Το Turnberry Deal και η νέα παγκόσμια εμπορική τάξη (ή αταξία)

H απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου των ΗΠΑ για τους δασμούς συνιστά θετική εξέλιξη για το κράτος δικαίου και τη λειτουργία θεσμικών αντιβάρων. Ωστόσο, την εξαρχής συγκρατημένη αισιοδοξία κατά πόσον θα φρενάρει την απειλή - των υψηλότερων από το 1930 - δασμών ως μέσο μονομερούς επιβολής οικονομικών και πολιτικών επιδιώξεων, μετριάζει όχι μόνον η δυνατότητα προσφυγής σε άλλες νομικές βάσεις (η οποία ήδη τάχιστα ενεργοποιήθηκε για την επιβολή δασμολογικού συντελεστή 10% και δεδηλωμένη πρόθεση να ανέλθει σε 15%), αλλά και η περιφρονητική αντιμετώπιση του Δικαστηρίου, καθώς και οι προσωπικοί χαρακτηρισμοί για τους δικαστές που πλειοψήφησαν.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση τελεί σε στάση αναμονής και αξιώνει την τήρηση των συμφωνηθέντων, όπως προβλέπονται στην Κοινή Δήλωση του περασμένου Αυγούστου (Turnberry Deal). «A deal is a deal», τονίζει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στην ανακοίνωσή της. Θα πρέπει να διατηρηθεί η ευνοϊκότερη μεταχείριση για τα προϊόντα ΕΕ χωρίς πρόσθετες αυξήσεις δασμών πέραν της συμφωνηθείσας οροφής.

Αναβλήθηκε η προγραμματισμένη για τις 24.02.26 ψηφοφορία στην επιτροπή Διεθνούς Εμπορίου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου επί των νομοθετικών προτάσεων για την εφαρμογή των δεσμεύσεων ΕΕ (εξάλειψη δασμών για τα βιομηχανικά προϊόντα από τις ΗΠΑ και άνοιγμα δασμολογικών ποσοστώσεων για ευρεία λίστα αγροδιατροφικών προϊόντων). Νέα αναβολή αποφασίστηκε (4.3.26) στον απόηχο της απειλής που εξαπέλυσε ο Πρόεδρος των ΗΠΑ κατά της Ισπανίας περί διακοπής εμπορικών σχέσεων. Αξίζει να σημειωθεί ότι η νομοθετική διαδικασία είχε και νωρίτερα ανασταλεί σε συνέχεια της απειλής επιβολής δασμών σε κράτη μέλη της Ένωσης για τη στάση τους ως προς τη Γροιλανδία.

Στις τροπολογίες που έχουν κατατεθεί, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο επιδιώκει εξισορρόπηση της συμφωνίας (ρήτρα λήξης ισχύος – Μάρτιος 2028, ρήτρα διατήρησης υφιστάμενης κατάστασης, ρήτρα αναστολής εφαρμογής όχι μόνον σε περίπτωση μη τήρησης των δεσμεύσεων από τις ΗΠΑ, π.χ. επιβολή πρόσθετων δασμών άνω του 15%, αλλά καλύπτει και απειλές ή ενέργειες κατά της εδαφικής ακεραιότητας κρατών μελών).

Υπό το φως και των πρόσφατων εξελίξεων, το ζήτημα διχάζει ακόμα περισσότερο κατά πόσον πρέπει η ΕΕ να προχωρήσει στην εφαρμογή αυτής της (όπως υποστηρίζεται στη συνέχεια, πολλαπλώς προβληματικής) συμφωνίας. Τι σηματοδοτεί σε καιρούς όπου θεμελιώδεις κανόνες του διεθνούς δικαίου δοκιμάζονται, περιφρονούνται και καταστρατηγούνται; Ακόμα και στο πλαίσιο μιας πραγματιστικής προσέγγισης ποια «προβλεψιμότητα» (κύριο επιχείρημα υποστηρικτών συμφωνίας) διασφαλίζει η συμφωνία με έναν απρόβλεπτο συνομιλητή και με ποιο τίμημα;

Ας θυμηθούμε πώς έχουν αντιδράσει οι εμπορικοί εταίροι των ΗΠΑ μετά την ανακήρυξη της «Ημέρας Απελευθέρωσης» και την επιβολή - κατ' ευφημισμόν αποκαλούμενων - «αμοιβαίων δασμών».

