Βιβλιο

Αγενής, ψυχρή, εντελώς αναίσθητη: Η Πατρίτσια Χάισμιθ που ο κόσμος δεν γνώριζε

Ένας από τους εκδότες της ταλαντούχας συγγραφέως αποκαλύπτει ότι ήταν ρατσίστρια και αντισημίτρια

A.V. Team
8’ ΔΙΑΒΑΣΜΑ

Η Πατρίτσια Χάισμιθ μέσα από μία νέα βιογραφική ταινία

Ο εκδότης και βιβλιοπώλης Ότο Πένζλερ αγαπούσε το έργο της Πατρίτσια Χάισμιθ σε όλη του τη ζωή, όμως η πρώτη τους συνάντηση δεν πήγε καθόλου καλά. Το 1984, η συγγραφέας των μυθιστορημάτων με ήρωα τον Ρίπλεϊ δέχτηκε να πραγματοποιήσει μια παρουσίαση στο βιβλιοπωλείο του, το The Mysterious Bookshop, στη Δυτική 56η Οδό της Νέας Υόρκης.

Η Χάισμιθ ήταν τότε 63 ετών και ζούσε στην Ευρώπη επί δύο δεκαετίες, αρχικά στην Αγγλία, κατόπιν στη Γαλλία και τέλος στην Ελβετία. Επειδή σπάνια εμφανιζόταν δημόσια, ο Πένζλερ είχε μεγάλες προσδοκίες από την προετοιμασία της όλης εκδήλωσης.

«Όμως δεν εμφανίστηκε σχεδόν κανείς. Ίσως τέσσερα άτομα συνολικά», θυμάται σήμερα ο Πένζλερ. Στα 84 του πλέον, με προσεγμένη λευκή γενειάδα και μια ζεστή, χιουμοριστική διάθεση, παραμένει ενεργός στον χώρο της αστυνομικής λογοτεχνίας.

Όπως θυμάται, η Χάισμιθ δεν έδειχνε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους αναγνώστες της. «Ήταν κάπως λιγομίλητη. Ο κόσμος έπαιρνε μια υπογραφή και έφευγε μέσα σε πέντε λεπτά. Εγώ είχα προγραμματίσει μια εκδήλωση διάρκειας δύο ωρών, οπότε αναρωτιόμουν τι να κάνω. Με κάποιους συγγραφείς θα μπορούσα να πω: “Έλα να σε κεράσω ένα δείπνο”. Όχι όμως με την Πατ».

Η προσπάθειά του να πιάσει κουβέντα για τη ζωή της στη Γαλλία έπεσε στο κενό. Η απάντησή της ήταν κοφτή και απορριπτική: «Δεν αντέχω αυτούς τους καταραμένους Γάλλους», είπε, βάζοντας τέλος σε κάθε απόπειρα φιλικής συζήτησης. Έτσι, η πρώτη συνάντηση ανάμεσα στον ένθερμο θαυμαστή και τη διάσημη συγγραφέα κατέληξε να είναι τόσο αμήχανη όσο και αξέχαστη.

Η Πατρίτσια Χάισμιθ, που γεννήθηκε στο Φορτ Γουόρθ του Τέξας το 1921, γνώρισε από νωρίς την επιτυχία. Το πρώτο της μυθιστόρημα, Strangers on a Train (1950), έγινε μεγάλη εμπορική επιτυχία, ενισχυμένη ακόμη περισσότερο από τη διάσημη κινηματογραφική μεταφορά του Άλφρεντ Χίτσκοκ. Ακολούθησε το The Price of Salt, το λεσβιακό road trip που αργότερα επανεκδόθηκε ως Carol, το οποίο κυκλοφόρησε με το ψευδώνυμο Κλερ Μόργκαν και πούλησε πάνω από ένα εκατομμύριο αντίτυπα. Λίγα χρόνια αργότερα, το The Talented Mr Ripley (1955) την καθιέρωσε ως μία από τις πιο ιδιαίτερες φωνές της σύγχρονης λογοτεχνίας.

