Σκοπός τους δεν είναι να ενημερώσουν, αλλά να σπείρουν διχόνοια, αμφιβολίες και καχυποψία εκτός των ρωσικών συνόρων.
Aν και οι γαλλικές υπηρεσίες πληροφοριών εργάζονται εντατικά για τον εντοπισμό και την εξουδετέρωση των ρωσικών διαύλων προπαγάνδας και παραπληροφόρησης, η κατάσταση φαίνεται ανεξέλεγκτη: εξαιτίας της φύσης του ψηφιακού κόσμου, είναι αδύνατο να ελεγχθούν όλες οι πηγές ψευδών ειδήσεων και να εξακριβωθούν οι διαδρομές των δικτύων.
Ο υβριδικός πόλεμος της Μόσχας εναντίον της Ευρώπης και της Γαλλίας
Τον Φεβρουάριο του 2024, η VIGINUM, η κρατική υπηρεσία της Γαλλίας που είναι υπεύθυνη για την προστασία από ξένες ψηφιακές παρεμβάσεις, αποκάλυψε ένα τεράστιο, οργανωμένο δίκτυο ρωσικής παραπληροφόρησης, στο οποίο έδωσε την κωδική ονομασία Portal Kombat: επρόκειτο για τουλάχιστον 193 ιστοσελίδες (ενημερωτικές πύλες), οι οποίες λειτουργούσαν συντονισμένα, χωρισμένες σε τρία οικοσυστήματα ανάλογα με τον στόχο τους: τοπικές ρωσικές και ουκρανικές ιστοσελίδες, σελίδες για τις κατεχόμενες περιοχές που δημιουργήθηκαν μετά την εισβολή του 2022 για να επηρεάσουν τους πληθυσμούς στις ρωσοκρατούμενες ζώνες της Ουκρανίας και το επονομαζόμενο δίκτυο Pravda («αλήθεια»), που θεωρείται το πιο πρόσφατο και επιθετικό κομμάτι, με διεθνείς εκδόσεις όπως pravda-fr.com (Γαλλία), pravda-de.com (Γερμανία), pravda-en.com (ΗΠΑ/Μ. Βρετανία) και pravda-gr.com (Ελλάδα), τα οποία έχουν απενεργοποιηθεί.
Portal Kombat: To οργανωμένο δίκτυο ρωσικής παραπληροφόρησης
Το Portal Kombat δεν παράγει πρωτογενές περιεχόμενο: χρησιμοποιεί λογισμικό για να «τραβάει» αυτόματα αναρτήσεις από τα ρωσικά πρακτορεία ειδήσεων (TASS, RIA Novosti), από το Telegram κι από κανάλια Ρώσων αξιωματούχων και φιλορωσικών λογαριασμών. Τα κείμενα, που μεταφράζονται αυτομάτως στη γλώσσα της χώρας-στόχου (συχνά με συντακτικά λάθη), έχουν ως σκοπό τη θετική παρουσίαση της «ειδικής στρατιωτικής επιχείρησης» της Ρωσίας στην Ουκρανία και την αποδυνάμωση της στήριξης της Δύσης προς τους Ουκρανούς. Οι γαλλικές αρχές συνέδεσαν τεχνικά το δίκτυο με μια εταιρεία πληροφορικής που εδρεύει στην Κριμαία, την Tiger Web, και τον ιδρυτή της, Γεβγκένι Σεβτσένκο. Παρόλο που οι ιστοσελίδες αυτές δεν έχουν πολύ ευρεία επισκεψιμότητα, ο κίνδυνος έγκειται στην ικανότητά τους να πλημμυρίζουν τις μηχανές αναζήτησης και τα social media με ψευδείς ειδήσεις, οι οποίες στη συνέχεια αναπαράγονται από ανυποψίαστους χρήστες ή πολιτικούς.