Αξιοσημείωτο είναι ότι πλην της Βραζιλίας, δεν έχει προσφύγει στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου κανένα άλλο κράτος μέλος σχετικά με τη μη συμβατότητα των μέτρων των ΗΠΑ με τους κανόνες και τις πειθαρχίες του ΠΟΕ. Έστω και αν η παρακώλυση λειτουργίας του δευτεροβάθμιου δικαιοδοτικού οργάνου – Appellate Body (για την παράλυση του οποίου φρόντισε ο πρόεδρος των ΗΠΑ ήδη κατά την προηγούμενη θητεία του) σημαίνει de facto ότι δεν είναι διαθέσιμα μέσα συμμόρφωσης του κράτους που παραβιάζει το δίκαιο του ΠΟΕ.

Υπό τη δαμόκλειο σπάθη των επαπειλούμενων δασμών, αρκετοί εμπορικοί εταίροι έσπευσαν να κλείσουν συμφωνία. Πρώτο προσήλθε το Ηνωμένο Βασίλειο (8.5.25), ενώ σήμερα οι διμερείς συμφωνίες ανέρχονται σε 19 (Ιαπωνία, Ν.Κορέα, Αργεντινή, Ελβετία κ.ά). Ακολουθούν εν πολλοίς το ίδιο μοτίβο: οι ΗΠΑ επιβάλλουν δασμό που ανά εταίρο κυμαίνεται σε ύψος από 10 ως 20%, ενώ η άλλη πλευρά εξαλείφει τους δασμούς και χορηγεί προτιμησιακή πρόσβαση στις εισαγωγές προϊόντων προέλευσης ΗΠΑ.

Μεταξύ αυτών, η πολιτική συμφωνία μεταξύ της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του προέδρου των ΗΠΑ στο Turnberry (Σκωτία, Ιούλιος 2025), όπως εξειδικεύθηκε περαιτέρω σε Κοινή Δήλωση (21.08.25). Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπερασπίζεται τη συμφωνία με κύρια επιχειρήματα ότι η διαπραγμάτευση αυτή απέτρεψε την κλιμάκωση προς έναν διατλαντικό εμπορικό πόλεμο με ανατρεπτικές οικονομικές συνέπειες. Θα επιφέρει σταθερότητα και προβλεψιμότητα. Επίσης, σε γεωστρατηγικό επίπεδο, πρέπει να διασφαλισθεί η διατήρηση της στήριξης των ΗΠΑ και να αποτραπεί η απεμπλοκή τους από την Ουκρανία.

Οι σφοδρές επικρίσεις εστιάζουν στο γεγονός ότι η ΕΕ, ένωση δικαίου, υπέκυψε στη συναλλακτική προσέγγιση, και την περιφρόνηση διεθνών θεσμών και κανόνων, προδίδοντας τις αξίες της ως υπερασπιστής και κινητήρια δύναμη του διεθνούς δικαίου, και εν προκειμένω του -υπό τον ΠΟΕ- πολυμερούς εμπορικού συστήματος βασιζόμενου σε αρχές και κανόνες (rules-based).