Ωστόσο, από τα μέσα της δεκαετίας του 1960 η σχέση της με την αμερικανική εκδοτική αγορά άρχισε να φθίνει. Οι εκδότες θεωρούσαν τα βιβλία της «υπερβολικά λεπτά και σύνθετα» και τους χαρακτήρες της δύσκολους ή αντιπαθείς για το ευρύ κοινό. Μέχρι το 1984 η Χάισμιθ δεν είχε πλέον κανέναν αμερικανό εκδότη.

Μισούσε τις γυναίκες, αλλά δεν συμπαθούσε και τους άντρες

Ο εκδότης και βιβλιοπώλης Ότο Πένζλερ αποδίδει αυτή την εξέλιξη όχι μόνο στο έργο της αλλά και στον χαρακτήρα της. «Δεν βρήκε ποτέ ένα πραγματικό εκδοτικό σπίτι, επειδή ήταν τόσο δυσάρεστη ως άνθρωπος», θυμάται χαρακτηριστικά. Παρά τις προειδοποιήσεις συναδέλφων του, ο Πένζλερ υπέγραψε μαζί της συμβόλαιο για έξι βιβλία και δημιούργησε ειδικά γι' αυτήν το εκδοτικό σήμα Penzler Books, καθώς η ίδια απεχθανόταν να χαρακτηρίζεται συγγραφέας αστυνομικής λογοτεχνίας.

© EPA

Η εικόνα που σκιαγραφούν όσοι τη γνώρισαν είναι εκείνη μιας εξαιρετικά ταλαντούχας αλλά βαθιά δύσκολης προσωπικότητας. Η ζωή της σημαδεύτηκε από συγκρούσεις με τη σεξουαλική της ταυτότητα, ανεκπλήρωτους έρωτες και μια τραυματική σχέση με τη μητέρα της. Τα τελευταία χρόνια ζούσε απομονωμένη στην Ελβετία, έχοντας τερματίσει ακόμη και τη μακρόχρονη σχέση της με τη μεταφράστρια Μονίκ Μπιφέ.

Αυτή ακριβώς η αντιφατική φιγούρα βρίσκεται στο επίκεντρο της νέας ταινίας A Talent for Murder του Άντον Κόρμπιν. Η Έλεν Μίρεν ενσαρκώνει μια ηλικιωμένη και ετοιμοθάνατη Χάισμιθ, αποδίδοντας όχι μόνο την εξωτερική της εμφάνιση αλλά και την παγερή, απόμακρη στάση που περιγράφουν όσοι τη γνώρισαν.

Η φήμη της ως μισάνθρωπου έχει σχεδόν γίνει αναπόσπαστο μέρος της μυθολογίας της. Ο Πένζλερ θυμάται πως κάποτε, όταν μια νεαρή υπεύθυνη δημοσίων σχέσεων της πρόσφερε δύο τριαντάφυλλα κατά τη διάρκεια περιοδείας, η Χάισμιθ πέταξε τα λουλούδια στο πάτωμα χωρίς καν να την κοιτάξει. Σε μια άλλη περίπτωση, η μετέπειτα ελβετή εκδότριά της, Άννα φον Πλάντα, αφηγείται ότι η συγγραφέας αγνόησε το χέρι που της άπλωσε για χειραψία, παρήγγειλε μια μπίρα και βυθίστηκε στη σιωπή.

Κι όμως, πίσω από αυτές τις ιστορίες αντικοινωνικότητας κρυβόταν μία από τις σημαντικότερες συγγραφείς ψυχολογικού σασπένς του 20ού αιώνα. Το ερώτημα που εξακολουθεί να απασχολεί τους μελετητές της είναι αν η έντονα δυσάρεστη δημόσια εικόνα της επισκίασε το μέγεθος του λογοτεχνικού της ταλέντου και αν τελικά η Αμερική αναγνώρισε το ταλέντο της όπως του άξιζε.