Τις τελευταίες εβδομάδες οι γαλλικές υπηρεσίες ανακάλυψαν μια σειρά κρυπτογραφημένων σημειωμάτων και αναφορών με την υπογραφή «Φέλιξ», «Φρανκ» ή «Πιότρ» (κωδικές ονομασίες), που απευθύνονται σε κάποιον «Σεργκέι», τον υποτιθέμενο χειριστή τους, στα κεντρικά γραφεία της ρωσικής υπηρεσίας εξωτερικών πληροφοριών στη Μόσχα (SVR). Σε ένα από αυτά τα κρυπτογραφημένα τηλεγραφήματα, οι Ρώσοι κατάσκοποι αναφέρουν ότι, χάρη στις πηγές τους στο Μέγαρο των Ηλυσίων, «ο Εμανουέλ Μακρόν προετοιμάζει πολλά πραξικοπήματα στην Αφρική, καθώς και τη δολοφονία του Ιμπραήμ Τραορέ, του ισχυρού άνδρα της Μπουρκίνα Φάσο». Το σημείωμα είχε ως εξής: «[…] Σχετικά με τη γαλλική νεοαποικιακή πολιτική […]. Σύμφωνα με πηγές από το περιβάλλον του Γάλλου πρόεδρου, το Παρίσι επιδιώκει εκδίκηση μετά την απώλεια της επιρροής του στις πρώην αποικίες του. Ο Εμανουέλ Μακρόν έδωσε την άδεια […] για πραξικόπημα στην Μπουρκίνα Φάσο […] και για τη δολοφονία του αρχηγού του κράτους, Ιμπραήμ Τραορέ […], κάτι που αποτελεί προειδοποίηση προς άλλους Αφρικανούς προέδρους […]. Με τη βοήθεια Ουκρανών μισθοφόρων και τρομοκρατικών ομάδων, η Γαλλία θέλει να αποσταθεροποιήσει τις δυνάμεις που βρίσκονται στο Μάλι, στην Κεντροαφρικανική Δημοκρατία και στη Μαδαγασκάρη […]. Υπογραφή Berg, Γραφείο Παρισιού».
Ένα ακόμη δήθεν κρατικό μυστικό είναι ότι η Γαλλία προετοιμάζεται να παραδώσει πυρηνική βόμβα στην Ουκρανία· το σχετικό σημείωμα έγραφε τα εξής: «Παραλήπτης: Σεργκέι […]. Αντιμέτωπες με την κατάσταση στην Ουκρανία […] οι γαλλικές και βρετανικές αρχές αποφάσισαν να μεταφέρουν μια πυρηνική βόμβα σε ουκρανικό έδαφος […]. Πρόκειται για μια κεφαλή ΤΝ 75 και έναν βαλλιστικό πύραυλο M51. Προτιμάται ένα γαλλικό μοντέλο […]. Γνωρίζοντας ότι μια τέτοια πρωτοβουλία θα αποτελούσε παραβίαση του διεθνούς δικαίου, η Γαλλία και η Βρετανία θα ισχυριστούν ότι Ουκρανοί ερευνητές ανέπτυξαν αυτή την τεχνολογία μόνοι τους […]. Υπογραφή Felix, 20 Φεβρουαρίου 2026». Στα τέλη του περασμένου έτους, ένας άλλος κατάσκοπος των Ρώσων, με το κωδικό όνομα «Ντιάζ» και έδρα το γραφείο της Συρίας, στη Δαμασκό, φέρεται να προμήθευε το Κρεμλίνο με πληροφορίες ότι η CIA εκπαιδεύει τρομοκράτες του Ισλαμικού Κράτους για να εξαπολύσουν επιθέσεις εναντίον ρωσικών βάσεων που βρίσκονται στο πρώην προπύργιο του Μπασάρ αλ-Άσαντ, κοντά στη Λατάκια.
Χωρίς ποτέ να αποκαλύπτει τις πηγές του, ο «Φέλιξ», ο Ρώσος κατάσκοπος με έδρα το Παρίσι, φαίνεται καλά ενημερωμένος — αλλά δεν είναι. Πριν από λίγους μήνες, αποκάλυψε στους ανωτέρους του ότι, στο Μπαλάρ, όπου βρίσκεται το αρχηγείο του γαλλικού στρατού, υπήρχε ανησυχία για τον αυξανόμενο αριθμό των Γάλλων στρατιωτών που είχαν σκοτωθεί φορώντας ουκρανικές στολές, και ότι περίπου δέκα Γάλλοι είχαν χάσει τη ζωή τους σε ρωσική βομβαρδιστική επιδρομή στο Χάρκοβο, στην ανατολική Ουκρανία. Όλα αυτά τα χονδροειδή ψέματα είναι όντως πληροφορίες που στέλνουν στη Ρωσία συνεργάτες της SVR: ενώ έχουν συνταχθεί σύμφωνα με τα πρότυπα των παραδοσιακών ρωσικών εκθέσεων πληροφοριών, σκοπός τους δεν είναι να ενημερώσουν τα υψηλά κλιμάκια του Κρεμλίνου, αλλά να σπείρουν διχόνοια, αμφιβολίες και καχυποψία εκτός των ρωσικών συνόρων. Παρόμοιοες πληροφορίες χρησιμοποιούνται από αδίστακτους ή εύπιστους δημοσιογράφους, διαδίδονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εντός κοινοτήτων θεωριών συνωμοσίας και αναμεταδίδονται από ιστοσελίδες ρωσικής προπαγάνδας. Πριν από λίγες εβδομάδες, μια εφημερίδα στην Ακτή Ελεφαντοστού χρησιμοποίησε μία από αυτές για να καταγγείλει υποτιθέμενες μυστικές επιχειρήσεις από το Παρίσι μέχρι το Αμπιτζάν. Τέτοιες επιχειρήσεις δεν υπάρχουν ούτε ως ιδέα.
