
Το ζήτημα δεν έπαψε ποτέ να την απασχολεί, και το 1798 εξέδωσε το «Reflections on the Present Condition of the Female Sex; with Suggestions for its Improvement». Στο βιβλίο αυτό μιλούσε για τη θέση των γυναικών στην κοινωνία, την εκπαίδευσή τους, και την ανάγκη να μπορούν να εργαστούν όταν δεν είχαν πατέρα, σύζυγο ή άλλη οικογενειακή στήριξη. Πρότεινε μάλιστα πρακτικές επαγγελματικές διεξόδους, ανάλογα με την κοινωνική τάξη και τη μόρφωση κάθε γυναίκας: διδασκαλία, εμπόριο, αγροτικές εργασίες, χειροτεχνία, τέχνες κ.ο.κ. Το βιβλίο της κυκλοφορούσε σε μια Αγγλία όπου η ζωή σχεδόν όλων των γυναικών μπορούσε να ανατραπεί άρδην από έναν θάνατο, μια χρεοκοπία, ή ακόμη και μετά από έναν αποτυχημένο γάμο. Οι γυναίκες δεν είχαν απολύτως κανένα δίχτυ ασφαλείας.
Η πρωτοβουλία αυτή απευθυνόταν σε γυναίκες και παιδιά των φτωχότερων τάξεων. Τα μέλη κατέβαλλαν μικρές τακτικές εισφορές και μπορούσαν αργότερα να λάβουν βοήθεια σε περίπτωση ασθένειας αλλά και σύνταξη σε μεγάλη ηλικία
Ήδη από την προηγούμενη δεκαετία, και παράλληλα με τα βιβλία κα τις μελέτες της, η Γουέικφιλντ είχε ήδη αρχίσει να οργανώνει στο Τότεναμ πρακτικές μορφές βοήθειας. Το 1791 ίδρυσε το Lying-in Charity for Women, μια φιλανθρωπική πρωτοβουλία για φτωχές εγκύους. Η οργάνωση παρείχε στα κορίτσια μαιευτική φροντίδα, λευκά είδη, βρεφικά ρούχα, συν ένα μικρό χρηματικό βοήθημα. Για τις φτωχές γυναίκες της εποχής, ο τοκετός σήμαινε έξοδα, απώλεια ημερομισθίων, και —κυρίως— άμεσο κίνδυνο για την υγεία τους, ή και για την ίδια τους τη ζωή.
Το 1792 συμμετείχε στην ίδρυση ενός σχολείου θηλέων. Εκεί τα κορίτσια μάθαιναν ανάγνωση, γραφή, αριθμητική, ράψιμο και πλέξιμο. Τα μαθήματα αυτά είχαν άμεση σχέση με την επαγγελματική τους αποκατάσταση. Μπορούσαν να βοηθήσουν ένα κορίτσι να βρει μια θέση σε ένα σπίτι, να πιάσει δουλειά σε μια βιοτεχνία, να γίνει μοδίστρα, ή απλώς να διαχειριστεί καλύτερα τα πενιχρά εισοδήματα της ίδιας και της οικογένειάς της.
Το 1798 όμως η Γουέικφιλντ έκανε κάτι ακόμη πιο σημαντικό: ίδρυσε το Female Benefit Club and Children’s Bank. Η πρωτοβουλία αυτή απευθυνόταν σε γυναίκες και παιδιά των φτωχότερων τάξεων. Τα μέλη κατέβαλλαν μικρές τακτικές εισφορές και μπορούσαν αργότερα να λάβουν βοήθεια σε περίπτωση ασθένειας αλλά και σύνταξη σε μεγάλη ηλικία. Τα παιδιά μπορούσαν να αποταμιεύουν ακόμη και πολύ μικρά ποσά. Οι πένες που περίσσευαν από δουλειές του ποδαριού ή από τις καθημερινές τους οικονομίες έμπαιναν σε έναν λογαριασμό και φυλάσσονταν με αυστηρούς κανόνες.
Για όλους αυτούς —και κυρίως για όλες αυτές—, η αποταμίευση μιας πένας ή ενός σελινιού είχε πελώρια πρακτική αξία. Μπορούσαν έτσι να πληρώσουν τα φάρμακά τους, το ψωμί τους, το νοίκι τους, να αγοράσουν ρούχα, να περάσουν με σχετική αξιοπρέπεια τις μέρες που δεν έβρισκαν μεροκάματο
Την 1η Ιανουαρίου 1804 η αποταμιευτική αυτή προσπάθεια πήρε μια πολύ πιο οργανωμένη μορφή με την Tottenham Benefit Bank, γνωστή και ως Penny Savings Bank. Η τράπεζα αυτή δεχόταν μικρές καταθέσεις, ακόμη και ελάχιστες πένες, ενώ έδινε καλό τόκο σε κάπως μεγαλύτερα ποσά. Η λειτουργία της στηριζόταν σε μια απλή πρακτική: οι άνθρωποι που κέρδιζαν λίγα χρήματα μπορούσαν να τα κρατούν σε ασφαλές μέρος, να τα βλέπουν να αυξάνονται, και να έχουν ένα μικρό απόθεμα για τον καιρό της αρρώστιας, της ανεργίας ή των αναπόφευκτων γηρατειών.