Από το 1967 και έπειτα, η Πατρίτσια Χάισμιθ ανέπτυξε μια μακρόχρονη συνεργασία με τον ελβετικό εκδοτικό οίκο Diogenes, ο οποίος μετά τον θάνατό της ανέλαβε τόσο τη διαχείριση του λογοτεχνικού της έργου όσο και ενός τεράστιου προσωπικού αρχείου: 56 τόμους με ανέκδοτα ημερολόγια, επιστολές και διηγήματα, προσεκτικά ταξινομημένους στο σπίτι της.

Η ρατσίστρια και αντισημίτρια Χάισμιθ

Η δημοσίευση μέρους αυτών των ημερολογίων αποκάλυψε μια ιδιαίτερα σκοτεινή πλευρά της συγγραφέως. Οι καταγραφές περιείχαν αντισημιτικές και ρατσιστικές απόψεις, γεγονός που αναζωπύρωσε τη συζήτηση γύρω από το πώς πρέπει να αντιμετωπίζεται το έργο σημαντικών δημιουργών όταν οι προσωπικές τους πεποιθήσεις κρίνονται βαθιά προβληματικές. Η εκδότριά της, Άννα φον Πλάντα, εξήγησε στην εισαγωγή της έκδοσης των ημερολογίων ότι οι απόψεις της Χάισμιθ παρουσιάστηκαν όσο το δυνατόν πιστότερα, αν και σε ορισμένες ακραίες περιπτώσεις οι επιμελητές επέλεξαν να μην τις δημοσιεύσουν, θεωρώντας πως δεν έπρεπε να της προσφέρουν βήμα για την έκφρασή τους.

Ο Ότο Πένζλερ, που τη γνώρισε και συνεργάστηκε μαζί της για χρόνια, δεν δείχνει να εκπλήσσεται από τις αποκαλύψεις. «Μισούσε πάρα πολλά πράγματα, ακόμη και τις γυναίκες», λέει χαρακτηριστικά. Κατά τη γνώμη του, τυχόν αντισημιτισμός στα βιβλία της περνούσε σχεδόν απαρατήρητος μπροστά στις υπόλοιπες ακραίες προκαταλήψεις που εξέφραζε.

Κι όμως, ακόμη και άνθρωποι που αποδοκίμαζαν τις απόψεις της συνέχιζαν να θαυμάζουν τη λογοτεχνική της δύναμη. Η γραφή της ξεχώριζε για την ακρίβεια, την ψυχολογική διεισδυτικότητα και τη σκοτεινή ματιά της πάνω στην ανθρώπινη φύση. Στα μυθιστορήματα του Τομ Ρίπλεϊ, ο τρόμος δεν προκύπτει τόσο από τις ίδιες τις πράξεις βίας όσο από το γεγονός ότι ο ήρωας αρχίζει σταδιακά να τις απολαμβάνει. Αυτή η ηθική ασάφεια και η σχεδόν αμείλικτη απαισιοδοξία της Χάισμιθ γοήτευσαν ιδιαίτερα το ευρωπαϊκό κοινό, πολύ περισσότερο απ’ ό,τι το αμερικανικό.