Οι συγγραφείς των ψευδών πληροφοριών
Συγγραφείς των ψευδών πληροφοριών είναι μια μικρή ομάδα διορισμένη από την SVR, που εργάζεται υπό την επίβλεψη του Μιχαήλ Πογκόντιν, πρώην επικεφαλής Επικοινωνίας της υπηρεσίας πληροφοριών εξωτερικού, ο οποίος, τους τελευταίους μήνες, ηγείται μιας περίεργης «λέσχης βετεράνων των υπηρεσιών πληροφοριών». Λίγο καιρό μετά την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία, ο Πογκόντιν, ο οποίος είχε περάσει ολόκληρη την καριέρα του στις υπηρεσίες πληροφοριών (ήταν επικεφαλής του σταθμού SVR στην Άγκυρα και στη συνέχεια στο Μινσκ της Λευκορωσίας), έστησε μια εφημερίδα με σκοπό να διαδώσει την αφήγηση του Κρεμλίνου που δικαιολογούσε τη σύγκρουση, και ταυτοχρόνως να αναδείξει το έπος των Ρώσων κατασκόπων κατά τη σοβιετική εποχή. Σε αυτήν την εφημερίδα δημοσιεύθηκαν τα διαβόητα κρυπτογραφημένα τηλεγραφήματα περί τυχοδιωκτικών γαλλικών επιχειρήσεων στην Ουκρανία και στον Τρίτο Κόσμο.
Αυτό το είδος χειραγώγησης δεν είναι καινούργιο. Στη σοβιετική εποχή, η KGB συχνά κατασκεύαζε ψευδείς αναφορές για να εξαπατήσει τα μέσα ενημέρωσης, τους πολιτικούς και, προπάντων, τη δυτική κοινή γνώμη.
Η τρέχουσα εκστρατεία παραπληροφόρησης διεξάγεται από κοινού με τον διάδοχό του Πογκόντιν στην SVR, συνταγματάρχη Σεργκέι Γκούσκοφ, έναν πρώην υψηλόβαθμο αναλυτή που ηγείται του «τμήματος Τύπου» της υπηρεσίας πληροφοριών τους τελευταίους μήνες — η εφημερίδα του Πογκόντιν στεγάζεται στα κεντρικά γραφεία της SVR και δημοσιεύεται στην επίσημη ιστοσελίδα της υπηρεσίας. Γεννημένος το 1961, ο Γκούσκοφ ξεκίνησε την καριέρα του ως κατάσκοπος το 1984, αλλά οι λεπτομέρειες της δράσης του παρέμειναν απόρρητες μέχρι το 2023: τότε βγήκε από τις σκιές με την έκδοση ενός βιβλίου με τίτλο «Επιχείρηση Enormoz» από το όνομα μιας ρωσικής επιχείρησης κατασκοπείας κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το βιβλίο, που αφηγείται, μεταξύ άλλων, πώς η ΕΣΣΔ κατασκεύασε τη δική της πυρηνική βόμβα κλέβοντας τα σχέδια για την αμερικανική βόμβα δώδεκα ημέρες προτού αυτή πέσει στη Χιροσίμα, βραβεύτηκε πέρυσι σε τελετή στη Μόσχα, παρουσία της ελίτ των ρωσικών υπηρεσιών. (Υπάρχουν φωτογραφίες από τη βράβευση.)
