Βιβλιο

Μάρτιν Χάιντεγκερ: 100 χρόνια φιλοσοφικές διαμάχες

Το «Είναι και Χρόνος» και το «Νίτσε: Η βούληση για ισχύ ως τέχνη»

A.V. Team
2’ ΔΙΑΒΑΣΜΑ

Μάρτιν Χάιντεγκερ: Το πιο συναρπαστικό και το έργο με τις περισσότερες πληροφορίες για τον σύγχρονο κόσμο

Κυκλοφόρησε τον περασμένο μήνα το θεμελιώδες έργο του Μάρτιν Χάιντεγκερ «Είναι και Χρόνος» σε μετάφραση Παναγιώτη Θανασά από τις εκδόσεις Πατάκη. Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ (1889-1976) άφησε στα βιβλία του χιλιάδες σελίδες στις οποίες προσπάθησε να καλύψει όλα τα φιλοσοφικά ερωτήματα που απασχόλησαν την ανθρωπότητα από τα αρχαία χρόνια, συνεχίζοντας μια μακρά τευτονική παράδοση. Και παρά τις διαφωνίες και αντεκδικήσεις γύρω από τη φιλοσοφική του κληρονομιά, παραμένει σταθερά επίκαιρος, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τους στοχασμούς του στον «κόσμο της τεχνικής», σε ό,τι δομεί και υποκινεί τις σύγχρονες βιομηχανικές κοινωνίες. Ο μεγάλος Γερμανός φιλόσοφος σχολιάζει την αύξηση «των μέσων για τα μέσα» χωρίς, κατά τη γνώμη του, κανένας ανώτερος σκοπός να προσδίδει νόημα σε αυτή την εξέλιξη: πρόκειται, γράφει, για τυφλή δυναμική αυτού που ο Νίτσε ονομάζει «θέληση για ισχύ» και στρέφεται γενικότερα προς τη σκέψη του Νίτσε για να κατανοήσει την έλευση του τεχνολογικού σύμπαντος. Στη νιτσεϊκή φιλοσοφία της θέλησης για ισχύ βλέπει την έσχατη ολοκλήρωση της «μεταφυσικής της υποκειμενικότητας», η οποία θεμελιώνει τη βασιμότητα των παραστάσεών μας μόνο στις ικανότητες του ανθρώπινου υποκειμένου.

Αν και το «Είναι και Χρόνος» θεωρείται το πιο χαρακτηριστικό έργο του Χάιντεγκερ, το «Νίτσε: Η βούληση για ισχύ ως τέχνη» (εκδ. Πλέθρον) ίσως μάς δίνει περισσότερες πληροφορίες για τον σύγχρονο κόσμο, τον οποίον, ο Χάιντεγκερ δεν πρόλαβε να δει στη σημερινή του μορφή. Ωστόσο, παραπέμποντας στον Νίτσε, αναρωτήθηκε γύρω από την εγκυρότητα και το μέλλον της ορθολογικής και ουμανιστικής ιδεολογίας του Διαφωτισμού η οποία προσέβλεπε στη διαρκή πρόοδο. Επαληθεύτηκε άραγε αυτή η προσδοκία; Ή αντί να κάνουμε την ανθρωπότητα πιο ελεύθερη και πιο ευτυχισμένη, επικεντρωθήκαμε «στον έλεγχο για τον έλεγχο», στην αύξηση της ισχύος μας με μοναδική μέριμνα την ένταση, την απόλαυση της αύξησης αυτής καθαυτήν. Στο βιβλίο που αφιερώνει στον Νίτσε, ο Χάιντεγκερ δείχνει ότι η δομή της θέλησης για δύναμη αποτελεί τη μεταφυσική υποδομή του κόσμου της τεχνολογίας ή –πράγμα που γι’ αυτόν είναι το ίδιο– την τελευταία μορφή της υποκειμενικής μεταφυσικής. Στην τεχνολογία, πράγματι, δεν δίνουμε πια σημασία σε στόχους: το μόνο που φαίνεται να μετράει είναι η ανάπτυξη των μέσων, ο έλεγχος για τον έλεγχο, η αποδοτικότητα και η παραγωγικότητα. Εδώ ο Χάιντεγκερ ακούγεται προφητικός. Ο σύγχρονος καπιταλισμός, στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, είναι αρχέτυπο μιας αποχαλινωμένης τεχνολογικής θέλησης για ισχύ, η λογική της οποίας επεκτείνεται σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης ζωής, είτε πρόκειται για την επιστημονική έρευνα, για την ιατρική, για τα ΜΜΕ ή για την πολιτική.

Οι στοχασμοί του Χάιντεγκερ ταιριάζουν ιδιαίτερα με την κατάσταση στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, η οποία κατέληξε σε γενικευμένο ανταγωνισμό, αυτό που ονομάζεται «benchmarking», δηλαδή μόνιμο ανταγωνισμό προς όλες τις κατευθύνσεις: ανταγωνισμό μεταξύ επιχειρήσεων, χωρών, πολιτισμών, πανεπιστημίων, επιστημονικών εργαστηρίων κτλ. Την Ιστορία δεν εμψυχώνει πια το σχέδιο να δημιουργηθεί ένας καλύτερος κόσμος, με στόχους την ελευθερία, την ευτυχία και την πρόοδο, όπως φαντάζονταν ο Βολταίρος, ο Βικτόρ Ουγκό, ο Ζαν Ζωρές, ο Σαρλ ντε Γκολ, ο Τσώρτσιλ ή ο Κόνραντ Αντενάουερ. Στον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό, οι άνθρωποι ωθούνται αποκλειστικά από τη λογική της επιβίωσης, της προσαρμογής και του επείγοντος· από την υποχρέωση, τον απόλυτο καταναγκασμό (μηχανικό, αυτόματο, ανώνυμο και τυφλό) να καινοτομούν διαρκώς, να καινοτομούν για να καινοτομούν, απλώς για να επιζήσουν, όπως κατά τη «φυσική επιλογή» του Δαρβίνου, σύμφωνα με την οποία ένα είδος που δεν προσαρμόζεται είναι καταδικασμένο να εξαφανιστεί.

Αυτή η ιστορική πορεία είναι αποφασιστική: αντιστοιχεί ακριβώς σ’ αυτό που ο Χάιντεγκερ ονομάζει «κόσμο της τεχνικής», με την έννοια ότι οι τελικοί σκοποί σβήνουν ή εξαφανίζονται εξ ολοκλήρου προς όφελος της καινοτομίας. Ωθούμαστε μόνο από την απόλυτη υποχρέωση να αυξήσουμε τα μέσα που έχουμε, να διευρύνουμε τις «παραγωγικές δυνάμεις», θα έλεγε ο Μαρξ. Δεν πρόκειται πλέον για σκοπό, ακόμα λιγότερο για κάποιο μεγάλο σχέδιο, αλλά απλώς για ένα περιοριστικό πλαίσιο από το οποίο κανείς πια δεν μπορεί να ξεφύγει, εκτός αν θέλει να βρεθεί σ’ ένα επισφαλές περιθώριο. Εξού και η σταδιακή εξαφάνιση του νοήματος που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη πολιτική ζωή.