Η χήρα μπορούσε να βρεθεί απότομα, από τη μια μέρα στην άλλη, χωρίς κανένα εισόδημα. Η υπηρέτρια ζούσε στο σπίτι του εργοδότη της και εξαρτιόταν από τον μισθό που της έδινε, από τις κουβέντες που λέγονταν πίσω από την πλάτη της, και από την υγεία της.
Η τράπεζα του Τότεναμ απευθυνόταν σε ανθρώπους που οι καθιερωμένοι τραπεζικοί θεσμοί άφηναν μονίμως απέξω: σε εργάτες, μικροπωλητές, παιδιά που έκαναν θελήματα, και κυρίως σε υπηρέτριες, μοδίστρες, και γενικά σε γυναίκες χωρίς σταθερό εισόδημα. Για όλους αυτούς —και κυρίως για όλες αυτές—, η αποταμίευση μιας πένας ή ενός σελινιού είχε πελώρια πρακτική αξία. Μπορούσαν έτσι να πληρώσουν τα φάρμακά τους, το ψωμί τους, το νοίκι τους, να αγοράσουν ρούχα, να περάσουν με σχετική αξιοπρέπεια τις μέρες που δεν έβρισκαν μεροκάματο. Σε μια κοινωνία χωρίς κράτος πρόνοιας, ακόμη και ένα μικρό ποσό μπορούσε να καθορίσει αν μια οικογένεια θα αναγκαζόταν να βγει στους δρόμους ζητώντας ελεημοσύνη, ή αν θα άντεχε λίγες ακόμη εβδομάδες. Ή αν μια γυναίκα θα βρισκόταν ξεκρέμαστη και σε απόλυτη απόγνωση.
Η παντρεμένη γυναίκα της εποχής είχε περιορισμένη έως ανύπαρκτη νομική και οικονομική αυτονομία. Η ανύπαντρη γυναίκα που δεν είχε κανένα άλλο εισόδημα έβρισκε ελάχιστες δουλειές, και όλες τους με τρομερά χαμηλές αμοιβές. Η χήρα μπορούσε να βρεθεί απότομα, από τη μια μέρα στην άλλη, χωρίς κανένα εισόδημα. Η υπηρέτρια ζούσε στο σπίτι του εργοδότη της και εξαρτιόταν από τον μισθό που της έδινε, από τις κουβέντες που λέγονταν πίσω από την πλάτη της, και από την υγεία της. Η αποταμίευση έδινε σε αυτές τις γυναίκες ένα μικρό περιθώριο: κάτι που μπορούσαν να διαχειριστούν μόνες τους.
Λίγα χρόνια αργότερα, το κίνημα των αποταμιευτικών τραπεζών (savings banks) θα συνδεόταν με άλλες μορφές οργάνωσης, ιδίως στη Σκωτία και στην Αγγλία. Η τράπεζα του Τότεναμ όμως, η πρωτοβουλία της Γουέικφιλντ, κράτησε —και εξακολουθεί να έχει— ξεχωριστή θέση ανάμεσά τους, επειδή υπήρξε η πρώτη από όλες, και επειδή ξεκίνησε από μια πρωτοβουλία ουσιαστικά από γυναίκα προς γυναίκα.
Η Πρισίλα Γουέικφιλντ συνέχισε να γράφει και να δραστηριοποιείται για αρκετά χρόνια ακόμα. Ο σύζυγός της πέθανε το 1826. Η ίδια άφησε την τελευταία της πνοή στις 12 Σεπτεμβρίου του 1832 στο Ίπσουιτς, στο σπίτι της κόρης της Isabella Head. Ήταν 81 ετών. Ήξερε καλά πόσο είχε βοηθήσει όλες εκείνες τις άγνωστές της φτωχές γυναίκες. Πέθανε ευτυχισμένη, και γεμάτη.
Η Πρισίλα Γουέικφιλντ, σε επιχρωματισμένη γκραβούρα της εποχής.
Η PriscillaWakefield(31.1.1751-12.9.1832) έμεινε στη μνήμη των ανθρώπων για την παιδική εκπαιδευτική λογοτεχνία που διακονούσε, για τη συζήτηση γύρω από τη γυναικεία εκπαίδευση, αλλά, κυρίως, για τη μεγάλη της συνεισφορά στην πρώιμη ιστορία της μικροαποταμίευσης στην Αγγλία. Χάρη στις πρωτοβουλίες της, άνθρωποι που ζούσαν με πενιχρά εισοδήματα κατάφεραν να συγκεντρώσουν μικρά ποσά, και, έτσι, να σταθούν στα πόδια τους. Η τράπεζά της έδωσε βιβλιάριο καταθέσεων σε όποιον είχε λίγες πένες στην άκρη, στις οικονομίες των υπηρετριών, στο γλίσχρο κομπόδεμα των εργαζόμενων γυναικών. Σε μια εποχή όπου οι άντρες με περιουσία ήταν αυτοί που μεθόδευαν τις τύχες του κόσμου, η Πρισίλα Γουέικφιλντ οργάνωσε έναν θεσμό για όσους είχαν ελάχιστα και έπρεπε πάση θυσία να τα προστατεύσουν. Και έτσι άνοιξε έναν δρόμο για τους πολλούς, με πρώτες-πρώτες τις πιο αδικημένες ανάμεσά τους: τις γυναίκες.
* * *
Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού, ή μιας Άλλης Γυναίκας. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας.Στείλτε μας μέιλαν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως κάθε Τρίτη έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.
17°