Επίσης, η συμφωνία εκλαμβάνεται ως πολιτική ήττα της ΕΕ, ότι δηλαδή απεδείχθη ανίκανη να αξιοποιήσει τη σημαντική της ισχύ ως ο μεγαλύτερος παγκοσμίως εμπορικός συνασπισμός και απέτυχε να επιδείξει ενιαία στάση στο κατ’ εξοχήν -ή μάλλον το μόνο, επί του παρόντος- πεδίο εξωτερικής πολιτικής, στο οποίο μιλά και δρα με ενιαία φωνή (αποκλειστική αρμοδιότητα της Ένωσης). Το ‘ντιλ’ είναι προϊόν της αδυναμίας της Ένωσης να πείσει με σθένος για τα μέσα που διαθέτει, ικανά να αποτρέψουν τα μονομερή μέτρα των ΗΠΑ (όπως οι αντισταθμιστικοί δασμοί ύψους 90 δισ. ευρώ, που έχουν ανασταλεί ή ακόμα και η προσφυγή στο «οπλοστάσιο» κατά του οικονομικού εξαναγκασμού, ασκώντας πίεση σε τομείς όπως οι υπηρεσίες, οι επενδύσεις, η πνευματική ιδιοκτησία).

Ας ανατρέξουμε στο τι ακριβώς συμφωνήθηκε στο θέρετρο Turnberry. Καταρχάς πρόκειται για μη νομικά δεσμευτική, μια πολιτική συμφωνία ανάληψης ορισμένων δεσμεύσεων και ανταλλαγής υποσχέσεων. Οι ΗΠΑ δεσμεύτηκαν για εφαρμογή καθολικού δασμού 15%, που αποτελεί ταυτόχρονα κατώτατο όριο και πλαφόν, για την πλειονότητα των εξαγωγών της Ένωσης. Ανέλαβαν, επίσης, δεσμεύσεις ή υπόσχεση διαπραγμάτευσης για τους εφαρμοζόμενους δασμούς σε επιμέρους κλάδους για τους οποίους ισχύουν υψηλότεροι συντελεστές.

Σε αντάλλαγμα, η ΕΕ δεσμεύτηκε να εξαλείψει τους δασμούς για όλα τα βιομηχανικά προϊόντα (πέραν της ισχύουσας δασμολογικής ατέλειας, η οποία κάλυπτε ήδη το 66 % των βιομηχανικών προϊόντων προέλευσης ΗΠΑ) και να χορηγήσει προτιμησιακή πρόσβαση (άνοιγμα δασμολογικών ποσοστώσεων) σε ευρύτατη λίστα αγροδιατροφικών προϊόντων.

Επιπλέον, η ΕΕ ανέλαβε μια σειρά από άλλες -λιγότερο συγκεκριμένες- δεσμεύσεις:

• προμήθεια περισσότερου υγροποιημένου φυσικού αερίου, πετρελαίου και πυρηνικών καυσίμων από τις ΗΠΑ (750 δισ. δολάρια), καθώς και τεχνολογιών και επενδύσεων αιχμής,
• αύξηση προμηθειών στρατιωτικού και αμυντικού εξοπλισμού από τις ΗΠΑ,
• μείωση μη δασμολογικών φραγμών στο εμπόριο αγροδιατροφικών προϊόντων,
• επανεξέταση και αντιμετώπιση των ανησυχιών των ΗΠΑ σχετικά με το κανονιστικό πλαίσιο ΕΕ και του αντικτύπου του στις εισαγωγές από τις ΗΠΑ σε πεδία όπως η νομοθεσία για την αποψίλωση των δασών, τον Μηχανισμό Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα, την εταιρική δέουσα επιμέλεια όσον αφορά τη βιωσιμότητα.

Πρόκειται για μια προδήλως ασύμμετρη συμφωνία. Ο ασυνήθης τίτλος που φέρει περί «αμοιβαίου, δίκαιου και ισορροπημένου εμπορίου», μάλλον περί του αντιθέτου συνηγορεί ως προς το περιεχόμενό της.

