Στο μυαλό του δράστη: Το έγκλημα ως μια σύνθετη πορεία και οι ενδιάμεσοι σταθμοί
Κάθε φορά που ένα σοβαρό έγκλημα συγκλονίζει την κοινωνία, τίθεται το ίδιο ερώτημα: τι υπάρχει στο μυαλό του δράστη; Πώς φτάνει ένας άνθρωπος στο σημείο να διαπράξει μια ακραία πράξη; «Πατέρας-τέρας», «ψυχικά άρρωστος», «Μήδεια». Εύκολες ταμπέλες που συχνά χρησιμοποιούνται για να εξηγήσουν μια αποτρόπαιη ενέργεια.
Ωστόσο, η πραγματικότητα, σύμφωνα με την ψυχολογία και την ψυχιατροδικαστική, είναι πολύ πιο σύνθετη. Η ψυχιατροδικαστική αποτελεί τον επιστημονικό κλάδο που βρίσκεται στο σταυροδρόμι της ψυχολογίας, της ψυχιατρικής και της νομικής. Εξετάζει και αξιολογεί την ψυχική κατάσταση ατόμων με παραβατική συμπεριφορά, ανθρώπων δηλαδή που έχουν περάσει την «κόκκινη γραμμή», όπως θα λέγαμε με πιο απλά λόγια. Ο δικαστικός ψυχολόγος επιδιώκει όχι να δικαιολογήσει μία νοσηρή συμπεριφορά, αλλά να διερευνήσει επιστημονικά τους παράγοντες που οδηγούν στη γέννησή της.
Στο μυαλό του δράστη: Τα αίτια της συμπεριφοράς του εγκλήματος
Οι παράγοντες του εγκλήματος και το σωστό ερώτημα
Η εγκληματική συμπεριφορά ποτέ δεν είναι απόρροια ενός και μόνο αιτίου. Είναι προϊόν αλληλεπίδρασης της (μοναδικής) προσωπικότητας ενός ατόμου, των εμπειριών του (π.χ. έκθεση σε βίαια πρότυπα) και των οικογενειακών ή κοινωνικών συνθηκών (π.χ. φτώχεια, κοινωνικός αποκλεισμός). Ένας από τους πιο διαδεδομένους μύθους είναι ότι ο δράστης πάσχει απαραίτητα από κάποια σοβαρή ψυχική διαταραχή (χωρίς, βέβαια, αυτό να αποκλείεται σε μεμονωμένες περιπτώσεις). Πόσοι, όμως, γνωρίζουν ότι οι άνθρωποι με ψυχικές διαταραχές όχι μόνο δεν κρύβουν τον δράστη μέσα τους, αλλά πολλές φορές γίνονται οι ίδιοι θύματα;
Τι κρύβεται λοιπόν, στο μυαλό του δράστη; Για να απαντήσουμε στο ερώτημα, αναπόφευκτα στρεφόμαστε στα πρώιμα βιώματα και στην παιδική ηλικία. Για παράδειγμα, η έκθεση σε βία, η παραμέληση και η κακοποίηση κατά την ανήλικη ζωή λειτουργούν καταλυτικά στην διαμόρφωση της προσωπικότητας ενός ανθρώπου. Και κατ’ επέκταση, στον τρόπο που διαχειρίζεται τα συναισθήματά του, τον θυμό του και κάθε είδους σχέση του με τον κόσμο και την κοινωνία. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που φέρει το τραύμα θα οδηγηθεί στο έγκλημα. Ωστόσο, οι τραυματικές εμπειρίες, που αφήνουν βαθιά ψυχολογικά αποτυπώματα, τροφοδοτούν το έγκλημα, το οποίο μπορεί να πολλαπλασιαστεί γεωμετρικά, όταν οι κοινωνικοί μηχανισμοί υποστήριξης είναι ελλιπείς, ή ακόμη χειρότερα εκλείπουν.
Επίσης, η κλινική εξέταση έχει φανερώσει ότι συχνά, πέραν των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της προσωπικότητας και των όποιων κοινωνικών ή μη αντιξοοτήτων, η χρήση ουσιών, που μειώνει τους ανασταλτικούς μηχανισμούς, πυροδοτεί την εκδήλωση βίαιης συμπεριφοράς.
Το έγκλημα ως σύνθετο και όχι ως στιγμιαίο περιστατικό
Με άλλα λόγια, το έγκλημα δεν είναι η πράξη μίας στιγμής, ένα μεμονωμένο «καρέ». Αλλά ο «τερματικός σταθμός» μίας σύνθετης πορείας με ενδιάμεσους σταθμούς τη συστηματική έκθεση σε βία και ένταση, την απουσία υποστήριξης και τη συσσώρευση ψυχικής πίεσης, η οποία αναζητά βαλβίδα εκτόνωσης.
Δίχως αμφισβήτηση, η εξέταση των παραγόντων που συμβάλλουν στην εκδήλωση αντικοινωνικής συμπεριφοράς δεν αναιρεί την ατομική ευθύνη του δράστη, δεδομένου, άλλωστε, ότι σκοπός των ειδικών επιστημόνων είναι όχι μόνο η πληρέστερη κατανόηση των αιτίων που οδηγούν στο αιτιατό αλλά, κυρίως, η πρόληψη.
Ίσως τελικά το πιο ουσιαστικό ερώτημα να μην είναι «τι βρίσκεται στο μυαλό του δράστη», αλλά «ποιοι παράγοντες οδηγούν στο έγκλημα». Γιατί πίσω από κάθε συμπεριφορά -ακόμη και την πιο ειδεχθή- υπάρχει μια διαφορετική ιστορία, χωρίς αυτό να ακυρώνει την ευθύνη των πράξεων.
17°
