Υπάρχουν «χρυσές εποχές»;

Η έκφραση «Χρυσή εποχή» χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει ιστορικές περιόδους κατά τις οποίες σημειώθηκαν τα μεγαλύτερα επιτεύγματα μιας χώρας ή ενός λαού. Ο Ησίοδος εισήγαγε τον όρο στα «Έργα και Ημέρες» αναφερόμενος σε μια διαίρεση των εποχών της ανθρωπότητας: Χρυσή Εποχή, Εποχή του Αργύρου, Εποχή του Χαλκού, Εποχή των Ηρώων (του Τρωικού Πολέμου κυρίως), Εποχή του Σιδήρου. Αργότερα, την έννοια επεξεργάστηκε ο Οβίδιος στις «Μεταμορφώσεις» κάνοντας λόγο για τις τέσσερις «εποχές του μετάλλου» (χρυσός, ασήμι, μπρούντζος και σίδηρος).

Κατά τη Χρυσή εποχή όπως την περιγράφει ο Ησίοδος, όλοι οι άνθρωποι είχαν δημιουργηθεί απευθείας από τους Ολύμπιους θεούς, ζούσαν σε ειρήνη και αρμονία και αγνοούσαν τον θάνατο. Αυτή η «χρυσή φυλή» ήταν θνητή, αλλά πέθαινε γαλήνια στον ύπνο της χωρίς αρρώστιες και γεράματα. Ο Οβίδιος έκανε λόγο για τη δικαιοσύνη και την ειρήνη της Χρυσής Εποχής, όταν ο άνθρωπος δεν είχε μάθει ακόμα την τέχνη της ναυσιπλοΐας και της καλλιέργειας της γης. Η ιδέα μιας «αληθινής» ή μυθικής Χρυσής Εποχής παρέμεινε στη λογοτεχνία και στην ιστορική κατανόηση σε όλη την ελληνική και ρωμαϊκή περίοδο, ώσπου αντικαταστάθηκε, εν μέρει, από τη χριστιανική ιστοριογραφία του πρώιμου Μεσαίωνα: αν και σχετιζόταν με τις «εποχές του μετάλλου», δεν επρόκειτο για πραγματική αναφορά στο χρυσάφι, αλλά για μια μεταφορά. Πάντως, μέχρι τον Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, ταυτιζόταν με μια χαλαρά καθορισμένη ιστορική περίοδο μέχρι τα τέλη του 18ου αιώνα την οποία χαρακτήριζε η «φυσική κατάσταση» του ανθρώπου. Δηλαδή, ενώ η έννοια της Εποχής του Σιδήρου και του Χαλκού χρησιμοποιούνται από ιστορικούς και αρχαιολόγους για τη χρονολόγηση, η «χρυσή εποχή» ήταν ανέκαθεν μια φαντασίωση, μια ευχή ή το αποτέλεσμα ενός εξωραϊσμού. Στο πέρασμα του χρόνου, η «χρυσή εποχή» έφτασε να σηματοδοτεί μια περίοδο άνθησης της οικονομίας, της τέχνης, της επιστήμης, της λογοτεχνίας και της φιλοσοφίας: π.χ. η Χρυσή εποχή της Αθήνας του Περικλή, της Τέταρτης Δυναστείας της Αιγύπτου, της Δυτικής Αφρικής του 14ου και 15ου αιώνα (όταν ήκμασαν οι εμπορικές οδοί), η επιλεγόμενη Μπελ Επόκ της Γαλλίας. Στην πραγματικότητα, όλες οι γεωγραφικές περιοχές έχουν να επιδείξουν «χρυσές εποχές»: η χρυσή εποχή των «Πέντε Καλών Αυτοκρατόρων» κατά την Pax Romana, η χρυσή εποχή της Ινδίας από τον 3ο έως τον 6ο αιώνα μ.Χ. υπό την Αυτοκρατορία Γκούπτα, η κλασική περίοδος της Κεντρικής Αμερικής (3ος-9ος αιώνας) όταν έφτασαν στο απόγειό τους σημαντικές πόλεις των Μάγια, η ισλαμική χρυσή εποχή κατά την οποία τα ισλαμικά επιστημονικά επιτεύγματα κάλυπταν ένα ευρύ φάσμα θεματικών τομέων, όπως η ιατρική, τα μαθηματικά, η αστρονομία, η γεωργία, η φυσική, η οικονομία, η μηχανική και η οπτική. Μερικές γεωπολιτικές περιοχές εμφανίζουν πάνω από μία χρυσή εποχή.

Οι χρυσές εποχές για μια γεωπολιτική περιοχή σημαίνουν συνήθως ήττα και παρακμή για άλλες. Εξάλλου, καθώς η κάθε γλωσσική και εθνοτική ομάδα φτιάχνει το δικό της μυθιστόρημα, συναντάμε «χρυσές εποχές» με ειδικά χαρακτηριστικά: για παράδειγμα, υπάρχει «χρυσή εποχή» του χριστιανικού μοναχισμού από τον 8ο μέχρι τον 12ο αιώνα και «χρυσή εποχή» της πορτογαλικής αποικιοκρατίας που σίγουρα δεν ήταν και τόσο «χρυσή» για τους αποικιοκρατούμενους. Ομοίως, η Οθωμανική Χρυσή Εποχή, από το 1450 μέχρι το 1560, εν μέρει υπό τον Σουλεϊμάν τον Μεγαλοπρεπή, δεν ήταν και τόσο χρυσή για τους Έλληνες και τους άλλους υποτελείς. Αντιθέτως, οι χρυσές εποχές του πολιτισμού και της τέχνης, όπως εκείνη της Ιταλίας της Αναγέννησης, αφορούν ολόκληρο τον κόσμο και δεν έχουν σκοτεινή πλευρά όπως π.χ. έχει η «χρυσή εποχή της πειρατείας» (1650-1730).

Στην καθημερινότητα τείνουμε να χαρακτηρίζουμε «χρυσή εποχή» την ακμή διαφόρων φαινομένων, συνηθειών, ακόμα και πολιτιστικών και εμπορικών προϊόντων. Ποια ήταν η χρυσή εποχή των επιτραπέζιων παιχνιδιών; Από το 1880 μέχρι 1920. Ποια ήταν η χρυσή εποχή του πιάνου; Περίπου στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού. Ποια ήταν η χρυσή εποχή του ραδιοφώνου; Το 1920-1940. Η χρυσή εποχή του Χόλιγουντ; Από το τέλος του βωβού κινηματογράφου το 1929 έως τη δεκαετία του 1960. Η χρυσή εποχή της τηλεόρασης; Η δεκαετία του 1950 (για τις ΗΠΑ), η δεκαετία του 1960 (για την Ευρώπη). Η χρυσή εποχή της πορνογραφίας; Από το 1969 μέχρι το 1984 περίπου. Η χρυσή εποχή του χιπ χοπ; Από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 μέχρι μέσα της δεκαετίας του 1990. Η χρυσή εποχή της επιστημονικής φαντασίας; Από τα τέλη της δεκαετίας του 1930 μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1950. Kαι πάει λέγοντας. Ο όρος «χρυσή εποχή» εισδύει στο μάρκετινγκ, στην αναπόληση του ατομικού παρελθόντος και στους ευφημισμούς της καθημερινότητας: ως «χρυσά χρόνια» αναφέρεται συχνά η τρίτη ηλικία· η επιτυχημένη σειρά «The Golden Girls» επιχρύσωσε τους senior citizens.