Σε οικονομικό επίπεδο είναι δυσχερέστατη η αποτίμηση κόστους – οφέλους. Η αποδοχή συντελεστή 15%, τη στιγμή που το 2024 τα δύο τρίτα των εξαγωγών της ΕΕ προς τις ΗΠΑ ήταν απαλλαγμένα από δασμούς, αρκεί να αντιπαρατεθεί με το «αποφύγαμε τα χειρότερα»; Πάντως, σχετικά με τις δεσμεύσεις που η Ένωση ανέλαβε έναντι των ΗΠΑ, στις δύο νομοθετικές της προτάσεις η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι η κατάργηση επιβολής δασμών στα βιομηχανικά και σε αγροδιατροφικά προϊόντα θα επιφέρει απώλεια εσόδων στον προϋπολογισμό της Ένωσης €3.6 δισεκατομμύρια ετησίως, ενώ οι αντίστοιχες που αφορούν τις εισαγωγές αστακού σε περίπου €7.5 εκατομμύρια ετησίως.

Κρίσιμη, όμως, είναι η νομικοπολιτική διάσταση. Η δασμολογική ατέλεια μόνο στις ΗΠΑ συνιστά παραβίαση της αρχής μη διάκρισης του ΠΟΕ. Δυνάμει της «ρήτρας μάλλον ευνοούμενου κράτους», οποιαδήποτε ευνοϊκή μεταχείριση π.χ. δασμολογική παραχώρηση χορηγείται σε ένα οποιοδήποτε κράτος πρέπει να επεκταθεί σε όλα τα μέλη του Οργανισμού. Έχει ενδιαφέρον πώς θα αντιδράσουν οι εμπορικοί εταίροι της Ένωσης - μέλη του ΠΟΕ όταν επισήμως η ΕΕ θα κοινοποιήσει τις δασμολογικές παραχωρήσεις στα όργανα του ΠΟΕ. Σίγουρα δεν μπορεί να επικαλεστεί κάποια από τις -περιοριστικά- προβλεπόμενες εξαιρέσεις (π.χ. παραχωρήσεις στο πλαίσιο ενδιάμεσης συμφωνίας που θα οδηγήσει σε Συμφωνία Ελευθέρων Συναλλαγών).

Η συμφωνία αυτή συνιστά αναγνώριση από την ΕΕ ότι είναι δικαιολογημένες οι αξιώσεις των ΗΠΑ περί εξισορρόπησης του διμερούς εμπορίου (εγκαταλείποντας τα επιχειρήματα ως προς το αβάσιμο το ισχυρισμών περί ανισορροπίας, αν συνυπολογίσουμε εμπόριο αγαθών και υπηρεσιών) και ότι είναι αποδεκτή η μη συμμόρφωση με τις δεσμεύσεις, τους κανόνες και πειθαρχίες του ΠΟΕ. Η αποδοχή της Ένωσης αυτού του καθεστώτος πρόσβασης στην αγορά των ΗΠΑ -στο πλαίσιο συμφωνίας που φέρει τίτλο περί δίκαιου και ισόρροπου εμπορίου- πώς θα ανατραπεί και υπό ποιες προϋποθέσεις στο μέλλον;

Θα υπάρξει δηλαδή επάνοδος σε αμοιβαία ελεύθερο εμπόριο; Ποιες πολιτικές δυνάμεις στις ΗΠΑ θα την επιφέρουν και με ποια επιχειρήματα θα την υπερασπιστούν έναντι των ψηφοφόρων τους; Ή μήπως η αποδοχή της συμφωνίας αυτής δικαιώνει το πολιτικό αφήγημα περί εμπορικών εταίρων που εκμεταλλεύονται την ανοικτή αγορά των ΗΠΑ, χωρίς αμοιβαιότητα, εις βάρος των αμερικανικών επιχειρήσεων και εργαζομένων;

Ως προς τις επιπρόσθετες υποσχέσεις προμηθειών εκ μέρους της Ένωσης, καθώς επίσης και επενδύσεων (600 δις δολάρια), ας σημειωθεί ότι οι αποφάσεις αυτές δεν εμπίπτουν στις αρμοδιότητες της Επιτροπής, αλλά του Συμβουλίου ή των επιμέρους κρατών μελών. Σε μεγάλο μάλιστα βαθμό εξαρτώνται -σίγουρα οι επενδύσεις- από τις προθέσεις του ιδιωτικού τομέα στην Ευρώπη. Προφανώς και δεν μπορεί να επιβληθεί η εφαρμογή τους. Ωστόσο, μπορεί να αποτελέσουν πρόσχημα για την κυβέρνηση των ΗΠΑ -περί δήθεν μη τήρησης των υπεσχημένων στην επιβολή αυξημένων δασμών.