Τελευταίος αμερικανός εκδότης της υπήρξε ο Γκάρι Φίσκετζον, ο οποίος συνεργάστηκε μαζί της στους εκδοτικούς οίκους Atlantic και Knopf. Σε αντίθεση με πολλούς άλλους, τη θυμόταν με συμπάθεια. Παραδεχόταν ότι δεν ήταν εύκολος άνθρωπος, αλλά σημείωνε πως ούτε οι υπόλοιποι διάσημοι συγγραφείς του ήταν. Ανάμεσά τους βρίσκονταν ο Τζέι ΜακΙνέρνεϊ, η Ντόνα Ταρτ και ο Κόρμακ ΜακΚάρθι.
Θυμόταν μάλιστα ένα δείπνο μαζί της στο θρυλικό Odeon της Νέας Υόρκης. Ενώ συνήθως έδειχνε αδιάφορη για τους ανθρώπους, εκείνο το βράδυ φαινόταν απολύτως γοητευμένη από το πλήθος γύρω της. «Παρατηρούσε τους πάντες στο δωμάτιο», έλεγε. Ίσως εκεί να βρισκόταν και το μεγάλο της χάρισμα: μπορεί να απείχε συναισθηματικά από τους άλλους, όμως τους παρατηρούσε με σχεδόν χειρουργική ακρίβεια, μετατρέποντας τις ανθρώπινες αδυναμίες σε λογοτεχνία υψηλού επιπέδου.

Σε μια καταχώριση του ημερολογίου της το 1984, η Χάισμιθ έγραφε ότι θα είχε ενδιαφέρον να δει «τι καλοί συγγραφείς θα προκύψουν από τη γενιά της κοκαΐνης». Παρακολουθώντας τη λογοτεχνική σκηνή της δεκαετίας του 1980, πίστευε πως η απάντηση είχε ήδη αρχίσει να διαμορφώνεται μπροστά στα μάτια της.

Η Χάισμιθ και οι γάτες της

Στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης, η Πατρίσια Χάισμιθ και ο εκδότης της, Γκάρι Φίσκετζον, συνήθιζαν να συζητούν για τις γάτες τους. Εκεί φαινόταν και μια διαφορετική πλευρά της συγγραφέως. Παρότι διατηρούσε τη φήμη της δύστροπης και απόμακρης προσωπικότητας, στη Γερμανία ήταν πραγματική λογοτεχνική σταρ και δεν δίσταζε να δίνει μέχρι και οδηγίες για τον «σωστό» τρόπο κατανάλωσης της γερμανικής μπίρας, επιμένοντας ότι ο αφρός πρέπει να μένει στην κορυφή.

Μια άλλη Πατρίτσια Χάισμιθ, τουλάχιστον συνεργάσιμη

Ο Φίσκετζον εξέδωσε τα μυθιστορήματα Found in the Street (1987) και Ripley Under Water (1991), αντιμετωπίζοντας τη Χάισμιθ όπως κάθε άλλο συγγραφέα του. Της έκανε διορθωτικές παρατηρήσεις και προτάσεις, τις οποίες εκείνη πολλές φορές δεχόταν δημιουργικά. «Καταλαβαίνω τι θέλεις να πεις, αλλά υπάρχει καλύτερος τρόπος να το πετύχουμε», του απαντούσε συχνά, δείχνοντας ότι παρά τον ισχυρό χαρακτήρα της μπορούσε να συνεργαστεί όταν ένιωθε ότι σέβονται πραγματικά στη δουλειά της.

Η σχέση τους παρέμεινε ζεστή ακόμη και όταν ο Φίσκετζον απέρριψε το τελευταίο της μυθιστόρημα, Small g: A Summer Idyll. Ο ίδιος θεώρησε ότι δεν μπορούσε να το υποστηρίξει με τον ενθουσιασμό που άξιζε η συγγραφέας και φοβόταν πως η αντίδρασή της θα ήταν έντονη. Αντίθετα, η Χάισμιθ το δέχθηκε με ψυχραιμία και οι δυο τους συνέχισαν να αλληλογραφούν, ανταλλάσσοντας νέα για τις γάτες τους μέχρι το τέλος της ζωής της.