Ως επικεφαλής του γραφείου Τύπου για δύο χρόνια, ο Γκούσκοφ έχει δύο κύριες αποστολές: να διοργανώνει τις σπάνιες δημόσιες εμφανίσεις του αφεντικού του, Σεργκέι Ναρίσκιν, συχνά σε ανταγωνισμό με τα μεγάλα στελέχη της GRU, των στρατιωτικών υπηρεσιών πληροφοριών, ή της FSB, της εσωτερικής μυστικής αστυνομίας (η SVR είναι ο άμεσος κληρονόμος της πρώτης διεύθυνσης της KGB στη σοβιετική εποχή, ενώ η GRU είναι το όργανο στρατιωτικών πληροφοριών και η FSB είναι υπεύθυνη για τις εσωτερικές πληροφορίες). Προπάντων, η υπηρεσία του παρέχει περιεχόμενο για να τροφοδοτεί τον υβριδικό πόλεμο που διεξάγει η Μόσχα εναντίον της Ευρώπης και της Γαλλίας ειδικότερα.
Ο Γκούσκοφ φαίνεται να διασκεδάζει να βάζει στο στόχαστρο τη Γαλλία και τον Εμανουέλ Μακρόν, κάτι που φυσικά δεν έχει διαφύγει της προσοχής των γαλλικών υπηρεσιών πληροφοριών. Στο περιεχόμενο της πρόσφατης παραπληροφόρησης περιλαμβάνεται η «πληροφορία» που ανέφερα ατην αρχή ότι ο Γάλλος πρόεδρος ετοιμάζεται να στείλει 2.000 στρατιώτες και αξιωματικούς στην Ουκρανία, «προκειμένου να καλύψει την πολιτική του αποτυχία και, μέσα στην απελπισία του, να βγάλει τη χώρα από μια παρατεταμένη πολιτική κρίση και να περάσει στην ιστορία ως στρατιωτικός ηγέτης». Αυτή η δήλωση χρησιμοποιήθηκε αμέσως από πολλά ρωσικά τηλεοπτικά κανάλια, καθώς και από τον Ντμίτρι Πεσκόφ, εκπρόσωπο του Βλαντιμίρ Πούτιν, ο οποίος τη χαρακτήρισε «ανησυχητική». Οι Ρώσοι δεν καταλαβαίνουν ότι στην Ευρώπη ο τίτλος του «στρατιωτικού ηγέτη» είναι πλέον αρνητικός· ότι οι Ευρωπαίοι δεν επιζητούν «ηγεμόνες-στρατηγούς» κι ότι, αν ο Μακρόν κάνει αυτά που τον κατηγορούν ότι προετοιμάζεται να κάνει, θα χάσει ακόμα περισσότερο έδαφος.
Εντούτοις, η SVR, σε έγγραφο που κυκλοφόρησε ευρέως στα ρωσικά ΜΜΕ, κατηγορεί το Παρίσι ότι εξέδωσε διάταγμα που επιτρέπει την ανάπτυξη μισθοφόρων στις πρώτες γραμμές της Ουκρανίας. Ένα απόσπασμα από αυτό το ανακοινωθέν αναφέρει: «Σύμφωνα με πληροφορίες που έλαβε η SVR, η Γαλλία συνεχίζει να αναζητά επιλογές για άμεση συμμετοχή στην ουκρανική σύγκρουση […]. Εξουσιοδοτεί τη χρήση ιδιωτικών στρατιωτικών εταιρειών για την παροχή βοήθειας σε μια “τρίτη χώρα σε κατάσταση ένοπλης αντιπαράθεσης” [...]. Εξήγηση: η κατοχή των Mirage και άλλου εξοπλισμού [...] απαιτεί χρόνο και υψηλό επίπεδο προσόντων», συνεχίζει το σημείωμα των πρακτόρων της SVR, οι οποίοι ισχυρίζονται ότι οι γαλλικές εταιρείες θα γίνουν «προτεραιότητα και νόμιμος στόχος για τις ένοπλες δυνάμεις της Ρωσικής Ομοσπονδίας».
Όπως πάντοτε, οι συντάκτες των σημειώσεων και των δελτίων Τύπου χρησιμοποιούν πραγματικές, συχνά ανέκδοτες, πληροφορίες (τη δημοσίευση ενός διατάγματος, μια αράδα σε μια έκθεση) για να διαστρέψουν την πραγματικότητα ή να επινοήσουν κάτι εντελώς διαφορετικό. Η Γαλλία στοχοποιείται ιδιαίτερα για διάφορους λόγους: διαθέτει το μεγαλύτερο στρατιωτικό δυναμικό στην Ε.Ε., είναι μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, στηρίζει ενθέρμως την Ουκρανία από την αρχή της σύγκρουσης και, εξαιτίας της πολιτικής έντασης (Εθνική Συσπείρωση, άκρα αριστερά) εμφανίζει κλίμα, που, σύμφωνα με τους Ρώσους, ευνοεί τη διάδοση ψευδών ειδήσεων.