Σε ό,τι αφορά ειδικά τις προμήθειες στον ενεργειακό τομέα εμφανίζονται δυσανάλογες με όρους ζήτησης και μάλλον μη συμβατές με τους στόχους απανθρακοποίησης (βέβαια η Επιτροπή τονίζει ότι αυτό θα συμβάλει στην αντικατάσταση του ρωσικού φυσικού αερίου και πετρελαίου).

Σχετικά με την υπόσχεση επανεξέτασης των επιπτώσεων στις επιχειρήσεις ή στις εισαγωγές προϊόντων από τις ΗΠΑ του κανονιστικού πλαισίου ΕΕ, δε νοείται να τεθεί ζήτημα απορρύθμισης ως αντάλλαγμα για την μη επιβολή υψηλότερων δασμών.

Εν κατακλείδι, αμφίβολη είναι η αποφυγή κλιμάκωσης και η διασφάλιση της σταθερότητας στις εμπορικές σχέσεις χάρη στη συμφωνία ΕΕ-ΗΠΑ, ενώ είναι πολλαπλώς προβληματική σε νομικοπολιτικό επίπεδο. Οι διαδοχικές σοβαρές ανατροπές που έχουν μεσολαβήσει από το Turnberry deal τον περσινό Αύγουστο επιτείνουν τον προβληματισμό εάν θα πρέπει να προχωρήσει η ΕΕ στα εφαρμοστικά νομοθετικά μέτρα. Το «σύστημα Turnberry», που θα αντικαταστήσει το ισχύον εμπορικό σύστημα και η νέα παγκόσμια τάξη που ευαγγελίζεται η κυβέρνηση των ΗΠΑ (όπως ανακοίνωσε στις 07.08.25 ο Υπουργός Εμπορίου των ΗΠΑ μετά τη συμφωνία με την ΕΕ) θα αφυπνίσει άραγε τους ευρωπαίους για υψηλότερη συλλογική φιλοδοξία, περαιτέρω οικονομική και πολιτική ενοποίηση;

Στον αντίποδα αυτού του νέου εμπορικού συστήματος, έχουμε δύο σημαντικές εξελίξεις σε περιφερειακό και πολυμερές επίπεδο. Είχαμε μια ελπιδοφόρα είδηση από το Νταβός για την πρωτοβουλία του Καναδού Πρωθυπουργού Μαρκ Κάρνεϊ. Ο Καναδάς πρωτοστατεί στη δημιουργία συμμαχίας μεταξύ της Προοδευτικής Συμφωνίας για τη Σύμπραξη των χωρών του Ειρηνικού (CPTPP) και της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η μεταρρύθμιση του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου θα τεθεί στο επίκεντρο των συνομιλιών της προσεχούς υπουργικής διάσκεψης του Οργανισμού, που θα διεξαχθεί τα τέλη Μαρτίου στο Καμερούν. Αν το πολυμερές εμπορικό σύστημα καταρρεύσει, θα επικρατήσει χάος, προειδοποιεί η Γενική Διευθύντρια του ΠΟΕ, υπογραμμίζοντας ταυτόχρονα ότι η διατήρηση του status quo δεν αποτελεί επιλογή. Όλοι συμφωνούν στην αναγκαιότητα μεταρρύθμισης. Πώς όμως θα διασφαλισθεί συνεννόηση ανάμεσα στα 166 Μέλη του Οργανισμού και θα διασωθεί το πολυμερές - βασιζόμενο σε κανόνες - εμπορικό σύστημα;