Μια ανάλογα σύνθετη εικόνα δίνει και η εκδότρια Λιζ Κάλντερ, η οποία συνεργάστηκε μαζί της στη Bloomsbury. Θυμάται μια γυναίκα «πολύ, πολύ ασυνήθιστη», σχεδόν απροετοίμαστη για τις κοινωνικές συμβάσεις. Στα δείπνα παρατηρούσε περισσότερο τους ανθρώπους γύρω της, τα ρούχα που φορούσαν ή ό,τι συνέβαινε σε μια άλλη γωνιά της αίθουσας παρά τη συζήτηση στο τραπέζι. Σε ένα από τα ημερολόγιά της, μάλιστα, καταγράφει ένα δείπνο του 1992 δίνοντας περισσότερη προσοχή στον παπαγάλο της Κάλντερ παρά στους συνδαιτυμόνες της.

Όταν η Χάισμιθ πέθανε από καρκίνο του πνεύμονα και αναιμία στις 4 Φεβρουαρίου 1995, σε ηλικία 74 ετών, οι νεκρολογίες δημοσιεύθηκαν κανονικά στον αμερικανικό Τύπο, χωρίς όμως να προκαλέσουν αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για τα βιβλία της. Η μεγάλη αναβίωση της φήμης της ήρθε λίγα χρόνια αργότερα. Το 1998 ο εκδότης Ρόμπερτ Βάιλ επέμεινε να επανεκδώσει το έργο της στις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ καταλυτικό ρόλο έπαιξε η κινηματογραφική μεταφορά του The Talented Mr Ripley από τον Άντονι Μινγκέλα το 1999.

Τότε άρχισε μια ουσιαστική επανεκτίμηση του έργου της. Νέες εκδόσεις των βιβλίων της, ανέκδοτα διηγήματα και η διαρκής γοητεία του Τομ Ρίπλεϊ συνέβαλαν στο να ανακαλυφθεί από μια νέα γενιά αναγνωστών. Έτσι, η συγγραφέας που για χρόνια θεωρούνταν σχεδόν περιθωριακή στην πατρίδα της μετατράπηκε μεταθανάτια σε μία από τις πιο επιδραστικές μορφές της σύγχρονης αστυνομικής και ψυχολογικής λογοτεχνίας.

«Αυτό που μπορούσε να κάνει μέσα σε δώδεκα σελίδες ήταν πραγματικά εκπληκτικό», λέει ο εκδότης Ρόμπερτ Βάιλ. «Η Χάισμιθ είχε την ικανότητα να γράφει ιστορίες που στο τέλος σε αφήνουν με την αίσθηση ότι σε έχουν μαχαιρώσει. Ήξερε ακριβώς πώς να ολοκληρώνει ένα κείμενο».

Ο ίδιος πιστεύει ότι αρκετά από τα διηγήματά της θα μπορούσαν ακόμη και σήμερα να μεταφερθούν στον κινηματογράφο. Αναφέρει ως χαρακτηριστικά παραδείγματα τη συλλογή Nothing That Meets the Eye (2002), όπου περιλαμβάνεται το διήγημα A Girl Like Phyl, η ιστορία ενός άνδρα που συναντά τυχαία την κόρη ενός παλιού, χαμένου έρωτα και νιώθει σαν να τον έχει χτυπήσει σφαίρα, αλλά και το ομώνυμο διήγημα της συλλογής, στο οποίο μια αινιγματική γυναίκα γοητεύει όλους τους άνδρες ενός χιονοδρομικού κέντρου πριν βάλει τέλος στη ζωή της πηδώντας από ένα βουνό. Η Χάισμιθ ακολουθεί λογοτεχνικά το σώμα μέχρι την πρόσκρουση, μέχρι εκείνο το «σκοτεινό και οριστικό κλικ» του θανάτου.