Η ίδια η ρωσο-ουκρανική σύγκρουση ευνοεί τη διάδοση ψευδών ειδήσεων
Όπως γράφουν οι Ρώσοι κατάσκοποι, «η ελίτ του Κιέβου έχει τραπεί σε φυγή […]. Ο πανικός της προκαλεί ένα νέο φαινόμενο: πολλοί επιχειρηματίες που έχουν πλουτίσει από την αρχή του πολέμου λαμβάνουν διπλωματικές αποστολές, για τις οποίες τους χορηγούνται βίζες για να ταξιδέψουν στο εξωτερικό […]. Το 90% των διπλωματών που υπηρετούν στο εξωτερικό αρνούνται να επιστρέψουν στην Ουκρανία. Υπογραφή Marat, Γραφείο Κιέβου». Και σε ένα άλλο σημείωμα συνεχίζουν: «Μετά το σκάνδαλο Mindich (σ.σ. στενός συνεργάτης του Ζελένσκι που κατηγορήθηκε για υπεξαίρεση 100 εκατομμυρίων δολαρίων), το ηθικό των στρατευμάτων βρίσκεται σε ιστορικά χαμηλό επίπεδο. Όλο και περισσότεροι στρατεύσιμοι αρνούνται να πολεμήσουν […]. Οι δυτικές δυνάμεις ανησυχούν για την αποθάρρυνση των Ουκρανών αξιωματικών, οι οποίοι αμφισβητούν ολοένα και περισσότερο την εξουσία του αρχηγού του στρατού […]. Κάποιοι θέλουν μια γρήγορη ήττα. Υπογραφή Petrov».
Επίσης, υπάρχουν fake news σχετικά με τη δήθεν απόπειρα των Ευρωπαίων να αποσταθεροποιήσουν τη Λευκορωσία: «Απόπειρα αποσταθεροποίησης στη Λευκορωσία […]. Μια ομάδα βιομηχάνων από τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Πολωνία και τη Γερμανία, με στενούς δεσμούς με τον στρατό, εργάζονται για να αποδυναμώσουν τη σχέση μεταξύ Μόσχας και Μινσκ […]. Αυτή η ομάδα διεξάγει ακροάσεις από τη Λιθουανία και την Πολωνία για να επιλέξει φιλελεύθερες προσωπικότητες […]. Υπογραφή Frank, Γραφείο Μινσκ».
Αυτό το είδος χειραγώγησης δεν είναι καινούργιο. Στη σοβιετική εποχή, η KGB συχνά κατασκεύαζε ψευδείς αναφορές και σημειώματα για να εξαπατήσει τα μέσα ενημέρωσης, τους πολιτικούς και, προπάντων, τη δυτική κοινή γνώμη. Τα αρχεία Mιτρόχιν, που πήραν το όνομά τους από τον Ρώσο κατάσκοπο που αυτομόλησε το 1992 και τα παρέδωσε στις βρετανικές μυστικές υπηρεσίες, περιέχουν εκατοντάδες παραδείγματα παραπληροφόρησης, τα επονομαζόμενα «ενεργά μέτρα». Το 1980, ένα εγχειρίδιο της KGB δικαιολογούσε τη «στρατηγική παραπληροφόρηση» ως εξής: «Είναι ένα χρήσιμο εργαλείο στην εκτέλεση αποστολών στην υπηρεσία του Κράτους, που παραπλανά τον εχθρό σχετικά με τις θεμελιώδεις επιλογές εθνικής πολιτικής, την οικονομική και στρατιωτική κατάσταση». Στη δεκαετία του 1960, για να υπονομεύσουν την εμπιστοσύνη των Αμερικανών πολιτών στους θεσμούς τους, οι ρωσικές υπηρεσίες πληροφοριών εξέδιδαν ακόμη και μια εφημερίδα, την New Times, η οποία διέδωσε τη θεωρία συνωμοσίας για τη δολοφονία του Τζον Φιτζέραλντ Κένεντι από τη CIA. Ο υβριδικός πόλεμος είχε μόλις ξεκινήσει. Για την παρούσα φάση του θα επανέλθω σύντομα.
17°