Παρότι η φήμη της στηρίζεται κυρίως στις πιο σκοτεινές ιστορίες της, ο Βάιλ επισημαίνει ότι το έργο της δεν ήταν αποκλειστικά ζοφερό. Υπήρχαν και πιο τρυφερές και νοσταλγικές στιγμές, ιδιαίτερα όταν περιέγραφε τη Νέα Υόρκη των δεκαετιών του 1940 και του 1950 με αξιοσημείωτη ακρίβεια και αγάπη. Ωστόσο, ακόμη και τότε, η ματιά της παρέμενε αμείλικτη απέναντι στην υποκρισία. Κατά τον Βάιλ, η ζωή της στην Ευρώπη της επέτρεψε να βλέπει την Αμερική με μεγαλύτερη καθαρότητα. «Έμαθε να ξεγυμνώνει και να κατακρεουργεί την Αμερική», λέει χαρακτηριστικά. «Ποτέ δεν την εγκατέλειψε πραγματικά σε ψυχολογικό επίπεδο».

Κι όμως, την έκλαψαν οι φίλοι

Ο ίδιος τη συγκρίνει με την Έντιθ Γουόρτον ως προς την κατανόηση της απληστίας και των κοινωνικών κινήτρων, αλλά θεωρεί ότι ελάχιστοι συγγραφείς μπορούν να συγκριθούν μαζί της στο πεδίο της ψυχολογικής χειραγώγησης και της ανθρώπινης σκοτεινότητας.

Η μεγάλη αντίφαση της Χάισμιθ είναι ότι επρόκειτο για έναν άνθρωπο που μπορούσε να είναι αγενής, σκληρός και συχνά προκατειλημμένος, ενώ ταυτόχρονα διέθετε την ευαισθησία και την ενσυναίσθηση που απαιτούνται για να δημιουργηθεί σπουδαία λογοτεχνία. Αυτές οι δύο πλευρές συνυπήρχαν μέσα της. Εξάλλου, το ίδιο μοτίβο συναντά κανείς και στον διασημότερο ήρωά της, τον Τομ Ρίπλεϊ: πίσω από την επιφάνεια του ευγενικού και καλλιεργημένου ανθρώπου κρύβεται κάτι πολύ πιο σκοτεινό και ανησυχητικό.

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά περιστατικά που αποκαλύπτουν αυτή τη διπλή φύση συνέβη μετά τον θάνατό της. Τον Μάρτιο του 1995, η εκδότρια Λιζ Κάλντερ ταξίδεψε μαζί με τη λογοτεχνική πράκτορα Τάνια Χάουαρθ στην Ελβετία για το μνημόσυνό της, στην εκκλησία του Τένια. Και οι δύο γυναίκες είχαν συχνά δυσκολευτεί στις σχέσεις τους με τη Χάισμιθ. Παρ' όλα αυτά αισθάνθηκαν την ανάγκη να την αποχαιρετήσουν.

Εκεί ήρθαν αντιμέτωπες με μια έκπληξη. Οι άνθρωποι που θρηνούσαν τη συγγραφέα δεν ήταν κυρίως εκδότες ή επαγγελματίες του βιβλίου, αλλά στενοί φίλοι από διάφορες περιόδους της ζωής της. Ήταν άνθρωποι που γνώριζαν μια διαφορετική Πατρίτσια Χάισμιθ, μια πλευρά που η Κάλντερ και η Χάουαρθ δεν είχαν συναντήσει ποτέ.

Ίσως αυτό να είναι και το πιο ταιριαστό συμπέρασμα για τη ζωή της. Παρά τις βιογραφίες, τα ημερολόγια, τις μαρτυρίες και τα βιβλία που άφησε πίσω της, η Πατρίσια Χάισμιθ παρέμεινε μέχρι το τέλος ένα αίνιγμα. Και ίσως ακριβώς γι' αυτό εξακολουθεί να μας γοητεύει τριάντα και πλέον χρόνια μετά τον θάνατό της.

Το A Talent for Murder, η νέα ταινία με θέμα τη ζωή της Πατρίτσια Χάισμιθ με πρωταγωνίστρια την Έλεν Μίρεν θα κάνει πρεμιέρα στις σκοτεινές αίθουσες μέσα στον Νοέμβριο